زکات محصولات کشاورزی و میوه‌ها بر اساس کتاب و سنت واجب است. اما از کتاب، این سخن الله (عزّوجلّ) است:

The Zakat of crops and fruits is obliged by the Book and the Sunnah. As for the Book, there is the saying of the Allah (swt) :

«وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ» [الأنعام: ١٤١]. وأما السنّة، فقوله ﷺ: «ليس فيما دون خمسة أوسق صدقة» (متفق عليه). والأوسق جمع وسق، وهو مكيال مقداره ستون صاعًا، والصاع يساوي ٢٫١٧٦ كيلوغرام. وروى ابن عمر عن النبي ﷺ أنه قال: «فيما سقت السماء والعيون أو كان عَثَرِيًّا العُشْر، وفيما سُقي بالنضح نصف العشر» (رواه البخاري).

“And give its right the day of its harvesting” [Al-Anam: 141] As for the Sunnah, there is the saying of the Prophet (saw) : “There is no Sadaqah on anything less than five (Awsuq)” (agreed upon). Awsuq is plural of Wasq which is a measure of 60 sa’a and the Sa’a is 2.176 kg. Also ibn ‘Umar narrated from the Prophet (saw) who said: “There is tithe (‘Ushr) on land which receives its water from the sky, a river or was ‘Athariyya (trees or plants watered by rain). There is half-tithe on land which was irrigated by a bucket from rivers or wells” (collected by Bukhari).

زکات گندم، جو، خرما و کشمش پر واجب ہے، بنا بر اس روایت کے جو موسیٰ بن طلحہ نے عمر (رضی اللہ عنہ) سے نقل کی، جنہوں نے فرمایا: "بے شک نبی ﷺ نے سنت زکات صرف ان چار چیزوں میں مقرر فرمائی: گندم، جو، خرما اور کشمش۔" موسیٰ بن طلحہ نے یہ بھی کہا: "رسول اللہ ﷺ نے معاذ بن جبل کو، جب انہیں یمن بھیجا، حکم دیا کہ وہ گندم، جو، خرما اور انگور سے صدقہ لیں۔" یہ احادیث واضح کرتی ہیں کہ کھیتی اور پھلوں کی زکات صرف انہی چار اقسام سے لی جائے گی، یعنی گندم، جو، خرما اور کشمش۔ دیگر اقسام کی کھیتی اور پھلوں سے یہ زکات نہیں لی جائے گی۔ اس کی وجہ یہ ہے کہ پہلی حدیث کا آغاز لفظ "إنما" سے ہوتا ہے، جو حصر (محدود کرنے) پر دلالت کرتا ہے۔ زکات کو ان چار اقسام تک محدود کرنے کی تاکید اس روایت سے بھی ہوتی ہے جسے حاکم، بیہقی اور طبرانی نے ابو موسیٰ اور معاذ کی حدیث سے نقل کیا، جب نبی ﷺ نے ان دونوں کو یمن بھیجا تاکہ وہ لوگوں کو ان کے دین کے مسائل سکھائیں؛ آپ ﷺ نے فرمایا: "ان چار کے سوا کسی چیز سے صدقہ مت لو: جو، گندم، کشمش اور خرما۔" بیہقی نے اس حدیث کے بارے میں کہا: اس کے راوی قابلِ اعتماد ہیں اور اس کی سند متصل ہے۔ یہ حدیث کھیتی اور پھلوں میں زکات لینے کو ان چار اقسام تک محدود کرنے میں صریح ہے، کیونکہ "إلا" (سوائے) اگر نفی یا نہی کے حرف کے بعد آئے تو اس کا مطلب ہے کہ جو چیز اس سے پہلے ہے وہ اس کے بعد والی چیز تک محدود ہے، یعنی صدقہ لینا ان چار اقسام تک محدود ہے جو اس کے بعد ذکر ہوئی ہیں، یعنی جو، گندم، کشمش اور خرما۔

Zakat is obliged upon wheat, barley, dates and raisins due to what Musa b. Talha narrated from ‘Umar who said: “Verily the Prophet (saw) only decreed the sunnah Zakat in these four: wheat, barley, dates and raisins.” Musa b. Talha also said: “The Messenger of Allah (saw) also commanded Muaz b. Jabal-when he sent him to Yemen-that he should take Sadaqah from wheat, barley, dates and grapes.” These Ahadith clarify that the Zakat in crops and fruits is only taken from these four types, namely wheat, barley, dates and raisins. It is not taken from other types of crops and fruits. This is because the first Hadith begins with the word “Innama” which indicates restriction. What also emphasises the limiting of Zakat in these four types is what was collected by Al-Hakim, Al-Bayhaqi and At-Tabarani from the Hadith of Abu Musa and Muaz when the Prophet (saw) sent them to Yemen to teach people the matters of their deen; so he said: “Don’t take Sadaqah except from these four: Barley, wheat, raisins and dates.” Al-Bayhaqi said of this Hadith: Its narrators are trustworthy and it has a continuous transmission. This Hadith is explicit in limiting the taking of Zakat in crops and fruits in these four types, because the word “Illa” (except) if preceded by the article of negation or prohibition would mean restricting what is before it to what is after it i.e. restricting the taking of Sadaqah to the four types mentioned after it. These are barley, wheat, raisins and dates.

اسی طرح، چونکہ گندم، جَو، کھجور اور کشمش جو حدیث میں آئے ہیں وہ جامد اسما ہیں (مشتق نہیں)، لہٰذا یہ الفاظ اپنے صریح معنی (منطوق)، اپنے لازمی معنی (مفہوم) یا ناگزیر اشارے (التزام) کے ذریعے دوسری چیزوں کو شامل نہیں کرتے۔ اس کی وجہ یہ ہے کہ یہ نہ صفاتی اسما ہیں اور نہ معانی کے اسما، بلکہ یہ مخصوص اعیان (معین چیزوں) تک محدود ہیں جن کا نام لیا گیا یا جن کا ذکر کیا گیا۔ پس ان کے الفاظ سے نہ خوراک (یعنی غذا) کا مفہوم اخذ کیا جا سکتا ہے، نہ خشکی کا، اور نہ ذخیرہ کرنے کا، کیونکہ ان کے الفاظ ان معانی یا صفات پر دلالت نہیں کرتے۔ وہ احادیث جو زکوٰۃ کی فرضیت کو انہی چار اقسام کے غلوں اور پھلوں تک محدود کرتی ہیں، ان احادیث کے عمومی الفاظ کی تخصیص کرتی ہیں جن میں ہے: "اس زمین پر عشر ہے جو آسمان کے پانی سے سیراب ہوتی ہے، اور جو زمین ڈول یا دَلْیَہ (ایک قسم کی ڈول) سے سینچی جائے اس پر نصف عشر ہے۔" پس اس کا مطلب یہ ہے کہ عشر ہر اس چیز میں واجب ہے جو آسمان کے پانی سے سیراب ہوئی ہو، یعنی گندم، جَو، کھجور اور کشمش، اور جو ڈول، غرب یا ڈولوں سے سینچی گئی ہو۔

اگر دانه‌ها و میوه‌هایی که زمین تولید می‌کند به پنج وسق برسد، زکات دانه‌ها پس از برداشت، آسیاب کردن و پاک‌سازی گرفته می‌شود. و در مورد میوه‌ها، زکات پس از خشک شدن آن‌ها گرفته می‌شود، به‌گونه‌ای که خرمای تازه (رُطَب) به خرما و انگور به کشمش تبدیل شود. گذشت یک سال شرط نیست؛ بلکه شرط، برداشت، پاک‌سازی و خشک شدن است، به دلیل فرموده‌ی خداوند سبحان و تعالی:

If the grains and fruits produced by the land reach five Awsuq, the Zakat on grains is taken after it is harvested, ground and cleaned. While in fruits it is taken after they dry such that the fresh dates (Rutab) become dates and grapes become raisins. The passing of a year is not a condition, instead it is the harvesting, cleaning and drying due to the saying of Allah (swt) ta’ala:

«و حقّش را در روز درو کردنش بپردازید» [Al-Anam: 141]

“And give its right the day of its harvesting” [Al-Anam: 141]

همچنین سنت نشان می‌دهد که زکات از خرمای تازه و انگور، پس از آنکه خشک شده و به خرما و کشمش تبدیل شوند، و نیز پس از آنکه غلات برداشت، آسیاب و تمیز شوند، گرفته می‌شود.

Also the Sunnah indicated that Zakat is taken after fresh dates and grapes dry such that they change into dates and raisins and after grains are harvested, ground and cleaned.

بر دولت واجب است که خُرّاصان (برآوردکنندگان) را بفرستد تا میوه‌هایی را که مردم از درختان خرما (النخل) و تاک‌ها دارند، پس از آن‌که رسیدنشان آشکار شود، برآورد کنند. این به خاطر آن است که عتاب بن اُسید روایت کرده است: «پیامبر ﷺ کسانی را نزد مردم می‌فرستاد تا انگورها و میوه‌هایشان را برآورد کنند» (به روایت ابوداود، ابن ماجه و ترمذی). عتاب با بیانی دیگر گفته است: «پیامبر ﷺ فرمان داد که انگور همانند درخت خرما برآورد شود و زکات آن به صورت کشمش گرفته شود، همان‌گونه که زکات درخت خرما به صورت خرما گرفته می‌شود. پیامبر ﷺ چنین می‌کرد و باغی از زنی ساکن وادی القری را برآورد کرد.» (به روایت امام احمد در مسندش). ابوبکر و خلفای پس از او نیز بر اساس این عمل کردند.

It is obligatory upon the State to send evaluators (Khurraas) to estimate thr fruits that people have from their palm trees (an-Nakhl) and grapes after their ripeness becomes apparent. This is due to what Attab b. Usayd narrated: “The Prophet (saw) used to send persons to the people to evaluate their grapes and fruits” (narrated by Abu Dawud, ibn Majah and At-Tirmizi). Using different wording, Attab said: “The Prophet (saw) commanded that grapes be estimated just like palm trees and its Zakat taken as raisins just like the Zakat of palm trees is taken as dates. The Prophet (saw) used to do that, so he estimated a garden of a woman living in Wadi Al-Qura.” (narrated by Imam Ahmad in his Musnad). Abu Bakr acted according to this as did the Khulafa’a after him.

باید تخمین‌زنندگان یک سوم یا یک چهارم از تخمین را به‌عنوان تخفیف برای صاحبان میوه واگذارند، زیرا آنان به این نیاز دارند تا خود بخورند و به مهمانان، همسایگان، خانواده، دوستان، رهگذران، کسانی که از ایشان می‌خواهند، و خوراک پرندگانی که از آن‌ها تغذیه می‌کنند، بدهند. سهل بن ابی حثمه روایت کرده است که رسول خدا ﷺ می‌فرمود: «هنگامی که تخمین می‌زنید، یک سوم را برداشته و باقی بگذارید؛ و اگر یک سوم نبود، یک چهارم را واگذارید» (به روایت ابوداوود، ترمذی و نسائی). مکحول گفته است: «هنگامی که رسول خدا ﷺ تخمین‌زنندگان می‌فرستاد، می‌فرمود: "آسان بگیرید، زیرا میوه‌هایی هست که بر اثر بدی هوا از بین می‌رود، میوه‌هایی که می‌افتد و میوه‌هایی که خورده می‌شود."» گندم و جو تخمین زده نمی‌شوند، زیرا رسول خدا ﷺ چنین نمی‌کرد؛ همچنین تخمین آن‌ها مانند خرما و انگور آسان نیست. و نیز میوه‌های خرما و انگور از آن رو که به‌صورت تازه خورده می‌شوند، بر صاحبانشان تخمین زده می‌شوند تا برای آنان تخفیفی باشد که بتوانند از میوه‌ها بخورند و آن‌ها را از راه فروش، خوراک، هدیه و مانند آن به کار برند؛ و پس از آن، زکات آنچه تخمین زده شده است را می‌پردازند. خرما و انگور در همه انواعشان، خوب یا بد، به‌صورت جمعی تخمین زده می‌شوند و سپس با هم جمع می‌شوند. با این حال خرما با انگور جمع نمی‌شود، همان‌گونه که گندم با جو جمع نمی‌شود.

The estimators should leave a third or a fourth of their estimation as a dispensation to fruit owners as they require this for eating and feeding their guests, neighbours, families, friends, passers by, those who ask them and for the food of birds that feed upon them. Sahl b. Abu Huthma narrated that the Messenger of Allah (saw) used to say: “When you estimate, take and leave behind a third. If not a third, then leave behind a fourth” (narrated by Abu Dawud, At-Tirmizi and An-Nisai). Makhul said: “When the Messenger of Allah (saw) sent evaluators he would say: ‘Be lenient, for there are fruits that are lost due to bad weather, fruits that fall down and those that are used by the eaters.’” Wheat and barley are not estimated as that was not done by the Messenger of Allah (saw) ; also their estimation is not easy as is the situation with palm trees and grapes. Also the fruits of palm trees and grapes are eaten fresh so they are estimated upon their owners as a dispensation for them so as to enable them to eat of the fruits and dispose of through sale, food, gifts etc... after which they pay Zakat upon what was estimated. Dates and grapes are estimated in all their types collectively, whether good or bad, and are then collected together. However dates are not gathered together with grapes just as wheat is not gathered together with barley.

اگر گندم، جو، خرما یا کشمش که از زمین به دست آید به پنج اوسق برسد، زکات یک‌دهم (عُشر) بر آن واجب است، در صورتی که بدون تلاش شخصی، یعنی بدون آبیاری دستی، آبیاری شود. این شامل آبیاری با آب باران از آسمان، رودخانه‌ها یا جذب آب از طریق ریشه‌ها نیز می‌شود، مانند درختانی که در زمینی کاشته شده‌اند که آب در نزدیکی سطح زمین است یا نزدیک رودخانه یا کانال آبیاری است، به طوری که ریشه‌های آن‌ها بدون نیاز به آبیاری به آب می‌رسد. نیم‌دهم (نصف عُشر) بر آنچه با تلاش آبیاری می‌شود واجب است، مانند آب کشیدن از چاه‌ها با دلو و رودخانه‌ها با چرخ آبکش. از علی ﵁ که گفت: «عُشر در آنچه با آب آسمان آبیاری شود و نیم‌عُشر در آنچه با کشیدن آب از چاه‌ها و رودخانه‌ها آبیاری شود.» بِسر بن سعید گفت: «رسول خدا ﷺ زکات عُشر را بر آنچه با آب آسمان آبیاری می‌شود یا بدون آبیاری است یا با آب چشمه‌ها آبیاری می‌شود، و نیم‌عُشر را بر آنچه با دلو آب آبیاری می‌شود واجب کرد.» حکم بن عُتیبه گفت: «رسول خدا ﷺ هنگامی که معاذ در یمن بود به او نوشت: "عُشر در آنچه با آب باران یا رود (غیله) آبیاری شود، و نیم‌عُشر در آنچه با دلو (غَرب) آبیاری شود."» بیشتر سال معیار در آبیاری است. اگر زمین بیشتر سال بدون تلاش آبیاری شود، زکات عُشر گرفته می‌شود، و اگر بیشتر سال با تلاش آبیاری شود، نیم‌عُشر گرفته می‌شود. و اگر نیمی از سال بدون تلاش آبیاری شود و در نیمه دوم با تلاش آبیاری گردد، سه‌چهارم عُشر گرفته می‌شود.

If the wheat, barley, dates or raisins produced from the land reach five Awsuq then one-tenth (tithe) is obliged on them if they are watered without personal effort i.e. manually. This includes being watered by rainwater from the sky, rivers or they drink water by extraction of water by its roots, without being watered similar to trees that are planted in land where water is near to the surface or close to a river or irrigation canal such that their tree-roots reach to water without any need for irrigation. Half-tithe is obliged in what is irrigated with effort, like drawing from wells by watering cans and rivers by water wheels. From ‘Ali who said: “The tithe in what was watered by the sky and half-tithe in what was irrigated by drawing from wells and rivers.” Bisr b. Said said: “The Messenger of Allah (saw) obliged Zakat of the tithe in what is watered by the sky, that which is not watered or watered by springs, and half-tithe in what was irrigated by water scoops.” Hakam b. Utayba said: “The Messenger of Allah (saw) wrote to Muaz when he was in Yemen: ‘The tithe in what was watered by the sky or river (Ghayla), and half-tithe in what was irrigated by bucket (Gharb).’” The majority of the year is what is relevant in relation to irrigation. If it is watered most of the year without effort, then the tithe is taken, whereas if it is irrigated by effort most of the year, then half-tithe is taken. If it is watered for half of the year without effort, and irrigated with effort in the second half, then threequarter tithe is taken.

اصل در زکات زراعت و میوه‌ها این است که از همان زراعت یا میوه‌ای گرفته شود که زکات بر آن واجب است. از میانگین آن گرفته می‌شود، نه بهترین و نه بدترین آن. برای عاملِ جمع‌آوری صدقه جایز نیست که قصد کند بهترینِ زراعت‌ها و میوه‌ها را در صدقه بگیرد، به دلیل سخن پیامبر ﷺ: «از بهترین اموال آنان دوری کن.» همچنین برای صاحبِ زراعت یا میوه جایز نیست که قصد کند بدترین زراعت‌ها و میوه‌ها را برای صدقه بدهد، به دلیل سخن خداوند (سبحانه و تعالی):

The principle in the Zakat of crops and fruits is to be taken from the same crop or fruit in which Zakat is obliged. Its average is taken, not the best nor the worst. It is not allowed for the Sadaqah collector to aim to take the best of the crops and fruits in Sadaqah due to the Prophet (saw) ’s statement: “Avoid the best of their wealth.” Similarly it is not allowed for the crops or fruits owner to intend to give the worst crops and fruits for Sadaqah, due to the saying of Allah (swt) :

«به‌دنبال چیز بدی نرو تا از آن چیز بدی را ببخشی» [Al-Baqarah: 267]

“Do not aim at getting anything bad in order that you may give away something of it” [Al-Baqarah: 267]

همچنین پیامبر ﷺ از گرفتن «جعرور» و «لون الحبیق» در صدقه نهی فرمود (روایت نسائی). این دو نوع خرمای بد هستند؛ اولی هنگامی که خشک شود به پوستهٔ دور دانه تبدیل می‌شود، و دومی هنگامی که خشک شود به خرمای بدِ «هشف» تبدیل می‌گردد.

Also the Prophet (saw) prohibited taking the Ja’arur and Lawn al-Hubayq in the Sadaqah (narrated by An-Nisai). These are two types of bad dates; the first becomes shell around a seed, and the latter becomes bad dates (Hashaf) when it dries.

در زکات زراعت و میوه‌ها جایز است که به‌جای خود محصول یا میوه، معادل آن را به پول یا چیز دیگر بگیرند. این به دلیل روایتی است که عمرو بن دینار از طاوس نقل کرده است: «پیامبر (ﷺ) معاذ را به یمن فرستاد و او از گندم و جو، برای صدقه، لباس می‌گرفت.» همچنین به این دلیل که نوعی درخت خرما هست که خرمای تازه‌اش خشک‌شده (تمر) نمی‌شود، و نوعی درخت انگور هست که انگورش کشمش نمی‌شود؛ پس ارزش آن‌ها گرفته می‌شود. از معاذ در همین موضوع صدقه نقل شده که به‌جای کالا می‌گرفت؛ در سخن او چنین آمده است: «یک پنجم یا جامه‌ای به من بدهید که به‌جای صدقه از شما می‌گیرم. این برای شما آسان‌تر و برای مهاجران در مدینه سودمندتر است.» همچنین در سنت آمده است که رسول خدا (ﷺ) و اصحابش حقی را که به پول واجب بود، به چیز دیگری تبدیل می‌کردند که برای پرداخت‌کننده آسان‌تر از همان پول اصلی بود. از این جمله است نامه پیامبر (ﷺ) به معاذ در یمن درباره جزیه: «بر هر فرد بالغ یک دینار یا معادل آن از جامه (معافری) است.» پس پیامبر (ﷺ) به‌جای خود آن چیز، کالا می‌گرفت؛ یعنی به‌جای طلا، لباس می‌گرفت. از همین قبیل است آنچه به مردم نجران نوشت: «بر آنان هر سال دو هزار جامه یا معادل آن به اوقیه طلا و نقره.» عمر (رضی‌الله‌عنه) در جزیه به‌جای طلا و نقره شتر می‌گرفت، و علی (رضی‌الله‌عنه) نیز در جزیه به‌جای طلا و نقره، سوزن، طناب و سوزن‌های بزرگ می‌گرفت.