دیوان نامی است که به محلی داده می‌شود که کاتبان در آن می‌نشینند و کار می‌کنند و در آن سوابق و دفاتر نگهداری می‌شود. این واژه همچنین نامی است که به خود آن سوابق و دفاتر داده می‌شود، و میان این دو معنا پیوندی وجود دارد.

The Diwan is a name given to the place where the secretaries sit down to work and records are kept. It is also a name given to the records themselves, and there is an attachment between the two meanings.

تأسیس دیوان‌ها و تعیین جایی برای نگهداری آن‌ها برای نخستین بار در زمان عمر بن الخطاب در سال ۲۰ هجری انجام شد. در زمان حیات رسول خدا ﷺ، بیت‌المال دیوان مشخصی نداشت، هرچند رسول خدا ﷺ منشی‌هایی را برای ثبت اموال تعیین کرد. ایشان مُعَیقیب بن ابی فاطمه الدَّوسی را منشی غنائم، زُبیر بن العوام را منشی صدقات، حُذیفة بن الیمان را منشی محصولات کشاورزی حجاز، و عبدالله بن رَوَاحَة را منشی محصولات کشاورزی خیبر قرار داد. المغیرة بن شعبه منشی وام‌ها و معاملات بود، و عبدالله بن أرقم منشی ثبت قبایل و آب‌های آن‌ها بود. با این حال، رسول خدا ﷺ نه دیوانی نگه داشت و نه جایی برای نگهداری و نوشتن آن‌ها تعیین کرد. این وضع در خلافت ابوبکر نیز ادامه داشت. اما هنگامی که عمر بن الخطاب خلیفه شد و فتوحات گسترش یافت، درآمدهای بیشتری به مدینه سرازیر شد و این امر، تأسیس دیوان‌ها، ثبت سوابق و تعیین مکان‌هایی برای نگهداری و نوشتن آن‌ها را ضروری ساخت.

The first establishment of Diwans and designation of a place to keep them in was at the time of ‘Umar b. Al-Khattab in the year 20AH. In the life time of the Messenger of Allah (saw) , the Treasury did not have a reserved Diwan though the Messenger of Allah (saw) did appoint secretaries to keep record of the funds. He appointed Mu’ayqeeb Ibnu Abi Fatima Aldusi as secretary of the spoils (Al-ghanaim), and Zubayr Ibnul Awwam as secretary of the Sadaqat, Huzaifah Ibnul Yaman as secretary over the agricultural produce of Hijaz, and Abdullah Ibnu Ruwaha as secretary over the agricultural produce of Khaybar. Al Mughira Ibnu Shu’ba was appointed as secretary for the loans and transactions, while Abdullah Ibnu Arqam was a secretary for the records of the tribes and their water. However, the Messenger of Allah (saw) did not keep any Diwans nor did he set up a place for keeping them and writing them. This went on during the Khilafah of Abu Bakr . However, things changed when ‘Umar b. Al-Khattab became Khalifah, and the conquests increased. This consequently increased funds pouring into Madinah, which necessitated the setting up of diwans and writing records and designating places for keeping them and writing them.

روایت شده است که انگیزه مستقیم تأسیس دیوان‌ها این بود که ابوهریره یک بار مبلغ زیادی پول از بحرین نزد عمر آورد. عمر از او پرسید: «چه آورده‌ای؟» گفت: «پانصد هزار درهم برایت آورده‌ام (500,0000).» عمر به او گفت: «می‌دانی چه می‌گویی؟ حتماً خسته‌ای، پس برو بخواب و فردا صبح نزدم بیا.» روز بعد که نزد عمر آمد، عمر پرسید: «چقدر است؟» ابوهریره گفت: «پانصد هزار درهم.» عمر پرسید: «آیا حلال است؟» ابوهریره پاسخ داد: «جز این چیزی نمی‌دانم.» در این هنگام عمر بر منبر رفت، خدا را ستایش و تمجید کرد، سپس گفت: «ای مردم! مبلغ زیادی پول به دست ما رسیده است؛ اگر بخواهید آن را به اندازه‌گیری میان شما تقسیم می‌کنیم، و اگر بخواهید آن را می‌شماریم.» مردی از میان مردم گفت: «ای امیرالمؤمنین! چرا دفتر حساب (دیوان) تأسیس نمی‌کنی تا هرچه به مردم می‌دهی ثبت شود؟»

It has been reported that the direct reason behind establishing the Diwans was because Abu Hurayra once brought to ‘Umar a large amount of funds from Bahrain. So ‘Umar asked him: “What have you brought?” He said: “I brought you five hundred thousand Dirhams (500,0000).” ‘Umar said to him: “Do you know what you are talking about? You must be tired, so go to sleep and come and see me in the morning. When he came the next day, ‘Umar asked him ‘How much is it?’ Abu Hurayra said: ‘500,000 Dirham.’ ‘Umar enquired: ‘Is it legitimate (Halal)?’ Abu Hurayra replied: ‘I know nothing else but that. Upon this ‘Umar stepped up the Mimbar, praised Allah (swt) and glorified Him, then said: ‘O people! A large amount of funds has reached us, so if you wish we can divide it among you in measure or if you wish we can count it. A man from among the people said: “O Amir al-Mu’amineen!, Why don’t you set up account books (Diwan) so that you can record whatever you give to people.’”.

الواقدی روایت کرده است: عمر بن خطاب با مسلمانان درباره تدوین دفاتر حساب (دیوان‌ها) مشورت کرد. علی به او گفت: «هر سال، هرچه از اموال به دست تو می‌رسد، بدون نگه داشتن چیزی از آن، میان مردم تقسیم کن.» عثمان گفت: «می‌بینم که اموال بسیاری برای دادن به مردم وجود دارد؛ اگر این مردم شمرده نشوند تا معلوم شود چه کسی از چه کسی گرفته و چه کسی نگرفته، می‌ترسم کار از دست برود.» در این هنگام، الولید بن هشام بن مغیره گفت: من به شام رفته‌ام و دیدم که پادشاهان آن‌جا دفتر حساب (دیوان) ایجاد کرده و سربازانی را برای جنگ استخدام کرده‌اند، پس چرا شما هم همین کار را نمی‌کنید؟ عمر نظر او را پذیرفت و عقیل بن ابی طالب و مخرمه بن نوفل و جبیر بن مطعم را که از نسب‌شناسان قریش بودند فراخواند و به ایشان گفت: بروید و سرشماری خانه به خانه انجام دهید. پس از بنی هاشم آغاز کردند، سپس از ابوبکر و خاندانش، سپس عمر و خاندانش، آنگاه قبیله‌ها را شمردند و نزد عمر بازگشتند. وقتی عمر به سرشماری نگریست، گفت: «نه، من نمی‌خواستم که این‌گونه باشد؛ با این حال، از خاندان پیامبر ﷺ آغاز کنید، سپس نزدیکان ایشان، و همین‌طور ادامه دهید تا آنجا که خداوند عز و جل عمر را قرار داده است.»

Al- Waqidi reported: Verily ‘Umar b. Al-Khattab consulted the Muslims about setting up the account books (Diwans). Ali said to him; “Each year, you should divide all the funds you receive without holding back anything.” Uthman said: “I can see that there are large amounts of funds to be given to the people, if these people are not counted to help keep track of who has taken from who has not , I fear that things could get out of hand.” Upon this Al-Walid Ibnu Hisham Ibnul Mughira said: I have been to Ash-Sham and I learnt that its Kings had set up an account book(Diwan) and recruited conscripts (for war), so why don’t you do the same? ‘Umar took up his advice and summoned Aqueel Ibnu Abi Talib and Makhrama Ibnu Nawfal, and Jubayr Ibnu Mut’im who were of the genealogist of Quraysh, and said to them: Go and carry a house to house census. So they began with Bani Hashim, then with Abu Bakr and his folk then ‘Umar and his folk, then they counted the tribes and reported back to ‘Umar. When ‘Umar looked at the census he said: No, I did not want it to be like this, however, do start with the family of the Messenger (saw), then the nearer to them and so on until you put ‘Umar where Allah (swt) has put him.

این، از آن جهت که به دیوان عطا و سربازگیری مربوط است، به زبان عربی نوشته می‌شد. اما دیوان خراج و جمع‌آوری اموال وضعیت دیگری داشت. دیوان عراق به زبان فارسی نوشته می‌شد، همان‌گونه که در زمان امپراتوری ایران چنین بود؛ دیوان سرزمین‌هایی که زیر فرمانروایی ایرانیان بودند نیز همین‌گونه بود. بنابراین، دیوان خراج زمین و جزیه، و نیز زمان پرداخت و گردآوری اموال، به زبان فارسی نوشته می‌شد. اما در شام و نواحی‌ای که زیر فرمان رومیان بود، دیوان آن‌ها به زبان رومی نوشته می‌شد، همان‌گونه که در زمان حکومت رومیان چنین بود. این روند از روزگار عمر بن خطاب تا زمان خلافت عبدالملک بن مروان اموی ادامه داشت، تا آن‌که در سال ۸۱ هجری دیوان شام به زبان عربی منتقل شد.

This, as far as the Diwan (account book) of the grants and the conscripts is concerned, and it was written in Arabic. As for the Diwan of the payment time and fund collection, the case was different. The Diwan of Iraq was written in Persian as it was the case in the times of the Persian empire, so was the Diwan of the countries which were under the Persian ruling. Thus the Diwan of their land tax and Jizya, payment time and funds collection were written in Persian. As for Ash- Sham and the areas which were ruled by the Romans, their Diwan was written in Roman as it was the case when these were ruled by the Romans. This went on since the days of ‘Umar b. Al- Khattab until the time of the Khilafah of the Umayyad Abdul Malik Ibnu Marwan, when in the year 81AH the Diwan of Ash-sham was transferred to Arabic.

روایت شده است که آنچه عبدالملک بن مروان را به انتقال دیوان از رومی به عربی واداشت این بود که منشی دیوان که رومی بود، روزی به آب نیاز داشت تا در دواتش بریزد، پس به جای آنکه آب بریزد، در دوات ادرار کرد. عبدالملک این را شنید و او را سرزنش کرد؛ سپس به سلیمان بن سعد دستور داد که دیوان را به عربی برگرداند. پس از او یاری خواست و خراج اردن را برای یک سال در اختیارش گذاشت. او پذیرفت و او را والی اردن قرار داد که خراجش ۱۸۰٬۰۰۰ دینار بود. سلیمان کمتر از یک سال طول کشید تا ترجمه دیوان به عربی را به پایان برساند. آن را نزد عبدالملک بن مروان آورد، و او منشی خود سرجون را فراخواند و آن را به او نشان داد. سرجون از این کار اندوهگین شد و دلشکسته از دربار عبدالملک بیرون رفت. دیگر کارمندان رومی با او دیدار کردند، پس به آنان گفت: «بهتر است راه دیگری برای امرار معاش خود بجویید، زیرا خداوند (سبحانه و تعالی) این روزی را از شما گرفته است.»

It has been reported that what led Abdul Malik Ibnu Marwan to transfer the Diwan from Roman to Arabic was that the Secretary of the Diwan who was Roman, was once in need of water for his inkwell so he urinated in the inkwell instead of putting water. Abdul Malik heard of this and rebuked him; then he ordered Sulayman Ibnu Sa’ad to tranfer the Diwan to Arabic. So he asked him for assistance by making the Kharaj of Jordan available to him for one year. He agreed and appointed him Wali over Jordan, whose Kharaj was 180,000 Dinars. It took Sulayman less than a year to complete the translation of the Diwan into Arabic. He took it to Abdul Malik Ibnu Marwan who then summoned his Secretary Sarjoon and showed it to him. Sarjoon was saddened by this and left Abdul Malik’s court dejected. Other Roman clerks met with him, so he said to them: “You better seek another way of earning your living, for Allah (swt) has taken away this provision from you.”.

دیوان عراق: حجاج بن یوسف، والی عراق از جانب عبدالملک بن مروان، دستور داد که منشی او صالح بن عبدالرحمن آن را از فارسی به عربی برگرداند. صالح به هر دو زبان مسلط بود، پس این کار را پذیرفت و برای انجام آن به او مهلت داده شد. وقتی مرزبان‌شاه بن زادان فروخ، منشی فارسی‌زبان حجاج، از این موضوع آگاه شد، کوشید با رشوه‌ی صد هزار درهم صالح را وادار کند که وانمود کند از عهده‌ی این کار برنمی‌آید، اما او نپذیرفت. پس به او گفت: خداوند (سبحانه و تعالی) تو را از این دنیا چنان جدا کند که تو زبان فارسی را جدا کردی.

As for the Diwan of Iraq, it was Al- Hajjaj Abdul Malik’s Wali over Iraq that ordered his Secretary Salih Ibnu Abdul-Rahman to transfer it from Persian into Arabic. Salih was fluent in both languages, so he agreed to do this and was given time to complete the task. When the Persian Secretary of Al- Hajjaj, Muradnashah Ibnu Zadan Farukh, heard of this, he tried to bribe Salih with 100,000 Dirham in order to pretend his incompetence, but he refused. So he said to him: May Allah (swt) dissect you from this life as you have dissected the Persian language.