دفاتر حسابِ بیتُ‌المال (الدواوین) از دو بخش اصلی تشکیل می‌شود. بخش نخست به درآمدهای بیت‌المال و وجوهی که به آن بدهکار است می‌پردازد. بخش دوم به هزینه‌ها و وجوهی می‌پردازد که بیت‌المال موظف است به صاحبان حقِ آن‌ها پرداخت کند.

The Treasury’s account books (Diwans) consist of two main divisions. The first one deals with the Treasury’s revenues and the funds owed to it. The second deals with the expenditure and the funds which the Treasury is liable to pay to the rightful owners.

این دیوان‌ها بر اساس نوع اموال شامل موارد زیر است.

This includes the following Diwans according to the type of funds.

این دیوان جایی است که سجلّات درآمدهای دولت در آن نگهداری و ثبت می‌شود. این اموال، غنایمِ عمومی‌ای است که همهٔ مسلمانان نسبت به آن حق دارند. این دیوان همچنین شامل تمام درآمدهای حاصل از مالیات‌هایی است که مسلمانان در برخی موارد ممکن است موظف به پرداخت آن باشند، در صورتی که درآمدها برای پوشش هزینه‌های لازم بر بیت‌المال کافی نباشد. این مالیات‌ها ممکن است به‌عنوان پاداش برای کارمندان دولت، یا به‌عنوان خدمت در راستای مصلحت و امور عمومی همهٔ مسلمانان باشد. برای اموال این دیوان، در داخل بیت‌المال جایگاهی ویژه در نظر گرفته شده است، بدون آنکه با سایر اموال آمیخته شود. این به آن دلیل است که چنین اموالی در رسیدگی به امور مسلمانان و منافع مشترک ایشان، طبق نظر و اجتهاد خلیفه، هزینه می‌شود.

This Diwan would be the place where the records of the State’s revenues are kept and recorded. These funds would be the general booties for which all Muslims would be entitled. This Diwan would also include all the revenues from taxes, which the Muslims could in some cases be liable to pay, in case the revenues are not sufficient to cover the expenditures due on the Treasury. These taxes could be due as recompense for the State’s employees, or as service for the common interest and affairs of all the Muslims. A special place within the treasury is assigned for the funds of the Diwan, without being mixed with other funds. This is because such funds are spent in looking after the Muslims affairs and in their common interests, according to the opinion and Ijthihad of the Khalifah.

ارکانِ دیوانِ غنائم و خراج، که بر اساس درآمدها و اموالی که به آن تعلق دارد تأسیس شد، شامل بخش‌های زیر است:

The departments of the Diwan of booties and Kharaj, set up according to its revenues and funds due to it, consists of the following:-.

الف) دفتر غنایم جنگی (الغنائم): این شامل غنایم جنگی، اموال به‌دست‌آمده از جنگ، و خُمس می‌شود.

a) The department of war booties (Al-ghana’im): This includes the war booties, spoils, booties and the fifth.

ب) دیوانِ خراج (اداره‌ی مالیات بر زمین).

b) The Department of land tax (Kharaj).

ج) دیوان الأراضی: این بخش شامل زمین‌های فتح‌شده با زور، زمین‌های عُشری (أُشریّه)، الصوافی، أملاک دولت، زمین‌های ملکیت عمومی و زمین‌های محمیّه (الحِمَی) است.

c) The Department of Lands: This includes the lands conquered by force, the tithe lands (Ushriyyah), the Sawafi, the States properties, public property lands and the protected lands (Al-Hima).

د) دیوان جزیه (مالیات سرانه).

d) The Department of head tax (Jizya).

این دیوانی است که وجوه اموال عمومی در آن نگهداری و ثبت می‌شود، از نظر پژوهش، اکتشاف، استخراج، بازاریابی، و نیز تمامی درآمدها و هزینه‌ها. در خزانه، جایگاه ویژه‌ای برای وجوه اموال عمومی در نظر گرفته شده است، جایی که این وجوه با دیگر وجوه مخلوط نمی‌شوند، زیرا این وجوه متعلق به همه مسلمانان است. خلیفه چنین وجوهی را بر اساس آنچه به مصلحت مسلمانان می‌داند، و با اجتهاد و نظر خود در چارچوب احکام شریعت، هزینه می‌کند.

It is the Diwan where the funds of public properties are kept and recorded, in terms of research, exploration, mining, marketing, as well as all revenues and expenditure. A special place is reserved for the public properties funds within the Treasury, where these funds are not mixed with other funds, for they are the property of all the Muslims, The Khalifah would spend such funds according to what he deems in the interest of the Muslims following his own opinion and Ijtihad within the Shari’ah rules.

ادارات دیوان اموال عمومی بر اساس انواع اموال و به حسب نیاز به تأسیس آن‌ها ایجاد می‌شوند. این ادارات عبارت‌اند از: الف) اداره نفت و گاز.

The Departments of the Diwan of public property are set up following its types of funds and according to the need to set them up. These would be as follows:- a) The Department of oil and gas.

ب) اداره برق

b) The Department of electricity.

ج) وزارت معادن (بخش معادن).

c) The Department of minerals.

د) دایرهٔ دریاها، رودخانهها، دریاچهها و چشمهسارها.

d) The Department of seas, rivers, lakes and springs.

ه) إدارة الغابات والمراعی.

e) The Department of forests and grazing lands.

(و) إدارةُ الأراضي المحمية (الحِمى).

f) The Department of protected lands (Al-Hima).

دیوانی که وجوهِ زکات واجب در آن نگهداری و ثبت می‌شود همان است. بخش‌های گوناگونِ این دیوان بر اساس نوعِ وجوهِ زکات واجب تأسیس می‌شوند و آنها عبارتند از:

It is the Diwan where the obligatory Zakat funds are kept and recorded. The various departments of this Diwan are set up following the type of the obligatory Zakat funds, and they are:

بخش «اموال و کالاهای تجاری» زکات.

a) The Department of “monies and commercial goods” Zakat.

ب) اداره زکات محصولات زراعی و میوه‌جات

b) The Department of crop and fruit Zakat.

بخش ج) بخش شتر، گاو و گوسفند زکات. وجوه زکات در جایگاهی جداگانه در بیت‌المال نگهداری می‌شود و با هیچ نوع وجه دیگری مخلوط نمی‌گردد. این به آن دلیل است که خداوند (سبحانه و تعالی) مصرف‌کنندگان زکات را در هشت دسته محدود کرده است که در قرآن کریم به آن‌ها اشاره فرموده است. او (سبحانه و تعالی) می‌فرماید:

c) The Department of camels, beef, and sheep Zakat. The Zakat funds are kept in a separate place within the Treasury, and they are not mixed with any other type of fund. This is because Allah (swt) has restricted those entitled to Zakat in the eight categories, He (swt) mentioned in the Quran: He (swt) says:

«همانا صدقات تنها برای فقرا، نیازمندان، کارگزارانی که بر آن گماشته شده‌اند، کسانی که دل‌هایشان باید جلب شود، بردگان، بدهکاران، در راه خدا (سبحانه و تعالی) و در راه‌ماندگان است.» [At- Tauba: 60]

“Verily the Sadaqat are (only) for the poor, needy, those employed upon it, those whose hearts are to be reconciled, slaves, debtors, those in the way of Allah (swt) and the wayfarers” [At- Tauba: 60]

بنابراین، صرف کردن وجوه زکات در هیچ مصرف دیگری جایز نیست.

It is therefore forbidden to allocate the Zakat funds to any other category.

این فقط در مورد بخش اول بود. اما در مورد بخش دوم، که به سمت هزینه‌ها و به وجوهی مربوط می‌شود که از خزانه باید پرداخت شود، این بخش شامل تمام هزینه‌های دیوان‌ها، ادارات، دفاتر و نهادهای ذی‌صلاح زیر است:

That was as far as the first Division was concerned. As far as the second Division which is related to the expenditure side and to the funds which are due on the Treasury, this includes all the expenditure of the following Diwans, Departments, Offices and eligible bodies:-

این شامل موارد زیر است:

This includes:

دارُ الخلافه.

a) Dar ul-Khilafah.

ب) دفتر مشاوران.

b) The consultants’ office.

ج) دفتر دستیار تفویضی.

c) The Delegated Assistant’s office.

د) دفتر دستیار اجرایی.

d). The Executive Assistant’s office.

امیر ادارهٔ جهاد.

a) The Amir of Jihad’s Department.

ب) دفتر ولی‌ها.

b) The Walis’ Department.

ج) بخشِ قضات۔

c) The Judges’ Department.

د) اداره‌ی نهادها، دفاتر و خدمات عمومی دولتی مرتبط.

d) The Department of various government agencies, offices and related general utilities.

این جا جایی است که سوابق کسانی ثبت می‌شود که خلیفه آنان را شایستهٔ دریافت کمک‌های مالی می‌داند؛ مانند فقیران، نیازمندان، بدهکاران، در راه‌ماندگان، کشاورزان، صنعتگران و دیگران، و نیز کسانی که خلیفه دادن کمک مالی به ایشان را به مصلحت عمومی مسلمانان می‌داند. هزینهٔ این سه دیوان از درآمدهای دیوان غنایم و خراج تأمین خواهد شد.

This would be the place where the records of whom the Khalifah deems eligible for funds, such as the poor the needy, the indebted, the wayfarers, the farmers, the industrialists and others, as well as those whom the Khalifah considers it to be in the common interest of the Muslims to give them funds. These three Diwans’ expenditure will be covered by the revenues from the Diwan of booties and Kharaj.

این شامل موارد زیر است:

This includes:

دیوان نیروهای مسلح که شامل تأسیس، سازمان‌دهی، تجهیز و آموزش آن‌ها می‌شود.

a) The Diwan of the Armed forces covering their establishment, formation, equipment and training.

ب) ادارۀ تسلیحات۔

b) The Department of armament.

ج) اداره صنایع تسلیحاتی.

c) The Department of weapons industry.

ﺍﯾﻦ ﺩﯾﻮﺍﻥ ﻫﺰﯾﻨﻪ ﺭﺍ ﺍﺯ ﺩﺭﺁﻣﺪﻫﺎﯼ ﺑﺨﺶ ﻧﺨﺴﺖ ﺩﯾﻮﺍﻥﻫﺎ ﺗﺄﻣﯿﻦ ﻣﯽﮐﺮﺩ. ﯾﻌﻨﯽ ﺍﺯ ﺩﺭﺁﻣﺪﻫﺎﯼ ﻏﻨﺎﯾﻢ ﻭ ﺧﺮﺍﺝ ﺗﺄﻣﯿﻦ ﻣﯽﺷﺪ، ﺯﯾﺮﺍ ﺍﯾﻦ ﺩﯾﻮﺍﻥ ﺑﺨﺸﯽ ﺍﺯ ﺗﻌﻬﺪﺍﺕ ﻗﺎﺑﻞ ﻭﺻﻮﻝ ﻭ ﻏﯿﺮ ﻗﺎﺑﻞ ﻭﺻﻮﻝ ﺑﯿﺖ ﺍﻟﻤﺎﻝ ﺑﻮﺩ. ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﺍﺯ ﺩﺭﺁﻣﺪﻫﺎﯼ ﺣﻤﯽ (ﺍﻣﻼﮎ ﺣﻔﺎﻇﺖﺷﺪﻩ) ﮐﻪ ﺍﺯ ﺍﻣﻮﺍﻝ ﻋﻤﻮﻣﯽ ﮔﺮﺩﺁﻭﺭﯼ ﻣﯽﺷﺪ، ﺗﺄﻣﯿﻦ ﻣﯽﮔﺮﺩﯾﺪ. ﻭ ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﺍﺯ ﺩﺭﺁﻣﺪﻫﺎﯼ ﺩﯾﻮﺍﻥ ﺻﺪﻗﺎﺕ ﺗﺄﻣﯿﻦ ﻣﯽﺷﺪ، ﺯﯾﺮﺍ ﺍﯾﻦ ﻫﺰﯾﻨﻪ ﺍﺯ ﺟﻤﻠﻪ ﻫﺸﺖ ﻣﺼﺮﻓﯽ ﺍﺳﺖ ﮐﻪ ﺩﺭ ﺁﯾﻪ ﺯﯾﺮ ﺫﮐﺮ ﺷﺪﻩ ﺍﺳﺖ:

The expenditure of this Diwan would be covered by the revenues of the first Division of Diwans. So it would be funded by the revenues from the booties and the Kharaj, for this Diwan is part of the recoverable and irrecoverable liabilities of the Treasury. It would also be funded from the Hima (protected properties) revenues raised from public properties. It would also be funded from the revenues of the Diwan of Sadaqat, for it forms part of the eight categories mentioned in the verse:

«همانا صدقات تنها برای فقرا، نیازمندان، کارگزارانی که بر آن گماشته شده‌اند، کسانی که دل‌هایشان باید جلب شود، بردگان، بدهکاران، در راه خدا (سبحانه و تعالی) و در راه‌ماندگان است.» [At- Tauba: 60]

“Verily the Sadaqat are (only) for the poor, needy, those employed upon it, those whose hearts are to be reconciled, slaves, debtors, those in the way of Allah (swt) and the wayfarers” [At- Tauba: 60]

اگر وجوه موجود باشد، این موارد از محل درآمدهای دیوان صدقات تأمین می‌شود.

These are covered by the Diwan of Sadaqat revenues if funds were available.

این موارد از درآمدهای اموال عمومی تأمین می‌شود، بر اساس نظر خلیفه و در چارچوب احکام شرعی.

These are covered by the public property’s revenues, according to the Khalifah’s opinion and within the Shar’a rules.

این موارد شامل هر آنچه ممکن است ناگهان به مسلمانان روی آورد می‌شود، مانند زلزله، سیل، قحطی و جز آن. هزینه‌های اضطراری از درآمدهای دیوان غنایم و خراج، و از درآمدهای دیوان اموال عمومی تأمین می‌شود. اگر این دو دیوان دارای وجوه کافی نبودند، وجوهی از مسلمانان گردآوری می‌شد.

This includes all what the Muslims may suddenly face, such as earthquakes, floods, famines etc… Emergencies are covered by revenues from the Diwan of booties and Kharaj, and from revenues of the public property’s Diwan. If these two Diwans did not hold sufficient funds, funds would be raised from the Muslims.

دیوانِ عمومی (بودجه) مسئول تهیهٔ بودجهٔ آیندهٔ دولت بر اساس نظر خلیفه است، از نظر برآورد درآمدها و هزینه‌های دولت، مقایسهٔ درآمدها و هزینه‌های کلی و واقعی با آن بودجه، و نظارت بر کل درآمدهای دولت و هزینهٔ واقعی آن. این دیوان به دارالخلافه وابسته خواهد بود.

The Diwan of the general (budget is responsible for the preparation of the future budget of the State, according to the Khalifah’s opinion, in terms of estimating the State’s revenues and expenditure, comparing the overall and real revenues and expenses with that budget, and monitoring the total revenues of the State and its real expenditure. This Diwan would be affiliated to the Dar ul- Khilafah.

این [بیت‌المال] مسئول کنترل تمامی اموال دولت است، یعنی حسابرسی و ثبت موجودی‌های فعلی آن، اعتبارات، درآمدها و هزینه‌های آن، چه آنچه که قبلاً جمع‌آوری شده و چه آنچه که برای جمع‌آوری مقرر است.

This is in charge of controlling all the State’s funds, i.e. accounting its existing funds, its credits, revenues and expenditures, be it those already collected and those due for collection

این بخش مسئول بازبینی و بررسی همه ترازنامه‌های صندوق‌های دولت و ادارات آن است، و اطمینان می‌یابد از مقدار دقیق دارایی‌های موجود، هزینه‌ها، درآمدها و مخارج. همچنین مسئول حسابرسی و بازخواست مأموران در ارتباط با جمع‌آوری و صرف آن اموال است. افزون بر این، همه دیوان‌ها، ادارات دولتی و کارمندان را در امور اداری نظارت و حسابرسی می‌کند.

This takes charge of reviewing and checking all the balance sheets of the State’s funds and its administrations, making sure of the exact amount of the existing assets, expenses, revenues and expenditure. It also takes charge of accounting the officials in relation to the collection and spending of those funds. It also monitors and accounts all the Diwans, the State departments and employees regarding the administrative matters.

به‌طور خلاصه و کلی، اینها دیوان‌های امور مالی دولت خلافت هستند. اما دلیل تأسیس آنها این است که این دیوان‌ها از شیوه‌ها و ابزارهای اداری‌ای هستند که برای انجام این کار به کار می‌روند. پیامبر ﷺ خود امور اداره را انجام می‌داد و برای آن کاتبانی تعیین کرد، چه در مسائل مربوط به امور مالی و چه در امور دیگر. پیش‌تر، در بحث «نخستین دیوانی که تأسیس شد»، از کسانی سخن گفتیم که پیامبر ﷺ آنان را کاتب امور مالی قرار داد. افزون بر این، آیات و احادیثی که جواز انفال، غنائم و فیء (اموال به‌دست‌آمده از کافران) را نشان می‌دهند، و همچنین جزیه و خراج را، و نیز آیات و احادیثی که وجوب زکات و مصرف آن را بیان می‌کنند و اموال عمومی را نشان می‌دهند، همه اینها به‌ناچار اجازه می‌دهد که نظام‌های اداری‌ای برپا شود که امکان جمع‌آوری، نگهداری، ثبت، شمارش و مصرف این اموال را فراهم کند. این شیوه‌های اداری شاخه‌ای برآمده از اصل خواهند بود، بنابراین جزئی از آن و در شمار کارهای مباح قرار می‌گیرند. خلیفه حق دارد هر شیوه‌ای را که لازم بداند برای جمع‌آوری، نظارت، حفاظت، توزیع و هزینه کردن این اموال برگزیند. تأسیس دیوان‌ها و به‌کارگیری آنها در زمان خلفای راشدین انجام شد و صحابه این امر را دیدند و نه اعتراض کردند و نه از آن بیزاری جستند.

These are briefly and in general the Diwans of the Khilafah State’s finance. As for the evidence about their establishment, they are one of the administrative styles and means to carry out the action of. The Prophet (saw) , had dealt with the administration by himself and he appointed secretaries for it, whether in matters related to the finance or others. We said before, in the subject of the “First Established Diwan”, those whom the Prophet (saw) appointed as secretaries for the financial matters. Besides, the verses and the Ahadith which indicate the permissibility of the Anfal, the Ghana’im and Al Fai’ (booties and spoils) as well as the Jizya and the Kharaj, and which also indicate that they are a legitimate gain for the Muslims from the disbelievers, in addition to the verses and Ahadith which indicate the obligation of Zakat and to whom it should be allocated and which also indicate the public property, all this necessarily allows the setting up of administrative systems which would allow these funds to be collected, kept, recorded, counted and disposed of. These administrative styles would be a branch derived from the origin, thus they would be part of it and they would be part of the permitted (Mubah) actions. The Khalifah would be entitled to adopt them in which way he deems necessary to collect, control, safeguard, distribute and spend these funds. The setting up of the Diwans and their adoption took place in the time of the Khulafa’a ur-Rashidoon and this was witnessed by the Sahabah who did not object or disown such action.