د خزانې د حسابي دفترونو (دیوانونو) دوه اصلي برخې دي. لومړۍ برخه د خزانې عوایدو او هغو پیسو ته ځانګړې ده چې د خزانې پر ذمه دي. دویمه برخه د لګښتونو او هغو پیسو ته ځانګړې ده چې خزانه یې د حقدارو مالکانو ته ورکول مکلف ده.

The Treasury’s account books (Diwans) consist of two main divisions. The first one deals with the Treasury’s revenues and the funds owed to it. The second deals with the expenditure and the funds which the Treasury is liable to pay to the rightful owners.

په دې کې لاندې دیوانونه د پیسو د ډولونو سره سم شامل دي.

This includes the following Diwans according to the type of funds.

دا دیوان به هغه ځای وي چیرې چې د دولت د عاید ریکارډونه ساتل کیږي او ثبتیږي. دا پیسې به عمومي غنیمتونه وي چې ټول مسلمانان په هغو کې حق لري. دا دیوان به د ټولو هغو عایداتو هم شامل وي چې د مالیاتو څخه راځي، چې مسلمانان په ځینو حالاتو کې د هغې د ورکولو مکلف کیدای شي، په دې شرط چې عایدات د خزانې پر مکلفو لګښتونو د پوره کولو لپاره کافي نه وي. دا مالیات کیدای شي د دولت د کارکوونکو د معاش په توګه، یا د ټولو مسلمانانو د ګټو او چارو لپاره د خدمت په توګه وي. د خزانې دننه یوه ځانګړې ځای د دیوان د پیسو لپاره ټاکل شوی دی، پرته لدې چې له نورو پیسو سره وګډې شي. دا ځکه چې دا پیسې د مسلمانانو د چارو په ساتنه او د دوی د ګډو ګټو لپاره، د خلیفه د رایې او اجتهاد له مخې لګول کیږي.

This Diwan would be the place where the records of the State’s revenues are kept and recorded. These funds would be the general booties for which all Muslims would be entitled. This Diwan would also include all the revenues from taxes, which the Muslims could in some cases be liable to pay, in case the revenues are not sufficient to cover the expenditures due on the Treasury. These taxes could be due as recompense for the State’s employees, or as service for the common interest and affairs of all the Muslims. A special place within the treasury is assigned for the funds of the Diwan, without being mixed with other funds. This is because such funds are spent in looking after the Muslims affairs and in their common interests, according to the opinion and Ijthihad of the Khalifah.

د دیوان د غنیمتونو او خراج ادارې، چې د هغې د عوایدو او په هغې پورې د تړلو مالونو له مخې جوړې شوې، لاندې څانګو څخه جوړې دي:-

The departments of the Diwan of booties and Kharaj, set up according to its revenues and funds due to it, consists of the following:-.

د جنګي غنیمتونو ادارہ (الغنائم): دا د جنګي غنیمتونو، ډکو شیانو، غنیمتونو او خمس (پنځمې برخې) شامل دي۔

a) The department of war booties (Al-ghana’im): This includes the war booties, spoils, booties and the fifth.

ب) د خراج ټاکلو ادارې (د ځمکنیو مالیاتو دفتر)۔

b) The Department of land tax (Kharaj).

ج) د ځمکو ادارې: دا ځمکې شاملې دي چې په زور فتح شوې دي، د عشر ځمکې (العشریۀ)، الصوافی، د دولت ملکیتونه، عامه ملکیتې ځمکې او ساتل شوې ځمکې (الحمی).

c) The Department of Lands: This includes the lands conquered by force, the tithe lands (Ushriyyah), the Sawafi, the States properties, public property lands and the protected lands (Al-Hima).

د) د مشر ټکس (جزیه) څانګه.

d) The Department of head tax (Jizya).

دا هغه دیوان دی چیرې چې د عامه املاکو پیسې ساتل کیږي او ثبتیږي، د څیړنې، کښلو، کان کیندنې، بازاریابۍ په اړه، همدارنګه ټولې عاید او لګښت. د خزانې دننه د عامه املاکو د پیسو لپاره ځانګړی ځای ساتل شوی دی، چیرې چې دا پیسې له نورو پیسو سره نه ګډیږي، ځکه دا ټولو مسلمانانو ملکیت دی. خلیفه به دا پیسې د هغه څه له مخې لګاوه چې هغه د مسلمانانو په ګټه ګڼي، د خپل نظر او اجتهاد له مخې د شریعت د احکامو په چوکاټ کې.

It is the Diwan where the funds of public properties are kept and recorded, in terms of research, exploration, mining, marketing, as well as all revenues and expenditure. A special place is reserved for the public properties funds within the Treasury, where these funds are not mixed with other funds, for they are the property of all the Muslims, The Khalifah would spend such funds according to what he deems in the interest of the Muslims following his own opinion and Ijtihad within the Shari’ah rules.

د عامه ملکیت د دیوان دفترونه د هغې د مالي ډولونو سره سم او د هغې د جوړولو د ضرورت له مخې جوړېږي. دا به په لاندې ډول وي:- الف) د تیلو او ګازو دفتر.

The Departments of the Diwan of public property are set up following its types of funds and according to the need to set them up. These would be as follows:- a) The Department of oil and gas.

ب) د بریښنا څانګه۔

b) The Department of electricity.

ج) د معدنیاتو ریاست۔

c) The Department of minerals.

د) د بحرونو، سیندونو، جهیلونو او چشمو ادارہ۔

d) The Department of seas, rivers, lakes and springs.

ه) د ځنگلونو او د څړیو د ځمکو ریاست۔

e) The Department of forests and grazing lands.

f) د محفوظو ځمکو دفتر (الحِمى).

f) The Department of protected lands (Al-Hima).

دا هغه دیوان دی چې په کې د زکات واجب مالونه ساتل کیږي او ثبتېږي. د دې دیوان مختلف څانګې د واجب زکات د مالونو د ډول له مخې جوړې شوي دي، او هغه دا دي:

It is the Diwan where the obligatory Zakat funds are kept and recorded. The various departments of this Diwan are set up following the type of the obligatory Zakat funds, and they are:

الف) د «پیسو او سوداګریزو توکو» د زکات څانګه۔

a) The Department of “monies and commercial goods” Zakat.

ب) د فصل او میوو د زکات څانګه.

b) The Department of crop and fruit Zakat.

د اوښانو، غواګانو او مېږو د زکات اداره۔ د زکات مالونه د خزانې (بیت المال) په یوه جلا ځای کې ساتل کېږي، او له نورو هېڅ ډول مالونو سره نه ګډېږي۔ دا ځکه چې الله (ج) د زکات د مستحقینو کټګورۍ په اتو ډلو کې محدودې کړې دي، هغه ډلې چې الله (ج) په قرآن کې یادې کړې دي۔ هغه (ج) فرمایي:

c) The Department of camels, beef, and sheep Zakat. The Zakat funds are kept in a separate place within the Treasury, and they are not mixed with any other type of fund. This is because Allah (swt) has restricted those entitled to Zakat in the eight categories, He (swt) mentioned in the Quran: He (swt) says:

بیشکه صدقات یوازې د فقیرانو، مسکینانو، هغو کسانو لپاره دي چې پرې ګمارل شوي دي، هغو کسانو لپاره چې زړونه یې د اسلام په لور راجلبولو ته اړتیا ولري، غلامانو او پورونو لاندې کسانو لپاره، د الله (ج) په لاره کې جهاد کوونکو لپاره او مسافرانو لپاره. [At- Tauba: 60]

“Verily the Sadaqat are (only) for the poor, needy, those employed upon it, those whose hearts are to be reconciled, slaves, debtors, those in the way of Allah (swt) and the wayfarers” [At- Tauba: 60]

لہٰذا زکات کے مال کو کسی دوسرے مصرف کے لیے مختص کرنا حرام ہے۔

It is therefore forbidden to allocate the Zakat funds to any other category.

دا هغه څه وو چې د لومړۍ څانګې پورې اړه درلوده. څو چې دوهمه څانګه پورې اړه لري، کومه چې د لګښت اړخ او هغه پیسو پورې تړاو لري چې د خزانې په ذمه دي، دا د لاندې دیوانونو، څانګو، دفترونو او وړ ادارو ټول لګښتونه شاملوي:-

That was as far as the first Division was concerned. As far as the second Division which is related to the expenditure side and to the funds which are due on the Treasury, this includes all the expenditure of the following Diwans, Departments, Offices and eligible bodies:-

دا شامل دي:

This includes:

د دار الخلافہ۔

a) Dar ul-Khilafah.

ب) د مشاورینو دفتر۔

b) The consultants’ office.

ج) د مرستیال ماموریت دفتر۔

c) The Delegated Assistant’s office.

د). د اجرائیه معاون دفتر.

d). The Executive Assistant’s office.

د جهاد د څانګې امیر۔

a) The Amir of Jihad’s Department.

ب) د والیانو څانګه.

b) The Walis’ Department.

ج) د قاضیانو ریاست۔

c) The Judges’ Department.

د) د مختلفو دولتي ادارو، دفترونو او اړوندو عمومي خدمتونو څانګه.

d) The Department of various government agencies, offices and related general utilities.

دا هغه ځای به وي چیرته چې هغه کسان ثبت شوي وي چې خلیفه یې د مرستو وړ ګڼي، لکه غریبان، محتاجان، پورمنان، مسافران، کروندګر، صنعت‌کاران او نور، او همدارنګه هغه کسان چې خلیفه د مسلمانانو د عامه ګټې له مخې ورته د مرستو ورکول مناسب ګڼي. د دې درې دیوانونو لګښت به د غنیمتونو او خراج د دیوان له عوایدو پوره کیږي.

This would be the place where the records of whom the Khalifah deems eligible for funds, such as the poor the needy, the indebted, the wayfarers, the farmers, the industrialists and others, as well as those whom the Khalifah considers it to be in the common interest of the Muslims to give them funds. These three Diwans’ expenditure will be covered by the revenues from the Diwan of booties and Kharaj.

دا شامل دي:

This includes:

د پوځ دیوان، چې د هغوی تاسیس، جوړښت، وسلې او روزنه پکې شامل دي۔

a) The Diwan of the Armed forces covering their establishment, formation, equipment and training.

ب) د وسلو ریاست

b) The Department of armament.

ج) د وسلو صنعت څانګه۔

c) The Department of weapons industry.

د دې دیوان لګښت به د دیوانونو د لومړۍ څانګې له عاید څخه پوره کېدۍ. يعنې د غنیمتونو او خراج له عایداتو څخه به تمویل کېده، ځکه دا دیوان د خزانې د وصولېدونکو او نه وصولېدونکو مسؤلیتونو برخه ده. همدارنګه د عامو املاکو څخه راټول شوي د حِمی (ساتل شوو ملکیتونو) عایداتو څخه به هم تمویل کېده. همدارنګه د صدقاتو د دیوان له عایداتو څخه به هم تمویل کېده، ځکه دا د هغو اتو مصرفونو یوه برخه ده چې په دې آیت کې یادې شوي دي:

The expenditure of this Diwan would be covered by the revenues of the first Division of Diwans. So it would be funded by the revenues from the booties and the Kharaj, for this Diwan is part of the recoverable and irrecoverable liabilities of the Treasury. It would also be funded from the Hima (protected properties) revenues raised from public properties. It would also be funded from the revenues of the Diwan of Sadaqat, for it forms part of the eight categories mentioned in the verse:

بیشکه صدقات یوازې د فقیرانو، مسکینانو، هغو کسانو لپاره دي چې پرې ګمارل شوي دي، هغو کسانو لپاره چې زړونه یې د اسلام په لور راجلبولو ته اړتیا ولري، غلامانو او پورونو لاندې کسانو لپاره، د الله (ج) په لاره کې جهاد کوونکو لپاره او مسافرانو لپاره. [At- Tauba: 60]

“Verily the Sadaqat are (only) for the poor, needy, those employed upon it, those whose hearts are to be reconciled, slaves, debtors, those in the way of Allah (swt) and the wayfarers” [At- Tauba: 60]

دا د صدقاتو د دیوان د عوایدو له مخې پوښل کیږي، که چیرې پیسې موجودې وي.

These are covered by the Diwan of Sadaqat revenues if funds were available.

دا هغه څه دي چې د عامه ملکیت له عوایدو څخه پوره کیږي، د خلیفه نظر سره سم او د شرعي احکامو په چوکاټ کې.

These are covered by the public property’s revenues, according to the Khalifah’s opinion and within the Shar’a rules.

دا ټول هغه څه شامل دي چې مسلمانان ناڅاپه له ستونزو سره مخ کیدای شي، لکه زلزلې، سیلابونه، قحطۍ او نور... بیړني اړتیاوې د غنایمو د دیوان او خراج له عاید، او د عامه ملکیت د دیوان له عاید څخه پوره کیږي. که دا دواړه دیوانونه کافي پیسې ونه لري، نو له مسلمانانو څخه پیسې راټولې کیږي.

This includes all what the Muslims may suddenly face, such as earthquakes, floods, famines etc… Emergencies are covered by revenues from the Diwan of booties and Kharaj, and from revenues of the public property’s Diwan. If these two Diwans did not hold sufficient funds, funds would be raised from the Muslims.

دیوان العام (بودجه) د دولت د راتلونکې بودجې د چمتو کولو مسؤول دی، د خلیفه د رایې سره سم، د دولت د عوایدو او لګښتونو اټکل کولو، عمومي او حقیقي عوایدو او لګښتونو پرتله کول له هغې بودجې سره، او د دولت د ټولو عوایدو او د هغې د حقیقي لګښت څارنه کول. دا دیوان به د دارالخلافه سره تړلی وي.

The Diwan of the general (budget is responsible for the preparation of the future budget of the State, according to the Khalifah’s opinion, in terms of estimating the State’s revenues and expenditure, comparing the overall and real revenues and expenses with that budget, and monitoring the total revenues of the State and its real expenditure. This Diwan would be affiliated to the Dar ul- Khilafah.

دا د دولت د ټولو مالونو د کنټرول مسؤول دی، یعنې د هغې د موجودو مالونو، پور او ګټو (عوایدو) او لګښتونو حساب ساتل، که دا هغه پیسې وي چې دمخه راټولې شوې وي او که هغه چې راټولول یې لا باقي وي.

This is in charge of controlling all the State’s funds, i.e. accounting its existing funds, its credits, revenues and expenditures, be it those already collected and those due for collection

دا اداره د دولت د فنډونو او د ادارو ټول بیلانسونه کتنه او تایید کوي، د موجودو شتمنیو، لګښتونو، عایداتو او مصرفاتو دقیق مقدار ډاډمن کوي. همدارنګه دا اداره د فنډونو د راټولولو او مصرف په اړه د چارواکو محاسبه کوي. دا اداره ټول دیوانونو، د دولت ادارو او کارکوونکو د اداري چارو په اړه څارنه او محاسبه هم کوي.

This takes charge of reviewing and checking all the balance sheets of the State’s funds and its administrations, making sure of the exact amount of the existing assets, expenses, revenues and expenditure. It also takes charge of accounting the officials in relation to the collection and spending of those funds. It also monitors and accounts all the Diwans, the State departments and employees regarding the administrative matters.

دا د خلافت دولت د مالیې دیوانونه دي، په لنډ او عمومي ډول. د دوی د تاسیس په اړه دلیلونه دادي چې دوی د اداري طریقو او وسیلو څخه دي چې د... عمل پوره کولو لپاره کارول کیږي. پیغمبر ﷺ پخپله اداره چلوله او د دې لپاره یې منشیان مقرر کړل، که څه هم د مالي چارو په اړه وي یا نورو چارو. مخکې مو وویل، د «لومړی تاسیس شوي دیوان» په موضوع کې، هغه کسان چې پیغمبر ﷺ د مالي چارو لپاره منشیان مقرر کړل. سربیره پر دې، هغه آیتونه او احادیث چې د انفال، غنائم او فيء (غنیمتونو او ترلاسه شویو مالونو) همدارنګه د جزیې او خراج د جواز پر دلالت کوي، او دا چې دا د مسلمانانو لپاره د کافرانو څخه مشروع ګټه ده، سربیره پر هغو آیتونو او احادیثو چې د زکات د واجب کیدو او د هغه د ویش د چا لپاره والي پر دلالت کوي، او همدارنګه د عامه ملکیت پر دلالت کوي، دا ټول په ضرورت سره داسې اداري سیسټمونو ته اجازه ورکوي چې دا مالونه راټول شي، وساتل شي، ثبت شي، شمیرل شي او په مناسبه توګه مصرف شي. دا اداري طریقې به د اصل څخه اخیستل شوې یوه څانګه وي، نو دا به د هغه برخه وي او د مباح کارونو څخه به وي. خلیفه به حق درلود چې هغه طریقه غوره کړي چې د دې مالونو د راټولولو، کنټرول کولو، ساتلو، ویشلو او مصرفولو لپاره ضروري ګڼي. د دیوانونو تاسیس او کارول د خلفاء راشدینو په زمانه کې وشول، او دا د صحابه‌وو په سترګو وليدل شو چې نه یې مخالفت وکړ او نه یې له دې عمل څخه ډډه وکړه.

These are briefly and in general the Diwans of the Khilafah State’s finance. As for the evidence about their establishment, they are one of the administrative styles and means to carry out the action of. The Prophet (saw) , had dealt with the administration by himself and he appointed secretaries for it, whether in matters related to the finance or others. We said before, in the subject of the “First Established Diwan”, those whom the Prophet (saw) appointed as secretaries for the financial matters. Besides, the verses and the Ahadith which indicate the permissibility of the Anfal, the Ghana’im and Al Fai’ (booties and spoils) as well as the Jizya and the Kharaj, and which also indicate that they are a legitimate gain for the Muslims from the disbelievers, in addition to the verses and Ahadith which indicate the obligation of Zakat and to whom it should be allocated and which also indicate the public property, all this necessarily allows the setting up of administrative systems which would allow these funds to be collected, kept, recorded, counted and disposed of. These administrative styles would be a branch derived from the origin, thus they would be part of it and they would be part of the permitted (Mubah) actions. The Khalifah would be entitled to adopt them in which way he deems necessary to collect, control, safeguard, distribute and spend these funds. The setting up of the Diwans and their adoption took place in the time of the Khulafa’a ur-Rashidoon and this was witnessed by the Sahabah who did not object or disown such action.