بزرگان جهان به این واقعیت اعتراف دارند که یک رکود اقتصادی عمیق سراسر جهان را فرا گرفته است، و دهها اقتصاددان و سیاستمدار، ایدههای بنیادین نظام اقتصادی سرمایهداری را ریشهٔ اصلی این مشکل میدانند. گروه هشت (G8) در نشست خود در ایتالیا در ژوئیهٔ ۲۰۰۹ در بیانیهٔ رهبران G8 با عنوان «رهبری مسئولانه برای آیندهای پایدار» اعلام کرد: «ما همچنان بر بحران اقتصادی و مالی و پیامدهای انسانی و اجتماعی آن متمرکز هستیم». این بحران، دانشمندانی چون فرانسیس فوکویاما را برانگیخت تا در مورد سرمایهداری و دموکراسی زنگ خطر را به صدا درآورند. او در مقالهٔ خود با عنوان «سقوط آمریکا، شرکت سهامی» نوشت:

Top leaders of the world acknowledge the fact that a deep economic depression is encompassing the entire world and scores of economists and politicians cite the core ideas of the economic system of capitalism as a root cause of the problem. The G8 leaders in their meeting in Italy in July 2009 stated in the G8 Leaders Declaration: Responsible Leadership for a Sustainable Future: “We remain focused on the economic and financial crisis and its human and social consequences” . This crisis prompted scholars like Francis Fukayama to blow the siren on capitalism and democracy. He wrote in his article “The Fall of America, Inc.” :

همراه با برخی از سرشناس‌ترین شرکت‌های وال استریت، نوعی از تصور سرمایه‌داری فروپاشیده است. چگونه ایمان به برند خود را بازگردانیم؟ فروپاشی سرشناس‌ترین بانک‌های سرمایه‌گذاری آمریکا. ناپدید شدن بیش از یک تریلیون دلار ارزش بازار سهام در یک روز. یک ۷۰۰

Along with some of Wall Street’s most storied firms, a certain vision of capitalism has collapsed. How we restore faith in our brand. The implosion of America’s most storied investment banks. The vanishing of more than a trillion dollars in stock-market wealth in a day. A $700

ملیارد دلار هزینه برای مالیات‌دهندگان آمریکایی. گستردگی فروپاشی وال استریت شاید بیش از این هم نمی‌توانست باشد. با این حال، حتی در حالی که آمریکایی‌ها می‌پرسند چرا باید چنین مبالغ سرسام‌آوری بپردازند تا اقتصاد از هم فرو نپاشد، کمتر کسی درباره هزینه‌ای ملموس‌تر، اما بالقوه بسیار بزرگ‌تر برای ایالات متحده بحث می‌کند: آسیبی که این بحران مالی به برند آمریکا می‌زند.

billion tab for U.S. taxpayers. The scale of the Wall Street crackup could scarcely be more gargantuan. Ye t even as Americans ask why they’re having to pay such mind-bending sums to prevent the economy from imploding, few are discussing a more intangible, yet potentially much greater cost to the United States—the damage that the financial meltdown is doing to America’s brand.

پروفسور ریچارد ولف، استاد اقتصاد دانشگاه ماساچوست، ریشه‌های بنیادین بحران اقتصادی کنونی را تشریح می‌کند و نشان می‌دهد که این بحران بازتابی از شکست‌های عمیق در ساختارهای خود سبک سرمایه‌داری آمریکایی است. پروفسور ولف اعلام می‌کند که بحران کنونی بزرگ‌ترین بحران سرمایه‌داری در طول عمر او است. او پیشنهاد می‌کند که برای جلوگیری از فجایع آینده، باید تغییرات اساسی‌تری صورت گیرد.

University of Massachusetts economics professor Richard Wolff breaks down the root causes of today’s economic crisis, showing how it reflects seismic failures within the structures of American style of capitalism itself . Professor Wolff declares that the current crisis is the greatest crisis of capitalism in his lifetime. He suggests that more fundamental changes need to be made to avoid future catastrophes.

بحران اقتصادی کنونی و شمار زیادی از انتقادهایی که متوجه سرمایه‌داری است، به یک گرایش مهم در تاریخ معاصر نظام‌ها و ایدئولوژی‌ها اشاره دارد؛ و آن سقوط سرمایه‌داری است.

The current economic crisis and the score of criticisms targeted at capitalism point to one important trend in the contemporary history of systems and ideologies; that is the downfall of capitalism.

یکی دیگر از گرایش‌هایی که توجه پژوهشگران و سیاستمداران را به خود جلب کرده، گرایشی است که به ظهور اسلام سیاسی و تلاش برای بازاستقرار الگوی اسلامی حکومت و اقتصاد در گستره وسیعی از جهان مربوط می‌شود. صریح‌ترین اشاره به این گرایش را نوح فلدمن در کتاب سقوط و ظهور دولت اسلامی دارد. فلدمن استدلال می‌کند که دولت اسلامی که در سال ۱۹۲۴ سقوط کرد، اکنون در حال

Yet another trend which captures the attention of scholars as well as politicians is the one related to the rise of political Islam and the quest for the reestablishment of an Islamic model of governance and economy in a large geographic span of the world. The most explicit reference to this trend is made by Noah Feldman in his book The Fall and Rise of the Islamic State . Feldman argues that the Islamic state which fell in 1924 is being 4

«reconstructed today. He states:» — این جمله را به فارسی ترجمه می‌کنم: امروز بازسازی شده است. او بیان می‌کند:

reconstructed today. He states:

به لحاظ نمادین و عملی، دولت اسلامی در سال ۱۹۲۴ از میان رفت. با این حال امروز دولت اسلامی دوباره سر برآورده است... جریان به سود آنان است. در کشورهای مسلمان که از مراکش تا اندونزی گستردهاند، اکثریت قابل توجهی میگویند که شریعت باید منبع قانون در کشورهایشان باشد. (فلدمن، ص ۲)

In both symbolic and practical terms, the Islamic State died in 1924. Ye t today, the Islamic State rides again . . . The trend is with them. In Muslim countries running the geographical span from Morocco to Indonesia, substantial majorities say that the Shari’ah should be the source of law for their states. (Feldman, pp. 2)

دیدگاه دیگری درباره روند «رشد اسلام» در مقاله‌ای آمده است که اخیراً پت بوکانان در مجله آنلاین Townhall.com با عنوان «ایده‌ای که زمانش فرا رسیده است»[5] منتشر کرده است. پت بوکانان نوشت:

Another account of the “rising Islam” trend is depicted in a recent article published by Patrick Buchanan in the Townhall.com online magazine under the title “An Idea Whose Time Has Come”5. Pat Buchanan wrote:

اما امروز، ده‌ها میلیون مسلمان به نظر می‌رسد که دارند... به ریشه‌های خود و به اسلامی ناب‌تر بازمی‌گردند. در واقع، پایداری دین اسلام شگفت‌انگیز است. اسلام دو قرن شکست‌ها و تحقیرها را از امپراتوری عثمانی و لغو خلافت توسط آتاتورک پشت سر گذاشت. نسل‌ها حکومت غرب را تاب آورد. و از پادشاهی‌های طرفدار غرب در مصر، عراق، لیبی، اتیوپی و ایران نیز دوام آورد.

But today, tens of millions of Muslims appear to be . . . returning to their roots in a more pure Islam. Indeed, the endurance of the Islamic faith is astonishing. Islam survived two centuries of defeats and humiliations of the Ottoman Empire and Ataturk’s abolition of the caliphate. It endured generations of Western rule. It outlasted the pro-Western monarchs in Egypt, Iraq, Libya, Ethiopia and Iran.

اسلام به آسانی بر کمونیسم چیره شد، شکست ناصریسم در سال ۱۹۶۷ را پشت سر گذاشت و از ناسیونالیسم عرفات یا صدام پایدارتر از آب درآمده است. اکنون نیز در برابر آخرین ابرقدرت جهان ایستادگی می‌کند.

Islam easily fended off communism, survived the rout of Nasserism in 1967 and has proven more enduring than the nationalism of Arafat or Saddam. Now, it is resisting the world’s last superpower.

منابع منتشرشده دربارهٔ هر یک از دو موضوع—سقوط سرمایه‌داری یا خیزش اسلام—بسیار فراوان است. آنچه در ادبیات این حوزه کمتر دیده می‌شود، بحث دربارهٔ هر دو موضوع در بستر یک گفتمان واحد است. اخیراً «سقوط سرمایه‌داری و خیزش اسلام» عنوان کنفرانسی بود که در منطقهٔ شیکاگو برگزار شد. این کنفرانس واکنش‌های متفاوتی را هم در میان جوامع مسلمان و هم در میان جوامع غیرمسلمان برانگیخت. جالب است که وقتی هر یک از ابعاد این موضوع جداگانه بررسی می‌شود، واکنش‌ها به‌مراتب کمتر پرهیاهو است تا زمانی که هر دو مسئله هم‌زمان مطرح می‌شوند. ترکیب این دو موضوع، ده‌ها وبلاگ، توییت، وب‌سایت و تفسیر رسانه‌ای را برمی‌انگیزد. همین ترکیب است که موضوع این کتاب خواهد بود.

The published material on either of the issues—the fall of capitalism or the rise of Islam—is notably large. What is not common in the literature is to have both issues discussed in the realm of the same platform. Recently, the “fall of capitalism and the rise of Islam” was a title of a conference convened in the Chicago area. The conference generated mixed reactions from both Muslim and non-Muslim communities. It is interesting to note that when each dimension of the subject is discussed separately, the reaction is far less dramatic than when both issues are addressed simultaneously. The combination of both topics provokes scores of Blogs, Twitters, sites, and media commentaries. It is this combination which will be the subject of this book.

همچنین برای مسلمانان غیرمعمول است که در بحث سیاسی درباره سرنوشت سرمایه‌داری مشارکت داشته باشند. دانشجویان علوم سیاسی، تاریخ، الهیات و جنبش‌های جهانی به خواندن گزارش‌های سوسیالیست‌ها، کمونیست‌ها، دانشگاهیان و سیاستمداران اتاق‌های فکر درباره وضعیت اسفبار سرمایه‌داری عادت دارند. اما کمتر دیده می‌شود که مسلمانان این موضوع را از منظر اسلامی بررسی کنند. این کتاب گزارشی از سرمایه‌داری از دیدگاه یک مسلمان و از منظر اسلام ارائه خواهد داد.

It is also uncommon for Muslims to be involved in the political discussion on the fate of capitalism. Students of political science, history, theology, and global movements are accustomed to reading the accounts of socialists, communists, academics, and think tank politicians on the plight of capitalism. But rarely we find Muslims addressing this issue from an Islamic perspective. This book will provide an account of capitalism from the perspective of a Muslim and the viewpoint of Islam.

اگرچه بحران اخیر اقتصاد سرمایه‌داری جهان، پژوهش‌های متعددی را درباره‌ی جایگزین‌های اقتصادی اسلامی برانگیخت، اما این پژوهشگران همچنان در پی راه‌حل‌های موقتی برای اقتصادی بیمار هستند، به‌جای آنکه به دنبال یک نظام اقتصادی جامع با بنیان‌ها و ساختارهایی متفاوت از آنچه سرمایه‌داری و سوسیالیسم نشان داده‌اند، باشند. یکی از اهداف این انتشار، ارائه‌ی دیدگاهی جامع از اسلام به‌عنوان ایدئولوژی‌ای است که نظام اقتصادی، سیاسی و اجتماعی را در کنار نظام ارزش‌ها و اخلاق در بر می‌گیرد و همه‌ی این‌ها با پرورش معنوی روح انسان همراه است.

The most recent crisis of the capitalist economic world did provoke several inquiries into the Islamic economic alternatives. But those inquirers continue to be made in search of temporary fixes for an ailing economy instead of looking for a comprehensive economic system with different foundation and structures than those exhibited by capitalism and socialism. One objective of this publication is to present a comprehensive view of Islam as an ideology which comprises economic, political, and social system as well as a system of values and ethics, all coupled with a spiritual filling of the human soul.

این کتاب برآمده از «برخورد تمدن‌ها» نیست، آن‌گونه که ساموئل هانتینگتون پیش‌بینی کرده بود. بلکه تصویری است از یک روند جاری در عرصه‌ی جهانی؛ ر.ک. شکل ۱. از یک سو، ایدئولوژی‌های ناسیونالیسم، سوسیالیسم و سرمایه‌داری یا کم‌رنگ شده‌اند یا همچنان در حال کم‌رنگ شدن‌اند. از سوی دیگر، زمینه‌های تولد دوباره‌ی دولتی اسلامی که با شریعت اسلام اداره می‌شود، همچنان در حال تقویت است.

This book is not an outgrowth of the “clash of civilizations” as prophesied by Samuel Huntington . Rather, it is a depiction of an ongoing trend in the global arena; see figure 1. On one side, the ideologies of nationalism, socialism, and capitalism either have faded or are still fading. On the other side, the grounds for the rebirth of an Islamic state governed by the Shari’ah of Islam continue to strengthen.

مسئلهٔ بحران مالی پدیدهای تازه در دنیای سرمایهداری نیست. ایالات متحده و اروپا طی صد سال گذشته چندین رکود و یا افسردگی را از سر گذراندهاند. برخلاف همهٔ بحرانها و آشفتگیهای گذشته، این بار بحران مالی نگرانی جدی دربارهٔ وضعیت سرمایهداری، یعنی زیرساخت اصلی نظام مالی و اقتصادی کنونی، برانگیخت. هنگامی که بازارهای سهام و کالا در سال ۲۰۰۸ به پایینترین سطح خود رسیدند، سرمایهداری بهعنوان نظامی به شدت بیمار تلقی شد. هرچند تاریخ میتواند بسیار شگفتانگیز باشد، در اواخر قرن نوزدهم دولت عثمانی اسلامی مرد بیمار جهان به شمار میرفت؛ آن زمان سرمایهداری بهعنوان نظامی سالم و درخشان در حال ظهور بود. امروز و پس از یک قرن طولانی از موفقیت، سرمایهداری در حال تبدیل شدن به مرد بیمار جهان است و اسلام اکنون در حال ظهور بهعنوان نظامی سالم و درخشان است.

The financial crisis is not a new phenomenon in the world of capitalism. The United States and Europe have gone through several recessions and/ or depressions for the last hundred years. Unlike all crisis and turmoil of the past, this time around, the financial crisis raised serious concern about the plight of capitalism, the backbone infrastructure of the current financial and economic system. When stock and commodity markets hit rock bottom in 2008, capitalism was viewed as seriously sick. As astonishing as history could be, the Islamic Ottoman State was viewed as the sick man of the world in the late nineteenth century; then, capitalism was emerging as the healthy splendid one. Today and after a long century of success, capitalism is becoming the sick man of the world; Islam, now, is emerging as the healthy and splendid one.

فایننشال تایمز مجموعه‌ای از مقالات با عنوان «آینده‌ی سرمایه‌داری» منتشر کرد. اقتصاددانان، سیاستمداران و فیلسوفان رکود بزرگ ۲۰۰۷-۲۰۰۹ را نقطه‌ی عطفی تاریخی دانستند و تصورات تازه‌ای از سرمایه‌داری دگرگون‌شده ارائه دادند. مارتین وولف، مفسر ارشد اقتصادی فایننشال تایمز در لندن، در مقاله‌ی خود با عنوان «این بحران یک لحظه است، اما آیا لحظه‌ای تعیین‌کننده است؟» به نتیجه‌گیری زیر می‌رسد:

The Financial Times ran a series of articles titled “The Future of Capitalism.” Economists, politicians, and philosophers saw the Great Recession of 2007-09 as a historic watershed and produced new visions of a changed capitalism. Chief economics commentator at the London Financial Times Martin Wolf makes the following conclusion in his article “This Crisis Is a Moment, but Is It a Defining One?” :

به گمان من این بحران برخی روندها را تسریع کرده و برخی دیگر را غیرقابل ادامه نشان داده است. اعتبار علم اقتصاد را لکه‌دار کرده است. میراثی تلخ برای جهان به جا خواهد گذاشت. با این همه، ممکن است نقطه عطف تاریخی مهمی به شمار نیاید. اگر بخواهیم آنچه را که درباره مرگ پادشاهان می‌گفتند بازگو کنیم: «سرمایه‌داری مرد؛ زنده باد سرمایه‌داری.»

My guess is that this crisis accelerated some trends and has proved others unsustainable. It has damaged the reputation of economics. It will leave a bitter legacy for the world. But it may still mark no historic watershed. To paraphrase what people said on the death of kings: “capitalism is dead; long live capitalism.”.

امروزه اقتصاددانان، سیاستمداران و متفکران عادت کرده‌اند که حرص و ترس را عامل بحران مالی کنونی و رکود اقتصادی بدانند. در سطحی کلی‌تر، متفکران و سیاستمداران برجسته، بحران اخلاقی را پشت شکست‌ها در مقیاسی وسیع‌تر می‌دانند. زبیگنیو برژینسکی، مشاور پیشین امنیت ملی در دولت کارتر، هشدار می‌دهد که ایالات متحده قطب‌نمای اخلاقی‌ای را که برای حفظ رهبری جهانی‌اش لازم است از دست داده است. به تعبیر خود برژینسکی: «جایگاه اخلاقی آمریکا لکه‌دار شده است... فقدان باورهای اخلاقی، فرصت‌هایی برای عوام‌فریبی فراهم می‌آورد که از بحران‌های ناگهانی و ترس‌های تازه سوءاستفاده می‌کند»[11].

It has become customary for economists, politicians, and thinkers to claim that traits such as greed and fear were behind the current financial crisis and economic downturn. In a more general case, prominent thinkers and politicians put the moral crisis behind failure at a larger scale. Zbigniew Brzezinski, the former national security advisor in the Carter administration, warns that the United States has lost the moral compass which is necessary for the United States to sustain its world leadership. In Brzezinski’s own words, “The moral standing of America has been tarnished . . . the absence of moral convictions leaves opportunities for demagogy that exploits sudden crises and new fears”11.

جیمی کارتر در کتاب «ارزش‌های در معرض خطر ما: بحران اخلاقی آمریکا» به بحران اخلاقی عمیق‌شونده در ایالات متحده می‌پردازد [12]. مضمون او در این جملات خلاصه می‌شود: «تحولات گسترده و ژرفی اکنون در ارزش‌های اخلاقی بنیادین ما، گفتمان عمومی و فلسفه سیاسی در حال وقوع است.» شمار زیادی از اقتصاددانان، سیاستمداران و مفسران، بحران مالی کنونی و رکود اقتصادی را به فقدان ارزش‌ها و اخلاق در بازار نسبت داده‌اند. به گفته باراک اوباما، «ما اخلاق طمع را نادیده گرفتیم و حتی پذیرفتیم... فضایی را تشویق کردیم که در آن برنده همه چیز را می‌برد و هر کاری مجاز است» [13]. جان مک‌کین، نامزد ریاست‌جمهوری از حزب جمهوری‌خواه، گفت که بحران مالی ناشی از «طمع، فساد و افراط بوده است... آن‌گاه که وال‌استریت با اقتصاد آمریکا مانند یک کازینو رفتار کرد» [14]. جورج بوش نیز هنگام ادعای «وال‌استریت مست شد»، طمع شرکتی و افراط‌های بازار را علت دانست [15]. رالف نادر می‌گوید بحران کنونی وال‌استریت را پیش‌بینی کرده بود و معتقد است علت آن «طمع محض» بوده است [25]. خبرنگاری از شبکه CNN در بازتاب رویدادهای وال‌استریت، سخنی بی‌پرده بیان کرد: «بازارها با دو چیز اداره می‌شوند: ترس و طمع.» اسکاری یوریکالا، پژوهشگر مؤسسه حقوق اقتصادی بین‌المللی در فنلاند، مقاله‌ای با عنوان «طمع زیان می‌رساند: علل بحران مالی جهانی» نوشت [16]. اسکاری می‌گوید بحران اقتصادی کنونی ثابت می‌کند که «طمع شر است»، و به این واقعیت اشاره دارد که طمع یکی از علل اصلی بحران کنونی است. جان استیل گوردون، نویسنده‌ای که در تاریخ مالی و تجاری تخصص دارد و نویسنده کتاب «امپراتوری ثروت: تاریخ حماسی قدرت اقتصادی آمریکا» است، طمع، حماقت و فریب‌خوردگی را عوامل اصلی بحران مالی کنونی می‌داند [17].

Jimmy Carter addresses the deepening moral crisis in the United States in his book “Our Endangered Values: America’s Moral Crisis”12. His theme is summarized in the following words: “Extensive and profound are the transformations that are now taking place in our basic moral values, public discourse, and political philosophy.” Scores of economists, politicians, and commentators attributed the current financial crisis and economic downturn to lack of moral values and ethics in the market. According to Barack Obama, “we excused and even embraced an ethic of greed . . . we encouraged a winner-take-all, anything-goes environment”13. GOP presidential candidate John McCain said the financial crisis was caused by “greed, corruption, and excess . . . as Wall Street treated the American economy like a casino”14. George Bush cited corporate greed and market excesses when he claimed that “Wall Street got drunk”15. Ralph Nader says he predicted the current Wall Street crisis, which he believes to be caused by “pure greed”25. Reflecting on events taking place on Wall Street, a reporter for CNN made an unusually bald statement: “Markets are run by two things: fear and greed.” Oskari Juurikkala, a researcher at Institute of International Economic Law in Finland, wrote “Greed Hurts: Causes of the Global Financial Crisis”16. Oskari states that the current economic crisis proves that “greed is evil,” in reference to the fact that greed is one of the main causes of the current crisis. John Steele Gordon, an author who specializes in financial and business history and the author of An Empire of Wealth: The Epic History of American Economic Power sites greed, stupidity, and delusion as main factors in the current financial crisis17.

چگونه اسلام می‌تواند جایگزینی برای سرمایه‌داری باشد؟ اسلام در چه ظرفیتی مورد بررسی قرار می‌گیرد؟ آیا اسلام صرفاً دینی دیگر همچون مسیحیت و یهودیت نیست؟ منظور از «خیزش» چه نوع خیزشی است، در حالی که اسلام دست‌کم از هزار و چهارصد سال پیش با ما بوده است؟ این و بسیاری پرسش‌های دیگر در بخش دوم این کتاب پاسخ داده خواهد شد. اما پیش از آن، ببینیم از زمانی که بحران مالی سراسر جهان را فرا گرفت، اسلام چگونه مستقیماً به این تصویر کشیده شده است. در بسیاری از گزارش‌ها، گفت‌وگوها و انجمن‌ها، از شیوه‌های مالی اسلامی به عنوان پایدارترین و مصون‌ترین شیوه‌ها در بحران کنونی یاد شده است.

How could Islam be an alternative to capitalism? In what capacity is Islam being investigated? Isn’t Islam just another religion like Christianity and Judaism? What type of “rise” are we talking about if Islam has been with us for the past fourteen hundred years? These and many more questions will be addressed in this book in part 2. But before we do so, let’s see how Islam has been directly tagged and brought into the picture since the financial crisis began to sweep the world over. In so many reports, discussions, and forums, the Islamic financial practices have been cited as the most stable and immune in the current crisis.

شاید کار چارلز تریپ با عنوان «اسلام و اقتصاد اخلاقی: چالش سرمایه‌داری» در این زمینه بیش از همه مرتبط باشد، زیرا او اسلام را در تقابلی مستقیم با سرمایه‌داری قرار می‌دهد[26]. استدلال او این است که سرمایه‌داری در چند دهه گذشته رفتار مسلمانان را به شدت تحت تأثیر قرار داده است. امروز این روند در جهت مخالف جریان دارد؛ اسلام در پی آن است که رویه‌های جهان سرمایه‌داری را تغییر دهد. ویژگی‌های ذاتی اسلام بررسی خواهد شد تا روشن شود چرا و چگونه اسلام می‌تواند در برابر سرمایه‌داری بایستد.

Perhaps the work of Charles Tripp Islam and the Moral Economy: The Challenge of Capitalism is the most relevant in this respect, since he places Islam in a direct contrast with capitalism26. His argument is that capitalism has greatly influenced the Muslims’ behavior in the past few decades. Today, the trend is in the opposite direction. Islam is sought to modify practices in the world of capitalism. The intrinsic properties of Islam will be explored to see why and how Islam can contrast capitalism.

در مقاله‌ای که نیویورک تایمز در ۲۴ دسامبر ۲۰۰۸ منتشر کرد، جیمز جوینر گزارش می‌دهد که بحران مالی جهانی برای بانک‌های اسلامی فرصتی بزرگ بوده است؛ بانک‌هایی که با پیروی از اصول سختگیرانه‌ای که در قرآن آمده، بخش عمده‌ی آسیب بحران وام‌های رهنی پرخطر (subprime) را دور زدند. وزیر دارایی فرانسه، کریستین لاگارد، وعده داده است که در چارچوب مقررات و نظام حقوقی تغییراتی ایجاد کند تا پاریس بتواند به بازاری مهم برای مالی اسلامی تبدیل شود. او گفت: «مالیه‌داران غربی می‌توانند از جهان اسلام چیزهایی بیاموزند، در حالی که رهبران جهان می‌کوشند اصول تازه‌ای برای نظام مالی بین‌المللی بر پایه‌ی شفافیت، مسئولیت‌پذیری و میانه‌روی بنا کنند»۲۷. معاون وزارت خزانه‌داری آمریکا، رابرت ام. کیمیت، در دیدار از جده در عربستان سعودی، به نقل از او گفته شده است که کارشناسان وزارتخانه‌اش در حال یادگیری ویژگی‌های بانکداری اسلامی هستند۲۸. اسلام بیشتر راه‌حل تلقی می‌شود تا مشکل. مجید الرفاعی، رئیس بانک سرمایه‌گذاری یونیکورن که مرکزش در بحرین است، دلیل این تغییر نگرش را چنین توضیح می‌دهد: «زیبایی بانکداری اسلامی و دلیلی که می‌تواند جایگزین بازار کنونی شود این است که تنها چیزی را وعده می‌دهی که خودت مالکش هستی»۲۸. هرچند این توضیح برای پدیده‌ی رشد اسلام بسیار ساده است، اما به سمت و سوی یک گرایش تازه اشاره دارد.