شاید برجسته‌ترین ویژگی اقتصادهای سیاسی، آن چیزی باشد که مالکیت در جامعه را تعریف می‌کند. مالکیت خصوصی به‌عنوان ویژگی متمایز سرمایه‌داری شناخته شد. مالکیت عمومی ابزار تولید، ویژگی اصلی سوسیالیسم است. اقتصاد سیاسی اسلامی سه شکل مالکیت را به رسمیت می‌شناسد: مالکیت خصوصی، مالکیت عمومی و مالکیت دولتی. قلمرو هر یک از این شکل‌های مالکیت به‌طور انحصاری تعریف شده است.

Perhaps the most outstanding feature of political economies is that which defines property ownership in the society. Private ownership was recognized as the distinctive feature of capitalism. Public ownership of the means of production is the main characteristic of socialism. The Islamic political economy recognizes three forms of ownership, namely, the private ownership, the public ownership, and the state ownership. The scope of each of these forms of ownership is exclusively defined.

پیش از آن‌که به تشریح این شکل‌های مالکیت بپردازیم، باید توجه داشت که نه سوسیالیسم و نه سرمایه‌داری نتوانسته‌اند به‌طور انحصاری به تعاریف خود از مالکیت پایبند بمانند. رهبران سوسیالیست در اتحاد جماهیر شوروی ناگزیر شدند دیدگاه سختگیرانه خود درباره مالکیت عمومی را تعدیل کنند و راه را برای مالکیت خصوصی محدود بگشایند، به‌ویژه در صنعت کشاورزی. به همین ترتیب، سوسیالیست‌های چینی نیز مالکیت خصوصی محدود در صنعت تولیدی را مجاز شمرده‌اند. در جهان سرمایه‌داری، ملی‌سازی اموال خصوصی به دلایل گوناگون بسیار رایج است. تصرف بانک‌ها، شرکت‌های بیمه و صنایع خودروسازی توسط دولت در ایالات متحده و برخی کشورهای اروپایی به پاسخی پذیرفته‌شده به بحران‌های مالی و مشکلات اقتصادی تبدیل شده است. گستره مالکیت اموال در جهانی که تحت سلطه اندیشه‌های سوسیالیسم و سرمایه‌داری است را می‌توان همان‌گونه که در نمودار شکل ۳۱ نشان داده شده تصور کرد. اقتصادهای دولتی مبتنی بر مالکیت خصوصی سرانجام مالکیت عمومی را به نظام خود می‌افزایند؛ و آن‌هایی که مالکیت عمومی دارند، سرانجام مالکیت خصوصی را به نظام خود اضافه می‌کنند.

Before proceeding to explain these forms of ownership, it should be noted that neither socialism nor capitalism was able to exclusively stand by their definitions of ownership. The socialist rulers in the Soviet Union were forced to relax their strict view of public ownership and open the door for limited private ownership, especially in the farming industry. By the same token, the Chinese socialists have also allowed a limited private ownership in the manufacturing industry. Within the world of capitalism, nationalization of private property for different reasons is more than common. The government takeover of banks, insurance companies, and auto industries in the United States and some European countries has become an acceptable response to financial crisis and economic problems. The scope of property ownership in a world dominated by the ideas of socialism and capitalism can be visualized as shown in the diagram in figure 31. State economies based on private ownership end up adding public ownership to their systems; those with public property ownerships end up adding private ownerships.

در عمل، این امر نشان می‌دهد که اقتصادهای سیاسی بهینه و پایدار، آن‌هایی هستند که بیش از یک شکل مالکیت را به کار می‌گیرند. ترکیب مناسب مالکیت‌ها و دامنه‌ی آنچه مالکیت خصوصی را تشکیل می‌دهد و آنچه مالکیت عمومی را پدید می‌آورد، از طریق فرایند آزمون و خطا و انتظار و مشاهده به دست نمی‌آید. این ترکیب باید به‌صورت رسمی‌تر تعریف شود تا اقتصاد سیاسی حاصل، پایدار باشد و به اهداف مطلوب، یعنی رفع فقر و گرسنگی، بیانجامد.

Practically this shows that optimal and stable political economies are the ones that deploy more than one form of ownership. The proper mix of ownerships and the scope of what constitute a private and what makes a public ownership cannot be obtained through a trial-and-error, wait-and-see kind of process. This mix should be more formally defined so that the resulting political economy can be a stable one and can lead to the desired objectives of resolving poverty and hunger.

آنچه ترکیب مناسب مالکیت‌ها را تعیین می‌کند، شیوه‌ای است که جامعه شکل گرفته و از سوی ایدئولوژی‌های گوناگون نگریسته می‌شود. اگر جامعه به‌عنوان گروهی از افراد دیده شود، طبیعی است که بر مالکیت‌های خصوصی افراد تأکید شود و دیگر مالکیت‌ها به‌صورت جزئی یا کامل کنار گذاشته شوند. اگر جامعه به‌عنوان یک واحد مادی یگانه دیده شود که افراد تنها اجزای آن کل‌اند، طبیعی است که بر مالکیت جمعی در جامعه تأکید شود. اما اگر جامعه ساختاری تلقی شود که از اجزای متمایز و مستقل ترکیب یافته، آنگاه مالکیت‌ها بر حسب تنوع اجزای آن متنوع خواهند بود.

What defines the proper mix of ownerships is the way the society is formed and viewed by different ideologies. If the society is perceived as being as a group of individuals, then it is natural to emphasize the private ownerships of individuals and to partially or completely exclude other ownerships. If the society is perceived to be as a single material unit with individuals being only as parts of the whole unit, then it is natural to emphasize the collective ownership in the society. However, if the society is perceived as a structure composed of distinct and independent components, then property ownerships will diverse according to the diversity of its components.

از دیدگاه اسلام، جامعه از سه بخش متمایز تشکیل شده است. هر یک از این بخش‌ها نیازهای ویژه‌ای دارد که با نیازهای دیگر بخش‌ها متفاوت است. نخستین این بخش‌ها، فرد انسان است که غرایز و نیازهای زیستی خاصی دارد که باید به‌طور مداوم برآورده شوند. هر فرد در جامعه نیازهای خود را به خوراک، مسکن، سلامتی، استراحت، ازدواج، عبادت و تولیدمثل دارد. برای برآوردن این نیازها، فرد باید وسایل و ابزارهای لازم برای برآوردن هر یک از آن‌ها را در اختیار داشته باشد. وقتی این وسایل و ابزارها در مالکیت یک نفر یا در مالکیت عمومی جامعه باشد، هیچ تضمینی وجود ندارد که نیازهای کسی که مالک آن‌ها نیست برآورده شود. برای نمونه، اگر جان، علی و آدم هرکدام یک قرص نان داشته باشند، اما سام هیچ نانی نداشته باشد، ممکن است سام گرسنه بماند در حالی که جان، علی و آدم سیر باشند. به همین ترتیب، اگر چهار قرص نان به‌صورت مشترک در مالکیت جان، علی، آدم و سام باشد، ممکن است باز هم یکی از آن‌ها گرسنه بماند. برای تضمین برآورده شدن نیازهای اساسی فرد، باید بتواند کالاها و ابزارهای لازم برای برآوردن این نیازها را مالک شود.

The Islamic view of society is such that the society has three distinct components. Each has its specific needs which are different form the needs of the other ones. The first of these components is the individual human being who possesses specific instincts and biological needs which need to be satisfied on a continuous basis. Each individual in the society has his own needs for food, shelter, health, rest, mating, worshiping, and breeding. In order to satisfy these needs, the individual must own the means and tools necessary to satisfy each of these needs. When the means and tools are owned by one person, or by the community at large, there will be no guarantee that the needs of another person who does not own them will be satisfied. For example, if John, Ali, and Adam each has a loaf of bread, but Sam does not have any, then Sam may go hungry while John, Ali, and Adam are full. By the same token, if four loaves of bread are collectively owned by John, Ali, Adam, and Sam, then it is possible that one of them can go hungry as well. To guarantee the satisfaction of the individual basic needs, the individual must be able to own the commodities and tools which are necessary to fulfill these needs.

در دنیایی که ایدئولوژی سرمایه‌داری بر آن سلطه دارد، مالکیت خصوصی کالاها، اموال و ابزار تولید، شیوه‌ی پیش‌فرض مالکیت است. اما در چارچوب سوسیالیسم، مالکیت خصوصی خلاف هنجار به شمار می‌رود. هنگامی که در اواسط دهه‌ی ۱۹۷۰ در اتحاد شوروی زندگی می‌کردم، قانع کردن همکارانم به اینکه مالکیت خصوصی رفتاری طبیعی و عادی در انسان است، کار آسانی نبود. تعلق داشتن به دینی مانند اسلام که مالکیت خصوصی را تا آن حد حفظ می‌کند که سخت‌ترین مجازات را برای جرم علیه مالکیت خصوصی مقرر می‌دارد، برای آنان قابل فهم نبود. تجربه‌ی من در جهان سرمایه‌داری کاملاً برعکس بود؛ مالکیت خصوصی هنجار بود و هر چیز دیگری استثنا.

In a world dominated by the capitalist ideology, the private ownership of commodities, goods, and means of production is the default norm of ownership. However, within the realm of socialism, private ownership is considered to be against the norm. When I lived in the Soviet Union in the mid-1970s, I had a hard time convincing my colleagues that private ownership was a normal human behavior. It was not easy to belong to a religion, like Islam, which protects private ownership to the extent that it invokes the harshest punishment against the crime against the private property ownership. My experience in the capitalist world was totally the opposite; private property was the norm, and anything else was the exception.

برخلاف سوسیالیسم، اسلام ویژگی درونی‌ترین سرشت انسان را به رسمیت می‌شناسد که خواستار کسب ثروت و ابزارهای تولید ثروت است. اما از سرمایه‌داری نیز تفاوت دارد، به این معنا که دامنه و گستره‌ای را که در آن مالکیت خصوصی مجاز است محدود می‌کند. اسلام به فرد اجازه نمی‌دهد چیزهایی را که در اسلام کالاهای حرام شمرده می‌شوند مالک شود یا تولید کند. برای نمونه، در اسلام تولید یا مالکیت مواد مخدر، نوشیدنی‌های الکلی یا کازینو جایز نیست. اسلام همچنین افراد را از تملک اموالی که دارایی عمومی به شمار می‌روند، مانند میدان‌های نفت، جنگل‌ها یا رودخانه‌ها، منع می‌کند.

Unlike socialism, Islam recognizes the innermost characteristic of a human which calls for the acquisition of wealth and the means to produce wealth. But it also differs with capitalism in the sense that it restricts the scope and the range in which private ownership is allowed to operate. Islam does not allow an individual to own or produce things which are categorized as prohibited goods in Islam. For example, it is not allowed under Islam to produce or own drugs, alcoholic drinks, or a casino. Islam also restricts individuals from acquiring property which is considered to be a public property such as oil fields, forests, or rivers.

در حقیقت، اسلام سرشت ذاتی انسان را به رسمیت می‌شناسد و می‌پذیرد که مالکیت خصوصی تجلی طبیعی غریزه بقای انسان است. در عین حال، اسلام می‌شناسد که برخی اموال باید در اختیار عموم مردم بماند تا از عدم تعادلی که بر اثر تفاوت توانایی افراد در کسب ثروت پدید می‌آید، جلوگیری شود. پیش می‌آید که برخی افراد در جامعه مهارت‌های بیشتری نسبت به دیگران کسب کنند، یا انگیزه بیشتری برای کسب ثروت داشته باشند، و یا حتی برخی افراد دارای معلولیت‌ها یا ناتوانی‌هایی باشند که آنان را از کسب ثروت کافی برای تأمین نیازهایشان بازمی‌دارد. شرایطی گوناگون مانند جنگ‌ها و آشوب‌های داخلی، بلایای طبیعی همچون زلزله و سونامی، بردگی و تبعیض، و بی‌عدالتی سیاسی و اقتصادی نیز می‌توانند به این وضعیت دامن بزنند که برخی مردم در زمینه مالکیت عقب بمانند.

انسانی کار ثروت حاصل کرنے کا اولین اور سب سے بنیادی ذریعہ ہے۔ جسمانی یا ذہنی کام کے ذریعے کوئی مرد یا عورت ایسی اصل ثروت پیدا کر سکتا/سکتی ہے جو اس کی ذاتی ملکیت بن جاتی ہے، جسے قانون تحفظ دیتا ہے اور ریاست نافذ کرتی ہے۔ روایت ہے کہ نبی محمد ﷺ نے فرمایا: «جس نے کسی مردہ زمین کو آباد کیا، تو وہ اسی کی ہو جاتی ہے»۔ آپ ﷺ کا یہ ارشاد اس خالی زمین پر لاگو ہوتا ہے جو پہلے کسی بھی شکل میں استعمال نہ ہوئی ہو اور نہ ہی کسی شخص کی ملکیت رہی ہو۔ کسی زمین کے ٹکڑے کو کاشت کر کے اسے زراعت یا ترقی کے لیے قابلِ استعمال بنانے سے انسان اس زمین کا واحد مالک بن جاتا ہے۔

Human labor is the first and foremost means of wealth acquisition. Using physical or mental labor, a man or woman can create an original wealth which becomes his or her private property, protected by law and enforced by the state. It is reported that Prophet Mohammad (PBUH) had said, “Whoever cultivated a dead land, it becomes his.”100 This statement of the Prophet applies to bare land that has never been used in any form before and had not been owned by any people. By cultivating a piece of land and converting it into a useful piece for farming or development, one becomes the sole owner of the land.

اسلام همچنین به فرد اجازه می‌دهد آنچه را از زیر زمین استخراج می‌کند، مانند سنگ‌ها و مرمرها، از دریا، مانند مروارید گران‌بها، یا از هوا، مانند اکسیژن و نیتروژن، مالک شود. استثنا، معادنی است که مواد معدنی آن‌ها در مقادیر بزرگ وجود دارد، زیرا شناخته‌شده است که این مواد متعلق به عموم مردم است. به همین ترتیب، کسب ثروت از طریق شکار پرندگان، حیوانات، ماهی‌ها و دیگر محصولات دریایی نیز امکان‌پذیر است. قرآن در سورۃ المائدہ (فصل ۵، آیه ۹۶) می‌فرماید: «شکار دریا و خوردن از آن، برای شما حلال شده است.» و در جای دیگر، قرآن شکار در خشکی را به عنوان وسیله‌ای برای تملک مطرح می‌کند.102

Islam also allowed the individual to own what he can extract from beneath the ground such as stones and marbles, from the sea such as precious pearl,101 or from the air such as oxygen and nitrogen. An exception would be the minerals which exist in large mines since these minerals are known to be the property of the public. By the same token, wealth acquisition can be attained by hunting of birds, animals, fish, and other sea products. The Quran says in Surah Al-Mai’dah (chapter 5, verse 96), “Lawful to you is (the pursuit of) sea hunting and its use for food.” In another location, the Quran speaks of hunting on the land as a means of possession.102

مردم می‌توانند نیروی ذهنی و بدنی خود را برای میانجی‌گری در معاملات حقوقی میان شرکای تجاری به کار گیرند؛ توجه داشته باشید که تاجران دارایی اصلی را در اختیار دارند، در حالی که دلال با کار خود مالک بخشی از آن دارایی می‌شود. همچنین مردم می‌توانند در شکلی خاص از مشارکت به نام «مضاربه» وارد شوند. در این نوع مشارکت، یک طرف سرمایه را فراهم می‌کند و طرف دیگر تنها کار را. کسی که با کار خود مشارکت می‌کند، برای خود ثروت پدید می‌آورد. این نوع مشارکت را می‌توان در کشاورزی نیز به کار برد.

دومین راه کسب ثروت، ارث است. ارث در اسلام فرایندی کاملاً مشخص است که بر اساس فرمولی معین، ثروت شخص متوفی میان فرزندان، والدین، همسران، برادران و خواهران تقسیم می‌شود. قواعد ارث در اسلام امکان می‌دهد که پس از مرگ صاحب ثروت، آن ثروت تجزیه و میان وارثان توزیع شود. ممکن است در فرایند رشد اقتصادی، ثروت در طول زندگی در دست چند فرد انباشته شود. قواعد ارث سپس برای شکستن این گرایش به کار می‌رود و سبب می‌شود ثروت میان چند فرد دست‌به‌دست شود. سه حالت متمایز ارث در اسلام وجود دارد:

The second means of wealth acquisition is inheritance. Inheritance in Islam is a well-defined process, whereby the wealth of a deceased person is distributed among the children, parents, spouses, brothers, and sisters according to a certain formula. Inheritance rules in Islam allow the wealth to be broken and distributed after the death of the wealth owner. It is possible in the process of economic growth for wealth to accumulate in the hands of a few individuals during their life. The rules of inheritance are then used to break this tendency and cause the wealth to be recycled among several individuals. There are three distinct cases of inheritance in Islam:

حالت اول این است که وارثان طبق قوانین ارث تمام میراث را می‌برند، به‌گونه‌ای که تمام دارایی میان آنان تقسیم می‌شود.

1. The first case is when the inheritors take the whole inheritance according to the laws of inheritance, whereby all the wealth is distributed amongst them.

دومین حالت آن است که وارثان تنها سهمی از میراث را می‌برند. برای مثال، متوفی تنها همسر (شوهر یا زن) از خود باقی می‌گذارد. در این موارد تنها یک چهارم یا یک دوم از دارایی به ارث می‌رسد، و بقیه میراث به دولت تعلق می‌گیرد.

The second case is when the inheritors are entitled for part of the 2. inheritance only. For example, the deceased leaves behind only the spouse (husband or wife). In these cases only a quarter or half of the wealth is inherited, while the rest of the inheritance goes to the state.

سومین حالت آن است که متوفی هیچ وارثی برجای نگذارد؛ در این صورت تمام دارایی به دولت می‌رسد۔

The third case is when the deceased leaves no inheritor behind; in 3. this case the whole property goes to the state.

اس طرح مال تقسیم ہو جاتا ہے اور جائیداد وارثوں کی طرف منتقل ہو جاتی ہے، جہاں لوگوں کے درمیان مال کے تبادلے کا ایک معاشی چکر دوبارہ شروع ہو جاتا ہے۔ جائیداد کسی ایک شخص کے ہاتھ میں نہیں رہتی جہاں دولت جمع ہوتی رہے۔ وراثت مالکیتِ جائیداد کا ایک قانونی ذریعہ ہے، لہٰذا جو شخص کوئی چیز وراثت میں پاتا ہے، وہ قانوناً اس کا مالک ہو جاتا ہے۔ یوں وراثت مالکیتِ جائیداد کے ان ذرائع میں سے ایک ہے جنہیں اسلامی شریعت نے جائز قرار دیا ہے۔

The wealth is thus broken up and the property is transferred to the inheritors, where the exchange of the property resumes in an economic cycle amongst the people. The property is not kept in the hands of a particular person where the wealth accumulates. Inheritance is a legal means of property ownership, so anybody who inherits a thing owns it legally. Thus the inheritance is one of the means of property ownership, which the Islamic Shari’ah has permitted

با وجود همه تدابیری که برای رهایی جامعه از فقر اتخاذ شده، انتظار می‌رود که به دلایل گوناگون برخی افراد سرانجام در وضعیت فقر قرار گیرند. اسلام برای رسیدگی به نیازهای این افراد، دولت را توصیه کرده است که فرصتی مناسب برای اشتغال کسانی فراهم کند که خود نتوانسته‌اند کاری پیدا کنند. پیامبر ﷺ فرمود: «امام (رهبر دولت) شبان است و در برابر رعیت خود مسئول است.»۱۰۸ اشتغال، افراد را قادر می‌سازد که با کار خود ثروت به دست آورند. اگر به سبب شرایط بازار کار یافتن شغل ممکن نباشد، یا اگر شخص به دلیل سن، بیماری یا معلولیت از کار کردن ناتوان شود، آنگاه حمایت و تأمین معاش او بر عهده نزدیک‌ترین خویشاوندانش، مانند پسران، پدر و شوهر، قرار می‌گیرد، به شرط آنکه این افراد توانایی تأمین حمایت لازم را داشته باشند. این موضوع در کتاب‌های فقه اسلامی، در بخش «نفقه» بیان شده است.

Despite all measures taken to relieve the society from poverty, it is expected that some individuals will end up in a state of poverty for all types of reasons. In order to attend for the needs of these individuals, Islam recommended the state to provide a suitable opportunity for the employment of those who could not find employment on their own. The Prophet (PBUH) said, “The Imam (head of state) is a Shepard, and he is responsible for his subjects.”108 Employment enables individuals to use their labor to acquire wealth. In case it is not possible to find a job due to market conditions, or the person becomes unable to work due to age, sickness, or disability, then his support and sustenance becomes the duty and responsibility of his next of kin such as sons, father, and husband assuming that these parties are able to provide the required support. This is outlined in the books of Islamic jurisprudence under the section of “Nafaqah” (alimony).

اگر خویشاوندان نزدیک نتوانند نفقهٔ لازم را تأمین کنند، مسئولیت به دولت منتقل می‌شود. دولت از وجوهی که از درآمد اموال عمومی و همچنین از زکات به دست می‌آید استفاده می‌کند. زکات مقدار معینی از مال ثروتمندان است که گرفته می‌شود و به فقرا داده می‌شود. در سورهٔ المعارج (سورهٔ ۷۰، آیات ۲۴-۲۵) و سورهٔ التوبه (سورهٔ ۹، آیهٔ ۱۰۳)، خداوند می‌فرماید:

If the immediate relatives are unable to maintain the required alimony, then responsibility is escalated up to the state. The state uses the funds available from the revenues of the public properties as well as from the Zakah. The Zakah is a specific amount of wealth taken out of the property of the rich and relayed to the poor. In Surah Al-Ma’arij (chapter 70, verse 24-25), and Al-Tauba (chapter 9, verse 103), Allah says,

{وَالَّذِينَ فِي أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ مَّعْلُومٌ لِّلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ} این آیه است؛ ترجمه آن: «و کسانی که در اموالشان حقی معلوم است، برای سائل و محروم.»

[70:24]And those in whose wealth there is a known right; for the beggar and the destitute.

اسلامی حکومت مجاز است که برای افراد جامعه، به منظور تحریک بهره‌وری و توانمند ساختن مردم در رشد کسب‌وکارشان تا مرحله سودآوری، کمک‌های مالی ارائه دهد. دولت برای پرداخت این کمک‌های تحریکی از اموال دولتی و نیز اموال عمومی بهره می‌گیرد. روایت شده است که عمر بن الخطاب، خلیفه دوم، برای کشاورزان عراق پول تحریکی فراهم کرد تا به آنان در کشت زمین‌هایشان کمک کند. این کمک به‌صورت کمک مالی دولتی بود، نه وام.

The Islamic state is allowed to provide grants for people in the society for the purpose of stimulating productivity and enabling people to grow their business to a profitable stage. The state uses both state as well as public property to issue stimulus grants. It is narrated that the second caliph Omar Bin Al-Khattab provided stimulus money for the farmers in Iraq to help them cultivate their farms. The help was in a form of state grant, rather than loans.

پیامبر محمد ﷺ پس از هجرت به مدینه، به گزارش‌ها، زمینی به ابوبکر و عمر داد. همچنین قطعه زمینی به زبیر داد. پس از درگذشت محمد ﷺ، خلفا به بخشیدن بخشی از زمین‌های عمومی به افراد گوناگون ادامه دادند، با این هدف که زمین‌های بایر و بلااستفاده به کار گرفته شوند. باید توجه داشت که دولت برای این واگذاری‌ها از پول مالیات یا از اموال زکات استفاده نمی‌کند. تنها منبعی که دولت مجاز است از آن استفاده کند، اموال دولتی یا عمومی است.

Prophet Mohammad is reported to have given land for Abu Bakr and Omar after the migration to Medina. He also gave a piece of land to Al-Zubair. After the death of Mohammad (PBUH), the caliphs continued to give part of the public lands to various individuals in an attempt to utilize unused bare land. It should be noted that the state does not use tax money or the funds of the Zakah for the grants. The only fund the state is allowed to use is the one that comes from the state or public property.

علاوه بر این وسایل کسب مالکیت، وسایل دیگری نیز برای مالکیت خصوصی وجود دارد، مانند هدیه و وصیت شخص درگذشته. پیامبر محمد ﷺ بخشش هدیه را اجازه داد و از مسلمانان و غیرمسلمانان هدیه می‌پذیرفت. همچنین اسلام به مسلمان اجازه داده است که بخشی از ثروت خود را به صورت وصیت تعیین کند، به شرط آنکه گیرندگان وصیت از کسانی نباشند که بر اساس قانون مستحق ارث هستند، و نیز مقدار وصیت از یک‌سوم کل ثروت تجاوز نکند.111

Besides these means of property acquisition, there are other means of private ownership such as gifts and wills of deceased. Prophet Mohammad permitted gift giving110 and he accepted gifts from both Muslims and non-Muslims. Also, Islam allowed a Muslim to designate part of his wealth in form of a will such that the recipients of a will should not be among those who are entitled for inheritance by law; also the amount of will should not exceed one-third of the total wealth.111

یکی دیگر از راه‌های کسب مال حلال، دیه‌ای است که شخص در برابر آسیبی که دیگری بر او وارد کرده دریافت می‌کند. اگر کسی به دست دیگری کشته شود، وارثان او مستحق دریافت دیه‌اند. دیه کشتن یک انسان برابر با ارزش صد شتر است.112 دیه آسیبی که به هر یک از اعضای بدن وارد شود، در کتاب‌های فقه اسلامی به تفصیل آمده است.

اسلام، جامعه را به عنوان یک نهاد دارای نیازهای خاص خود به رسمیت شناخته است. این نیازها مجموع نیازهای افراد نیست، و از این رو برآورده شدن نیازهای عمومی را نمی‌توان با برآوردن نیازهای هر فرد به‌دست آورد. امنیت جامعه، تمامیت قلمرو آن، پاکیزگی و طهارت هوا و محیط زیست آن، همبستگی میان اجزای آن، حفاظت از دریاها، رودخانه‌ها و مخازن آب، و جایگاه آن در برابر سایر ملت‌ها، همگی نیازهایی هستند که به جامعه به‌عنوان یک کل مربوط می‌شود نه به افراد مشخص. به منظور حفظ جامعه به‌عنوان یک واحد در میان مردم، اسلام انواع معینی از اموال را تعریف کرده و آنها را دارایی عمومی اعلام نموده است.

Islam recognized the existence of public as an entity which has its own needs. These needs are not the sum of the needs of individuals, and therefore the satisfaction of the public needs cannot be achieved by satisfying the needs of each individual. The security of the public, the integrity of its territory, the cleanness and purity of its atmosphere and environment, the solidarity among its units, the preservation of the seas, river, and water reservoirs, and its image in front of other nations are all needs which pertain to the public as a whole and not to specific individuals. In order to preserve the public as one unit in the society, Islam defined certain types of property and declared them as a public property.

در شمار اموال عمومی، منابع آب، ذخایر جنگلی و منابع انرژی قرار می‌گیرند۱۱۳. جامعه‌های قبیله‌ای کهن پیوسته بر پایه‌ی دسترسی به آب و چمنzارهای سبز برای چارپایان خود جابه‌جا می‌شدند و محل زندگی خود را تغییر می‌دادند. هرگاه چشمه‌های آب خشک می‌شد یا به سلطه‌ی قبیله‌ای دیگر درمی‌آمد، قبیله ناچار بود کوچ کند و جایی را جستجو کند که آب فراوان باشد. همین وضع هنگام خشکیدن جنگل‌ها نیز پیش می‌آمد و خوراک چارپایان قبیله را کاهش می‌داد. اسلام با درک این نکته که منابع آب و چراگاه‌ها برای بقای کل گروه ضروری‌اند، اعلام کرد که این منابع باید متعلق به همه باشند و نه در مالکیت هیچ فرد خاصی. اگر این منابع در دست یک نفر یا چند نفر قرار گیرد، یکپارچگی و وحدت جامعه ممکن است به خطر افتد. همین حکم درباره‌ی منابع انرژی نیز صادق است. دانشمندان مسلمان نخستین، واژه‌ی «آتش» را در سخن پیامبر ﷺ به معنای منبع آتش، مانند هیزم (در جامعه‌های کهن‌تر)، تفسیر کرده‌اند. امروز «آتش» به طور عام‌تر به منابع انرژی اشاره دارد.

The category of public property includes water resources, forest preserves, and energy resources.113 Old tribal societies used to move and change their location based on the availability of water and green meadows for their cattle. Whenever water springs dry out or fall under the dominance of another tribe, the tribe would be forced to move and search for a location where water is plenty. The same happens when the forests dry out and leave less food for the cattle of the tribe. Realizing that water resources and meadows are essential for the survival of the whole group, Islam announced that these resources should be owned by all and not by any single individual. If these resources fall in the hands of one or few, then the integrity and unity of the public may be compromised. The same applies to energy sources. Earlier Muslims scholars interpreted the word “fire” in the statement of the Prophet to mean the source of fire like woods (in the older societies). Today “fire” refers more generally to energy resources.

اسلام برخی انواع اموال را مستقیماً در مالکیت دولت قرار داده است. تفاوت اصلی میان اموال دولتی و اموال عمومی در شیوهٔ مصرف درآمدهای این اموال آشکار می‌شود. اموال عمومی را دولت اداره می‌کند، اما مالک آن نیست. دولت تنها در صورتی می‌تواند درآمدهای اموال عمومی را برای هزینهٔ وظایف دولت به کار گیرد که درآمد شخصی دولت (بیت‌المال) برای تأمین نیازهایش کافی نباشد. در مقابل، اموال دولتی به دولت اختیار کامل می‌دهد که آن‌ها را به هر شکلی که صلاح بداند برای اداره امور خود و امور شهروندان خرج کند.

Islam designated certain types of property to be owned directly by the state. The main difference between state and public property shows in the way the property revenues are used. The public property is administered by the state but not owned by the state. The state may use revenues of the public properties to spend on state’s functions only when the state own revenue falls short of meeting its needs. The state property, on the other hand, gives the state full authority to spend as it sees fit to conduct its affairs and the affairs of the citizens.

در طول تاریخ دولت اسلامی، بزرگ‌ترین منبع درآمد دولت، درآمدی بوده که از مالکیت زمین‌هایی به دست می‌آمده که «خراج» نامیده می‌شده‌اند (زمین‌هایی که از راه جنگ به قلمرو دولت اسلامی افزوده می‌شدند). «خراج» در لغت به معنای محصول و بهره است. واژه‌ی خراج جایگزین واژه‌ی «فیء» شد که برای زمین‌هایی به کار می‌رفت که بدون جنگ به دولت اسلامی ملحق می‌شدند. ابو عبید در کتاب «الأموال» خود از زهری روایت کرده است که پیامبر ﷺ سرزمین بحرین را پس از فتح آن، سرزمین خراجی به شمار آورد، حتی پس از آن‌که مردم بحرین اسلام آوردند.۱۱۶ زمین خراجی به زمینی گفته می‌شود که به قلمرو دولت اسلامی افزوده شده و مالکیت آن از آنِ دولت است. دولت حق بهره‌برداری از زمین را برای کشاورزی یا آبادانی، در برابر پرداخت مبلغی تعیین‌شده، به کسی واگذار می‌کند. این مبلغ را بهره‌بردار زمین باید بپردازد، چه از زمین بهره برده باشد یا نه. این مبلغ در برابر محصول زمین نیست، بلکه در برابر حق بهره‌برداری از آن است. اگر بهره‌بردار زمین مسلمان باشد، همچنان باید بخش زکات محصولات را بپردازد. اگر بهره‌بردار زمین خراجی غیرمسلمان باشد، تنها باید مبلغ خراج را بپردازد.

Throughout the history of the Islamic state, the largest source of income for the state has been the revenue generated from the property ownership of land called Kharaj (the lands annexed to the Islamic state through war). Kharaj literally means output. The term kharaj replaced the term fai’i, which was used for the land annexed without a fight. Abu Obaid narrated in his book Al-Amwal on the authority of Az-Zuhri that Prophet Mohammad (PBUH) considered the lands of Bahrain after its conquest a land of Kharaj even after the people in Bahrain had converted to Islam.116 Kharaj land is defined as a land added to the territory of the Islamic state and whose ownership belongs to the state. The state grants the right to use the land for farming or development in exchange for a predefined fee. The fee is due to be paid by the user of the land whether he was able to benefit from the land or not. The fee is not in exchange for the product of the land; it is in exchange for the right to use it. If the user of the land is a Muslim, he still has to pay the Zakah portion of the products. If the user of the Kharaj land is not a Muslim, he only has to pay the Kharaj fee.