اموال عمومی داراییهایی هستند که شارع مالکیت آنها را به صورت مشترک به همه مسلمانان داده است. او (سبحانه و تعالی) به افراد اجازه داده است از آنها بهرهمند شوند، اما مانع از تملک شخصی آنها شده است. این داراییها در سه نوع اصلی نمایان میشوند: ۱. خدمات و منابع عمومی که مردم در زندگی روزمرهٔ خود به آنها نیاز دارند.

Public properties are the assets which the Legislator (Ash-Shari’) has given their ownership to all the Muslims in association between them. He (swt) has permitted individuals to benefit from them but prevented them from possessing them. These assets are represented in three main types: - 1. Public utilities which the public cannot do without in their daily life.

۲. داراییهایی که ساختار طبیعی آنها مانع از آن است که مالکیتشان به افراد مشخصی اختصاص یابد.

2. Assets whose natural formation prevents designation to specific individuals from their ownership.

۳. معادن قابلِ تجدید که تمام نمی‌شوند

3. Replenishable minerals which do not deplete.

این سه نوع اصلی اموال، و آنچه از آن‌ها منشعب می‌شود، و درآمدهایی که تولید می‌کنند، متعلق به همه مسلمانان است و میان آنان به‌صورت مشترک تعلق دارد. این‌ها یکی از منابع درآمد بیت‌المال مسلمانان را تشکیل می‌دهند که خلیفه بر اساس اجتهاد خود، در چارچوب احکام شریعت و بر طبق مصلحت اسلام و مسلمانان، میان آنان توزیع می‌کند.

These three main types of properties, and those which branch out from them, and revenues they produce, are possessed by all the Muslims and jointly owned between them. They represent one of the revenues of Bait ul- Mal of the Muslims, distributed by the Khalifah among them according to his own Ijtihad, within the rules of the Shari’ah and according to the interest of Islam and Muslims.

این‌ها امکانات عمومی همه مردم‌اند که در زندگی روزمره بی‌آن‌ها نمی‌توانند زندگی کنند و در صورت نبودنشان پراکنده می‌شوند، مانند آب. پیامبر خدا ﷺ توصیف این امکانات را بیان کرده و با احادیث صحیحی که از او روایت شده، به کامل‌ترین شکل آن‌ها را روشن ساخته است. از ابو خراش از برخی یاران پیامبر ﷺ روایت شده که گفت: «رسول خدا ﷺ فرمود: مسلمانان در سه چیز شریک‌اند: آب، چراگاه و آتش.» و در روایتی دیگر: «مردم در سه چیز شریک‌اند: آب، چراگاه و آتش.» از ابو هریره روایت است که پیامبر ﷺ فرمود: «سه چیز نباید دریغ شود: آب، آتش و چراگاه.» همچنین از او روایت شده که فرمود: «مسلمان برادر مسلمان است، در آب و درختان با یکدیگر همراهی می‌کنند.» آب، آتش و چراگاه از نخستین چیزهایی بودند که رسول خدا ﷺ آن‌ها را برای همه مردم مباح کرد، و آن‌ها را در این‌ها شریک ساخت و از حفاظت هر بخشی از آن‌ها در برابر استفاده همه مسلمانان بازداشت، زیرا این حقی برای همه مسلمانان است. بدین‌ترتیب مردم در سفرهای خود می‌توانند اطراق کنند و بادیه‌نشینان در زمینی زندگی می‌کنند که گیاهانی دارد که خداوند سبحان برای چرای دام‌ها رویانده، بی‌آنکه کسی در شخم، کاشت یا آبیاری زحمتی کشیده باشد؛ چنین زمینی از آنِ کسی است که زودتر به آن برسد. هیچ‌کس را نمی‌توان از استفاده از آن به‌طور انحصاری و با کنار زدن دیگران جدا کرد. بلکه مردم می‌توانند چهارپایان، دام‌ها و جانوران خود را با هم بچرانند و همچنین از آبی که در آنجاست به همان شیوه بهره ببرند. مردم در چنین اموالی شریک‌اند.

This is the public utilities of all people that they cannot do without in their daily life and they disperse in case of their absence, such as water. The Messenger of Allah (saw) has explained the description of these utilities and clarified them in the most perfect manner by the relevant Ahadith reported from him. From Abi Khurash from some of the companions of the Prophet (saw) , he said: “The Messenger of Allah (saw) said: ‘Muslims are partners in three (things): Water, pasture and fire.’” And in another transmission: “People are partners in three: water, pasture and fire.” From Abu Hurayra that the Prophet (saw) said: “Three should not be withheld: Water, fire and pasture.” It was also reported from him his saying: “The Muslim is a brother to the Muslim, they accommodate each other over water and trees.” Water, fire and pasture were among the first things that the Messenger (saw) permitted to all the people, and he made them partners in them and forbade them from protecting any part of them against the use by all Muslims as it is a right for all Muslims. Thus people can camp in their travels and bedouins live in a land which has vegetation (plants) that Allah (swt) has brought forth for grazing livestock without the effort of anybody in ploughing, planting or irrigation; such land is for the one who reaches it first. No one can be singled out in using it to the exclusion of other people. Rather, they can graze their cattle and livestock and beasts jointly, and they use the water which is there in the same way as well. People are partners in such properties.

این مسئله به همین سه دارایی‌ای که در احادیث پیشین ذکر شد محدود نمی‌شود، بلکه شامل هر چیزی می‌شود که بتوان آن را از امور عمومی (مرافق عامه) دانست. دلیل این مطلب آن است که رسول الله ﷺ در زمانی که فرمود: «مردم در سه چیز شریکند: آب، چراگاه و آتش»، به این رضایت داد که افراد در خیبر و طائف چاه‌های خود را به‌عنوان ملک شخصی داشته باشند، به‌گونه‌ای که از آن‌ها بنوشند، چهارپایان، دام‌ها و باغ‌های خود را با آن آبیاری کنند، و آن حضرت ﷺ مانع مالکیت آن‌ها نشد. این چاه‌ها کوچک بودند و نیاز عموم مردم به آن‌ها مربوط نمی‌شد. برای جمع میان این دو حدیث روشن می‌شود که هرگاه آب به نیاز جامعه مربوط باشد، ملک عمومی است و از اینکه ملک شخصی شود منع می‌گردد؛ و هرگاه نیاز عموم به آن مربوط نباشد، می‌تواند ملک شخصی باشد و افراد مجازند آن را مالک شوند. ضابطه کلی در اینکه آیا نیاز عمومی به چیزی وجود دارد یا نه، این است که مردم در زندگی روزمره خود بی‌آن نتوانند سر کنند، به‌طوری که اگر یافت نمی‌شد، جامعه برای جستجوی آن پراکنده می‌شد. همانند قبایلی که هرگاه آب یافت نمی‌شد یا چراگاه چهارپایان و دام‌های چرنده از دست می‌رفت، پراکنده می‌شدند. بنابراین، هر چیزی که مردم به آن نیاز دارند، به‌گونه‌ای که در زندگی روزمره نمی‌توانند بی‌آن زیست کنند و هرگاه آن را نیابند پراکنده می‌شوند، از اموال عمومی است.

اینها داراییهایی هستند که ماهیت شکلگیری طبیعی آنها، مانع از تملک فردی آنها میشود. این نوع مال عمومی، از آنجا که همچون نوع نخست از زمرهٔ امکانات عمومی است و دلیلِ امکانات عمومی آن را در بر میگیرد، با این حال ماهیت شکلگیری آن مانع از اختصاص دادنش به افراد نیز میشود. این با نوع نخست متفاوت است، زیرا ماهیت شکلگیری آن، مانع از اختصاص یافتنش به افراد نمیشود. بنابراین، چاههای کوچکی که برای جامعه نیاز ثابتشدهای به آنها وجود ندارد، به صورت فردی مالکیت میشوند.

These are the assets whose natural formation prevents individuals specifically from their possession. This type of public property, being of the public utilities like the first type and it is included by the evidence of the public utilities, yet the nature of its formation also prevents designating it to individuals. This is contrary to the first type as the nature of its formation does not prevent designating individuals with it. Thus, small wells in which there is no established need for the community, are owned individually.

الدليل على أن هذا النوع من الأملاك العامة، إضافةً إلى الأدلة الدالة على النوع الأول، هو قول رسول الله ﷺ: «منى مناخ لمن سبق». وإلى جانب ذلك ما صح عن رسول الله ﷺ من أنه أقرّ الناس على الشركة في الطريق العام، وعدم جواز تملّكه من قِبل فرد بعينه. ومنى مكانٌ مشهور خارج مكة المكرمة، وهو المكان الذي ينزل فيه الحجاج بعد الوقوف بعرفات، ليقوموا بأعمال خاصة من أعمال الحج، كرمي الجمرات، ونحر الهدي، والأضحية، والمبيت. ومعنى كونها مناخاً لمن سبق أنها ملك لجميع المسلمين، فمن سبق إلى أي جزء منها فنزل فيه فهو أحق به، لأنها شركة بينهم لا يملكها أحد فيمنع غيره منها. ومثل ذلك الطريق العام، فقد أقرّ رسول الله ﷺ الناس على الشركة فيه، وعلى حق كل واحد في المرور، وجعل إزالة الأذى عنه صدقة، كما جاء في الحديث: «إماطة الأذى عن الطريق صدقة». ونهى ﷺ عن الجلوس في الطرقات، فقال: «إياكم والجلوس في الطرقات»، لأن الجلوس فيها قد يمنع الناس من المرور أو يضيّق عليهم.

The evidence that this type is of the public properties besides the evidences for the first type, is the saying of the Messenger (saw) : “Mina is the resting place of the one who reaches first.” This is in addition to what came from the Messenger (saw) that he consented to people being partners in owning the public road and not allowing an individual specifically owning it. Mina is a famous place outside of Makka Al-Mukarramah, and it is a place in which the pilgrims camp after completing the standing at ‘Arafat, so as to carry out specific rites of the Hajj, like the stoning of the Jimar, slaughtering the sacrificial animal, Eid sacrifice and staying overnight. The meaning of its being a resting place for the one who reaches first is that it is owned by all the Muslims so that the one who reaches first to any part of it and stops by in it then it is for him, as it is a partnership between them and is not owned by anyone such that he prevents others from it. Similar to that is the public road as the Messenger (saw) had consented to joint partnership of the people in it, and the right of everyone to passage, and he made the removal of harm from it a form of charity, as came in the Hadith: “The removal of harm from the road is charity.” He (saw) prohibited the sitting down on the roads and said: “Beware of sitting on the road” as sitting might prevent the passage of people or restrict it for them.

این همان معادن قابل تجدید است که تمام نمی‌شوند، و همان مقدار عظیم معادنی است که از نظر میزان محدود نیستند. اما مقادیر ناچیز معادنی که از نظر میزان محدودند، ملکیت خصوصی‌اند که افراد اجازه دارند آن‌ها را مالک شوند، همان‌گونه که رسول خدا ﷺ معادن قبلیه را در منطقه الفرعاء در حجاز به بلال بن الحارث المزنی بخشید. بلال از رسول خدا ﷺ خواست که آن معادن را به او واگذار کند، پس آن را به او داد و او را مالک آن قرار داد. بنابراین ذخایر طلا و نقره و سایر انواع معادن که به مقادیر کم و غیرتجاری وجود دارند، ملکیت خصوصی‌اند. افراد اجازه دارند آن‌ها را مالک شوند، همان‌گونه که برای دولت جایز است آن‌ها را به مردم واگذار کند. در این صورت، مردم باید یک‌پنجم آنچه را از آن‌ها استخراج می‌کنند به بیت‌المال بپردازند، چه اندک استخراج کنند و چه بسیار.

This is the replenishable minerals which do not deplete completely, and are the vast amount of minerals which are not limited in measure. As for insignificant amounts of minerals which are limited in measure, these are private property that individuals are permitted to own as the Messenger of Allah (saw) gave Bilal ibn Al-Harith al-Muzni the minerals of the Qabaliya in the area of Al-Far’a in Hijaz. Bilal had asked the Messenger of Allah (saw) to allocate them to him, so he granted them to him and made him the owner. Therefore the deposits of gold and silver, and other types of minerals, present in small non-commercial amounts are private property. Individuals are permitted to own them as is permitted for the State to allot them to the people. In this case people have to pay one-fifth of what they extract of them to the Bait ul-Mal, whether they extract a little or a lot.

اما المعادن الضخمة غير المحدودة بمقدار، فهي ملكية عامة يملكها جميع المسلمين، ولا يجوز إقطاعها أو منحها في الملكية أو تخصيصها لأي شخص أو أشخاص. وكذلك لا يجوز إعطاء امتياز استخراجها لأفراد أو شركات. بل يجب أن تبقى ملكية مشتركة لجميع المسلمين، وعلى الدولة أن تقوم باستخراجها وتصفيتها وصهرها وبيعها نيابة عنهم، وتضع ثمنها في بيت مال المسلمين. ولا فرق في أحكام هذه المعادن بين ما كان ظاهرًا على سطح الأرض يُنال بلا عناء كالملح والإثمد (الكحل)، وبين ما كان في باطن الأرض عميقًا فيها لا يُستخرج إلا بمشقة وعمل وجهد كبير كالذهب والفضة والحديد والنحاس والرصاص والقصدير واليورانيوم والفوسفات وغيرها من المعادن؛ ولا بين ما كان منها صلبًا كالذهب والحديد، أو سائلًا كالنفط، أو غازيًا كالغاز الطبيعي.

As for the vast minerals, not limited in measure, these are public property owned by all Muslims and are not allowed to be assigned, given in ownership or allotted to any person or persons. Similarly, it is not allowed to give concession for their mining to individuals or companies. Rather they must remain a property jointly owned by all Muslims and the State should carry out their extraction, purification, smelting and selling on their behalf and place their price in the Bait ul-Mal of the Muslims. There is no difference in the rules of these minerals whether they are apparent on surface and are reached to without trouble like salt and antimony (Kohl), or are underground and deep in earth and cannot be extracted except by hardship, labour and great trouble like gold, silver, iron, copper, lead, tin, uranium, phosphate and other minerals; nor whether they are solid, like gold and iron, or liquid, like petroleum, or gaseous like natural gas.

حمایت از برخی دارایی‌های عمومی نفت، گاز و معادن، مانند زمانی که خلیفه چاه‌های نفت و گاز مشخص یا معادن معدنی ویژه‌ای مانند معادن فسفات، طلا و مس را تعیین می‌کند، و آن‌ها را حمایت کرده و درآمدهای آن‌ها را برای هزینه‌کرد در حوزه‌های یادشده اختصاص می‌دهد، از دیدگاه شرع جایز است. این روشی سودمند برای تأمین درآمدهای لازم جهت هزینه‌کرد در این حوزه‌هاست. برای خلیفه جایز است که این کار را بر اساس دلایل زیر انجام دهد:

Protecting some of the public property assets of petroleum, gas and minerals, such as when the Khalifah designates specific petroleum and gas wells or specific mineral mines like, for example, phosphate, gold and copper mines, where he protects them and designates their revenues for the expenditure on the mentioned areas, is allowed by Shar’a. It is a useful method to raise the necessary revenues to spend in these areas. It is permitted for the Khalifah to do this based on the following:

۱. رسول خدا ﷺ و خلفای پس از ایشان، مکان‌های مشخصی را که جزو اموال عمومی بودند، حمایت‌شده (حِمی) قرار دادند. از ابن عباس، از صعب بن جثامه روایت است که گفت: «رسول خدا ﷺ فرمود: هیچ حِمایی نیست مگر برای خدا (سبحانه و تعالی) و رسول او ﷺ». یعنی جز برای دولت، هیچ حِمایی روا نیست؛ همانند آنچه خداوند (سبحانه و تعالی) و رسول او ﷺ برای جهاد، فقرا، نیازمندان و منافع عمومی مسلمانان حمایت کرده‌اند. این با آنچه در روزگار جاهلیت حمایت می‌شد که در آن، تنها بزرگان قبیله برای خود حمایت می‌کردند، یکسان نیست. از نافع، از ابن عمر روایت است که: «پیامبر ﷺ نَقیع را (که مکانی مشهور در مدینه بود) برای اسب‌های مسلمانان حمایت کرد.» همچنین ابوبکر، «الربَذَه» را برای شتران صدقه حمایت کرد و غلام خود، ابوسلمه را بر آن گمارد. عمر نیز «الشَّرَف» را در «الربَذَه» حمایت کرد و غلام خود را که «هَنّی» نام داشت، بر آن گماشت.

1. The Messenger of Allah (saw) and the Khulafa’a after him shielded specific places which were part of the public property. From Ibn ‘Abbas from Sa’ab b. Juthama, he said: “The Messenger of Allah (saw) said: ‘No protection (Hima) except for Allah (swt) and His Messenger (saw)’”. That is, no protecting except for the State similar to what Allah (swt) and His Messenger (saw) shielded for Jihad, the poor, the needy and the interests of Muslims generally. This is not similar to what they protected in the days of Ignorance (Jahiliyyah) where the noble alone among them protected for himself. From Nafi’ from Ibn ‘Umar: “The Prophet (saw) protected An-Naqi’i (this was a famous place in Madinah) for the horses of the Muslims.” Similarly Abu Bakr protected Al-Rabatha for the camels of Sadaqat and appointed his servant Abu Salama, over it. ‘Umar also protected Al-Sharaf in Al-Rabatha and appointed his servant, who was called Hani.

این حمایت مربوط به چراگاه‌ها و مراتع بود و آن‌ها از اموال عمومی بودند. النقیع که پیامبر خدا ﷺ آن را حمایت کرده بود، بیرون از مدینه قرار داشت؛ در آن آب راکد می‌شد و هنگام خشک شدن آن، گیاه چراگاهی می‌رویید، یعنی به‌عنوان مال عمومی متعلق به همه مسلمانان بود. ابوعبید در توضیح این موضوع، پس از ذکر حدیث «هیچ حمایتی نیست جز برای خدا و پیامبرش ﷺ» گفت: «تفسیر حمایتی که در نظر ما ممنوع است (و خداوند متعال داناتر است) این است که چیزهایی را که پیامبر خدا ﷺ همه مردم را در آن‌ها شریک ساخت، یعنی آب، چراگاه و آتش، حمایت کنی.»