پیش از ادامهٔ بحث دربارهٔ اقتصاد سیاسی اسلامی، باید یادآور شد که اصطلاح «اقتصاد سیاسی» در بافتی به کار می‌رود که به فرایندهای تولید، مصرف و توزیع ثروت در ارتباط با اقتصاد دولت‌ها اشاره دارد. بر این اساس، اقتصاد سیاسی به راهبردها و روش‌هایی می‌پردازد که مستقیماً بر اقتصاد دولت‌ها اثر می‌گذارند و بر توانایی دستیابی به اهداف اقتصادی‌ای که نظام اقتصادی تعیین کرده است، تأثیر می‌گذارند. از این رو، اصطلاح اقتصاد سیاسی را می‌توان در چارچوب ایدئولوژی‌هایی چون اسلام، سرمایه‌داری یا سوسیالیسم به کار برد. بنابراین، خواننده نباید انتظار داشته باشد که عبارت «اقتصاد سیاسی» در برخی آیات قرآن یا سخنان پیامبر ﷺ به کار رفته باشد. با این حال، موضوعاتی که در زیر چتر اقتصاد سیاسی بررسی می‌شوند، از متون اصیل قرآن و سنت، و همچنین از اجماع اصحاب پیامبر ﷺ و استدلال علّی برگرفته از همان متون استخراج و ارزیابی خواهند شد.

Before proceeding in the discussion of the Islamic political economy, I should note that the term political economy is used in the context which refers to the processes of production, consumption, and distribution of wealth as related to the economies of states. In this respect, political economy addresses the strategies and methods which directly impact the economy of states and the ability to achieve the economic objectives set forth by the economic system. Hence, the term political economy can be used within the framework of ideologies such as Islam, capitalism, or socialism. Therefore, the reader should not expect to see the term “political economy” being used in some verses in the Quran or statements of the Prophet. However, the subjects studied under the umbrella of political economy will be extracted and evaluated from original texts of the Quran and the Sunnah as well as from the consensus of the companions of the Prophet and the causal reasoning derived from the original texts.

اقتصاد سیاسی به موضوعات گوناگونی می‌پردازد که با منابع ثروت، ماهیت ثروت، روش‌های افزایش ثروت و روش‌های توزیع ثروت مرتبط‌اند. به‌ویژه، اقتصاد سیاسی به مالکیت، پول، نرخ مبادله، پایه طلا، رباً (ربا)، احتکار، تجارت و بازرگانی، شرکت‌ها، نیروی کار انسانی و تأمین نیازهای اساسی انسان می‌پردازد. سپس دیدگاه اسلام درباره هر یک از این موضوعات را بررسی می‌کنیم و نشان می‌دهیم که اسلام چگونه منابع اقتصادی گوناگون را مدیریت می‌کند تا تولید را افزایش دهد، مصرف را تنظیم کند و فقر را از میان بردارد.

The political economy addresses a myriad of subjects related to the sources of wealth, the nature of wealth, the methods of increasing wealth, and the methods of distributing wealth. In particular, the political economy deals with property ownership, currency, exchange rates, gold standard, Riba (usury), hoarding, trade and commerce, corporations, human labor, and satisfaction of human basic needs. Next we discuss the Islamic perspective on each of these issues and show how Islam manages the various economic resources to enhance production, regulate consumption, and eliminate poverty.

قبل از آنکه به توصیف مؤلفههای اقتصاد سیاسی اسلامی بپردازم، باید یادآور شوم که دانشمندان مسلمان در گذشته تلاش بسیاری کردند تا مواردی را که به امور مالی مربوط میشود، از قرآن، سخنان پیامبر ﷺ، رفتار یاران و شیوه عمل خلفای گوناگون گردآوری کنند. از مهمترین این منابع، کتابی است با عنوان «الاموال» (به معنای امور مالی) که ابوعبید القاسم بن سلام، که در سالهای ۷۶۷ تا ۸۳۸ میلادی (۱۵۰ تا ۲۲۴ هجری قمری) زیسته، آن را گردآوری کرده است. ابوعبید در کتاب «الاموال» همه روایات مربوط به پول، معاملات مالی، مالکیت دارایی، توزیع ثروت و موضوعات مرتبط با آنها را گرد آورده است. «الاموال» منبعی بسیار غنی برای هر دانشجو یا پژوهشگری است که بخواهد اقتصاد اسلامی را بشناسد. منبع مهم دیگر، کتابی است با عنوان «الخراج» (به معنای مالیات بر زمین) که امام ابویوسف یعقوب بن ابراهیم انصاری (۷۳۰ تا ۷۹۹ میلادی) آن را نوشته است.

Before I proceed to describe the components of the Islamic political economy, I should note that historically Muslim scholars spent a good amount of effort compiling references to financial matters found in the Quran, the statements of the Prophet, the actions of companions, and the practices of various caliphs. Among the most prominent references is the book under the title Al-Amwal (translated as finances) compiled by Abu Obaid Al-Qasim Bin Salam who lived in the period 767-838 AC (AH 150-224). In the book Al-Amwal, Abu Obaid collected all references related to money, financial transactions, property ownership, money distribution, and related subjects. Al-Amwal is a very resourceful reference for any student or scholar seeking to understand the economics of Islam. Another major reference is the book under the title Al-Kharaj (translated as land taxation) authored by Imam Abu Yousuf Yakub Al-Ansari (730-799 AC, 81

(۱۱۳–۱۸۲ هجری) ابویوسف کتاب الخراج را به درخواست خلیفه هارون الرشید نوشت، که به دنبال مرجعی خوب برای اداره‌ی ۸۲

AH 113-182). Abu Yousuf wrote Al-Kharaj based on the request of Caliph Harun Al-Rasheed, who was looking for a good reference for managing 82

امور مالی دولت. کتاب «الخراج» به تفصیل درباره درآمدهای دولت، اقلام بودجه دولتی و شیوه‌های توزیع ثروت میان اعضای جامعه دولت سخن گفته است. افزون بر مسائل مالی‌ای که در کتاب «الخراج» مطرح شده، ابویوسف سیاست‌ها و راهبردهایی را برای مدیریت امور مالی دولت نیز در آن گنجانده است.

the financial matters of the state. Al-Kharaj talked in details about the revenues of the state, the state budget items, and the means of distributing the wealth among the constituents of the state. Besides the financial matters addressed in the book of Al-Kharaj, Abu Yousuf included policies and strategies for managing the finances of the state.

علاوه بر کتاب‌های «الخراج» و «الأموال»، کتابخانهٔ اسلامی انبوهی از مطالب مربوط به امور مالی را در لابه‌لای تألیفات و نوشته‌های دانشمندان مکتب‌های امامان برجسته‌ای چون ابوحنیفه،۸۳ جعفر،۸۴ مالک،۸۵ الشافعی،۸۶ و ابن حنبل۸۷ در خود دارد. در طول تاریخ دولت اسلامی خلافت، مسائل مالی و اقتصادی در این دولت توسط دانشمندانی حل و فصل می‌شد که در فرایند استنباط احکام در مسائل گوناگون، با بهره‌گیری از ابزارهای استنباطی تثبیت‌شده، مهارت داشتند. احکامی که دانشمندان استنباط می‌کردند، خلفا یا از طریق درخواست مستقیم به کار می‌گرفتند، همان‌گونه که هارون الرشید از ابویوسف خواست مجموعه‌ای جامع از احکام را فراهم آورد؛ یا به‌طور دیگر، حاکم تنها از احکامی بهره می‌برد که در طول زمان توسط دانشمندان گوناگون استنباط شده و از راه عمل به‌عنوان قانون تثبیت شده بودند.

In addition to the books of Al-Kharaj and Al-Amwal, the Islamic library has countless of references to financial matters embedded in the compilation and writing of various scholars within the schools of the prominent Imamas, such as Abu Hanifah,83 Ja’far,84 Malik,85 Al-Shafi’,86 and Ibn Hanbal.87 Throughout the history of the Islamic state of khilafah, the financial and economic matters in the state were resolved and addressed by scholars who were fluent in the process of deriving rules on various matters by utilizing well established tools for derivation. The rules derived by the scholars were utilized by the caliphs through a direct request as was the case when Al-Rasheed asked Abu Yousuf to provide a comprehensive set of rules. Alternatively, the ruler would just use the rules which have been derived over time by various scholars and have been established as laws through practice.

علمای مکاتب مختلف فکری همچنان به بررسی همه امور در دولت، از جمله امور مالی و اقتصادی، پرداختند و احکام و قوانین مناسب را بیان کردند. تقریباً بدون استثنا، هر کتاب فقهی (احکام اسلامی) فصول و بخش‌های مشخصی را درباره تجارت، وام، ربا، بیع، مالکیت زمین، مالیات زمین، بودجه‌بندی و تأمین مالی جنگ، غنایم جنگی، جمع‌آوری و توزیع زکات، شراکت، اموال عمومی و مشترک و موارد بسیار دیگر در بر داشت.

The scholars from the various schools of thought continued to address all matters in the state including financial and economic matters and provide the appropriate rules and laws. Almost without exception, each and every fiqh (Islamic laws) book would include specific chapters and sections on trade, loans, riba (usury), sale, land property, land taxation, war budgeting and funding, proceeds of war, zakah collection and distribution, partnerships, common or public properties, and much more.

از زمان فروپاشی دولت اسلامی خلافت در سال ۱۹۲۴، نظام‌های اسلامی ناگهان در کشورهایی که پیش‌تر با قوانین اسلامی اداره می‌شدند از کار افتادند. نظام‌های اقتصادی و مالی نیز از این قاعده مستثنا نبودند. قدرت‌های استعماری بریتانیا، فرانسه و دیگر کشورهای اروپایی قوانین و مقررات جدیدی را به این کشورها وارد کردند که جایگزین قوانین اسلامی شد. تنها رویه مالی اسلامی که در دوران استعمار و پس از آن باقی ماند، پرداخت زکات بود؛ زیرا در اسلام زکات یک عبادت و یکی از ارکان دین به شمار می‌رود. حتی پرداخت زکات در این دوران بیش‌تر به یک عمل فردی تبدیل شد تا فعالیتی که دولت آن را سازماندهی کند، چنان‌که از زمان تأسیس نخستین دولت در مدینه توسط پیامبر محمد ﷺ چنین بود. در نتیجه، اصول اسلامی نظام اقتصادی و مالی در کشورهای با اکثریت مسلمان هنجار عملی خود را از دست داد. با گذشت زمان، اصول نظری اقتصاد اسلامی کم‌رنگ و مبهم شد؛ نه تنها برای مسلمانان عادی، بلکه برای برخی از عالمان و پژوهشگران مسلمان نیز. این پیامد طبیعی کنار گذاشتن اجرای نظام اقتصادی و سیاسی اسلام در طول نزدیک به یک قرن است.

Since the collapse of the Islamic state of khilafah in 1924, the systems of Islam were abruptly deactivated in the countries previously ruled by the Islamic laws. The economic and financial systems are no exception. The colonial powers of Britain, France, and other European countries introduced to these countries new laws and rules which replaced the Islamic ones. The only Islamic financial practice which survived during and after the colonial period was the practice of zakah, because in Islam zakah is considered a ritual and one of the pillars of Islam. Even the practice of the zakah during this period became more of an individualistic practice rather than a state-sponsored activity as used to be since the establishment of the first state in Medina by Prophet Mohammad (PBUH). As a result, the Islamic principles of the economic and financial system lost their practical norm in Muslim majority countries. Over time, the theoretical principles of the Islamic economy blurred and became rather fuzzy not only for the average Muslim, but also for some Muslim scholars and academics. This is a natural result for abandoning the implementation of the economic as well as the political system for almost a hundred years.

در چند دهه اخیر، معدود پژوهش‌هایی که به نظام اقتصادی در اسلام پرداخته‌اند، سهم چشمگیری در بازسازی تصویری از این نظام داشته‌اند که بیش از یک قرن در پرده‌ای از ابهام بود. نخستین پژوهش در سال ۱۹۵۳ با عنوان «النظام الاقتصادی فی الإسلام»<br>۸۸ اثر تقی‌الدین النبهانی منتشر شد. کتاب دیگری با عنوان «اقتصاد کامل سیاسی» (The Perfect Political Economy) در اوایل دهه ۱۹۶۰ منتشر شد و به اقتصاد سیاسی در اسلام پرداخت.<br>۸۹ در اوایل دهه ۱۹۷۰ کتاب دیگری با عنوان «اقتصادنا» که به معنای «اقتصاد ما» است منتشر شد. چهارمین کتاب («الأموال فی دولة الخلافة») در سال ۱۹۸۰ منتشر شد.<br>۱۵۳ این کتاب‌ها پایه‌ای استوار برای نظام اقتصادی اسلام نهادند، هرچند با توجه به شرایط سیاسی جهان اسلام در زمان انتشار این پژوهش‌ها، بسیار نظری به نظر می‌رسیدند. علاقه به موضوع اقتصاد اسلامی از دهه ۱۹۸۰ افزایش یافت، به‌ویژه پس از انقلاب اسلامی ایران. تشکیل جمهوری اسلامی ایران برای نخستین بار در منطقه این احساس را پدید آورد که نظام اقتصادی اسلام ارزش عملی بیشتری از آنچه پیش‌تر تصور می‌شد دارد. از آن زمان، ده‌ها پژوهش با عناوینی چون «اقتصاد اسلامی»، «تفکر اقتصادی در اسلام»، «سبک‌های اقتصادی در اسلام»، «روش‌های اقتصادی اسلامی»، «امور مالی اسلامی»، «امور مالی دولت اسلامی» و مانند آن در ادبیات اسلامی ظاهر شدند.

The few studies that addressed the economic system in Islam in the last few decades contributed in a significant manner to reconstruct an image of a system which has been clouded for over a century. One study appeared as early as 1953 under the title The Economic System in Islam88 by Taqiuddin al-Nabhani. Another book (The Perfect Political Economy) appeared in the early 1960s and addressed the political economy in Islam.89 In the early 1970s another book appeared under the title Iqtisaduna which stands for “Our Economy.” A fourth book (Al-Amwal in the State of Khilafah) appeared in the 1980.153 These books laid down a solid foundation for the Islamic economic system, although they seemed very theoretical given the political conditions in the Muslim world at the time these studies appeared. Interest in the subject of Islamic economy began to increase in the 1980s, especially after the Islamic revolution in Iran. The creation of the Islamic Republic of Iran created a sense in the region for the first time that the economic system of Islam has more practical merit than previously thought. Since then, tens of studies bearing titles such as “Islamic Economy,” “Economic Thinking in Islam,” “Economic Styles in Islam,” “Islamic Economic Methods,” “Islamic Finances,” “Finances of the Islamic State,” and the like showed up in the Islamic literature.