Dünyanın en büyük kapitalist ülkesinin topraklarına ilk kez ayak bastığımda, Amerika Birleşik Devletleri'ndeki kapitalist üretkenliğin gücü karşısında hayrete düştüm. On altı yaşına bile gelmemiş genç bir delikanlıyken, tek bir ailenin işlettiği, yüzlerce dönüm araziyi süren ve tonlarca mısır ile soya tanesi üreten devasa traktörleri ve biçerdöverleri gördüm. Ektiği topraktan sertleşmiş, o topraktan kazandığı paradan yumuşamış bir çiftçinin ellerini gördüm. O zaman, tüm bu işletmeyi finanse eden bankaların görünmez ellerini görmedim. O zaman hiçbir başarısızlık işaretini göremiyordum.

When I arrived for the first time to the land of the largest capitalist nation in the world, I was amazed by the power of capitalist productivity in the United States of America. As a young teenager, less than sixteen years old, I saw huge tractors and combines cultivating hundreds of acres and producing tons of corn and soybean grain, all operated by a single family. I saw the hands of a farmer hardened by the land he cultivated and softened by the money his land generated. I did not see then the invisible hands of the banks financing all that operation. I could not see any signs of failure then.

Bir yıl sonra, eğitim kaderim beni bambaşka bir uca savurdu. Dünyanın en büyük sosyalist ulusunun topraklarına, Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği'nde (SSCB) sosyalizmi gözlemleyerek sonraki altı yılı okuyarak geçirmek üzere vardım. Bir gıda ürünü almak için sıraya girmeyi, bir saat sonra beklediğim ürünün artık olmadığını öğrenip hayal kırıklığına uğramayı ne kadar sık yaşadığımı hatırlıyorum. Bu sistemin uzun süre ayakta kalamayacağını içgüdülerim bana söylüyordu. Bir matematik ya da bilgisayar bilimi kitabı satın almanın şartının komünist bir yayın satın almak olduğunu da hatırlıyorum. Bu sistemin uzun sürmeyeceğini hissediyordum.

A year later, my education fate flew me to the other extreme. I arrived at the land of the largest socialist nation in the to spend the next six years studying while observing socialism in the Union of Soviet Socialist Republics (USSR). I recall how often I had to stand in line to buy a grocery product, only to be disappointed an hour later because the item I waited for is no longer available. That system would not last, my instincts told me. I recall having to buy a communist publication as a condition for buying a book of math or computer science. That system would not last for long, I felt it.

Hatırlıyorum, okula giderken ve dönerken sarhoş bir hâlde yerde yatan insanların üzerinden adım atmak zorunda kalıyordum. Siyasi aktivist olan ya da zengin yabancı öğrenci olan pek çok öğrencinin, derslere hiç girmeden tıp, hukuk ve mühendislik fakültelerinden mezun olduğunu hatırlıyorum. Bazı insanların, belirli bir hastanedeki cerrahın kota planını tamamlamak için ameliyat olmak zorunda kaldığını hatırlıyorum. Yurt odamdaki duvara sabitlenmiş, ilkel bir radyo dinleme cihazını hatırlıyorum; muhtemelen çift yönlü bir telsizdi. Radyoyu her kapattığımda, tamir ekibi odama gelip onu tamir ederdi; ben hiç böyle bir hizmet istememiştim. Bu sistemin uzun süre ayakta kalamayacağını biliyordum. İçgüdülerim, sezgilerim ve basit analizlerim, Sovyetler Birliği'nden ayrılıp mezun olduktan on yıl sonra doğru çıktı. Sosyalizm çöktü ve Sovyetler Birliği 1991 yılına kadar dağıtıldı.

I recall having to step over people lying drunk in my morning journey to school and on my way back. I recall scores of students graduating from medical, law, and engineering schools without even attending classes; they were political activists or rich foreign students. I recall people having to go through surgery only to fulfill the quota plan for the surgeon at a given hospital. I recall the primitive radio monitor fixed on the wall of my dorm room, which must have been a two-way radio. Every time I disabled the radio, technicians would show up at my room to fix it; I never asked for the service. I knew that system could not last for long. My gut feelings, my instincts, and simple analysis turned out to be true only ten years after I graduated and left the Soviet Union. Socialism collapsed and the Soviet Union was dismantled by 1991.

Sovyetler Birliği'nde geçirdiğim altı yıl hayatımın bir ömür boyu sürecek bir deneyimini sundu. Bir yandan, istesem bile bugün sosyalizm altındaki hayatı deneyimleyemezdim. En önemlisi, hem sosyalizmin hem de kapitalizmin ekonomi, siyasal ekonomi ve toplumsal yapı ilkelerini öğrendim. Karl Marx, Vladimir Lenin ve Friedrich Engels'in öğretileri, müfredatın matematik, fizik ve mühendislik dersleri kadar önemli bir parçasıydı. Marx'ın geliştirdiği ve daha sonra Lenin'in geliştirdiği tarihsel materyalizm teorisi, kapitalizmin ortadan kalkıp yerini sosyalizme bırakacağını öne sürüyordu. Sosyalizm önce çöktüğünde bu görüş gerçek dünyada tamamen çürüdü. Marx'ın "artı değer" teorisi, yalnızca kapitalizm altında servetin birkaç kişinin elinde birikme eğiliminde olduğu anlamında doğruydu. Ancak teorinin diğer kısmı, yani işçi ve çiftçilerden oluşan yoksul sınıfların çalındığını düşündükleri mülkiyet hakları için ayaklanacakları öngörüsü hiçbir zaman gerçekleşmedi.

The six years I spent in the Soviet Union gave me an experience of a lifetime. For one thing, I could not experience the life under socialism today even if I wanted to. Most importantly, I learned the principles of economy, political economy, and social structure of both socialism and capitalism. The teachings of Karl Marx, Vladimir Lenin, and Friedrich Engels were as important part of the curriculum as the subjects of math, physics, and engineering. The theory of historic materialism developed by Marx and later refined by Lenin suggested that capitalism would fade away only to give rise to socialism. That view was dead beaten in real world when socialism fell first. Marx’s theory of the “surplus value” was correct only in the sense that under capitalism the wealth tends to accumulate in the hands of the few. But the other part of the theory that the poorer classes of workers and farmers would revolt for their stolen rights of ownerships never materialized.

Kapitalizm diyarına ikinci, ama daha uzun bir süre için geldiğimde, küçük bir çocukken yaptığım ilk gezide göremediğim şeyleri gözlemledim. İlk gezimde kaldığım çiftlik artık eskisi gibi değildi. Birkaç yıl önce üretimini finanse etmiş olan banka, ev sahibi ailemin ödemediği borçlar karşılığında çiftliğe el koymuştu. Çalışkan çiftçi hem arazisini hem de kardeşleriyle birlikte ortak olduğu tohum şirketini kaybetmişti. Bu sistemin uzun süre ayakta kalamayacağını içgüdülerim bana söylüyordu.

When I arrived at the land of capitalism for the second but longer period of time, I observed what I could not have observed during my first trip when I was a young boy. The farm I lived in during my first trip was no longer the same. It was confiscated by the bank which, few years earlier had financed its production, in exchange for the debts which my host family failed to pay. The hardworking farmer lost his land and the seed company he co-owned with his brothers. This system would not last, my instincts told me.

Aynı canavar, banka, Wisconsin eyaletinin Milwaukee şehrinde bir arkadaşıma ait makine fabrikasını da yuttu. Arkadaşımın, bir gelişmekte olan ülkeyi sanayileştirmeye yardımcı olmak amacıyla kendi ülkeme bir fabrika kurmak için yaptığı yolculuğu hatırlıyorum. Sahibinin (arkadaşımın), insanların iş bulmasına yardımcı olma, eğitimi destekleme konusundaki coşkusunu ve insanları işten çıkarmaktan ne kadar nefret ettiğini hatırlıyorum. Kapitalizm altındaki diğer her işletme gibi onunki de bankaya aitti. Genellikle kapitalist ülkelerdeki işletmeler bir veya birden fazla bankaya borçludur. Küçük bir teknoloji şirketinin sahibine bir yatırım bankası temsilcisinin söylediği sözleri hâlâ hatırlıyorum: “Borçlu olmadan işte olamazsınız.” Makine fabrikası sahibi arkadaşım, kapitalizmin topraklarında gerçek ürünler üreten makine atölyesini kaybetti. Banka tarafından el konulduğunda ürünler üretiyor ve kâr sağlıyordu. Bankalar bir süre, sözde kaybolan servetleri için bir teminat olarak arkadaşımın hayat sigortası poliçesinin peşine düştü! O zaman bu sistemin uzun süre dayanamayacağını anladım.

The same monster, the bank, swallowed the machine factory owned by one of my friends in the city of Milwaukee in Wisconsin. I recall how my friend traveled to my home country in attempt to set up a factory to help industrialize a developing country. I recall how the owner (my friend) was enthusiastic about helping people get jobs, supporting education, and how much he detested laying people off their jobs. Just like every other business under capitalism, his was also owned by the bank. Typically, businesses in capitalist countries are indebted to one or more banks. I still recall the words of an investing bank representative to the owner of a small technology company: “You cannot be in businesses without being in debt.” My machine factory owner friend lost his machine shop, the one that produces real products right here in the land of capitalism. It was making products and generating profit when it was confiscated by the bank. The banks for some time were going after the life insurance policy of my friend as a guarantee for their supposedly lost wealth! I knew then that this system would not last.

Dünyanın en büyük şirketlerinden birinde çalıştığım süre boyunca (o dönemde 160.000'den fazla çalışanı vardı), en iyi mühendis ve teknisyenlerin işten çıkarma adı altında binadan çıkarıldığına tanık oldum. Elli binden fazla işi ortadan kaldıran ilk işten çıkarma turu, şirket kârlıyken ve çok para kazanırken yapıldı. Bu işten çıkarmalar, şirketin hisse senedi fiyatlarını yükseltmek için gerekliydi; bu fiyatlar da tavanları aşacak kadar fırlamıştı.

During my tenure at one of the largest corporations in the world (more than 160,000 employees at the time), I witnessed how scores of the best engineers and technicians were escorted out of the building under the auspices of layoff. The first round of layoffs which eliminated more than fifty thousand jobs was done at a time when the company was profitable and making lots of money. The layoffs were necessary to boost the stock prices of the company which have soared over the roof.

Bunların sadece hikâyeler, sezgiler ve içgüdüsel hisler olduğunu kabul ediyorum. Peki varsa, başarısızlığın işaretleri nerede? Sonuçta kapitalizm geçmişte birkaç kez durgunluk, buhran, daralma, düşük verimlilik ve şirket iflasları yaşadı. Her seferinde güçlü, hatta daha da güçlü olarak ortaya çıktı. Bu sefer neden farklı?

I admit that these are just stories, instincts, and guts feelings. So where are the signs of failure if there are any? After all, capitalism has gone through several rounds of recessions, depressions, downturns, low productivity, and corporate failures in the past. It has always emerged as strong or even stronger. Why is it different this time?

Daha önce açıklandığı gibi, kusur veya arızalar mutlaka hataya yol açmaz. Hata da mutlaka başarısızlığa yol açmaz. Bir kusur, yalnızca belirli koşullar oluştuğunda ve bu kusuru tetiklediğinde hataya neden olur. Ancak o zaman bir hata meydana gelir. Hata, sistemin normal davranışından bir sapmadır. Hata gözlemlenir, tespit edilir, doğru biçimde izole edilir ve sınırlandırılırsa, başarısızlık önlenebilir. Herhangi bir fiziksel sistemde olduğu gibi, bir hatadan veya sistemin normal davranışından bir sapmadan kurtulma otomatik değildir; sistemi geri getirmek ve başarısızlığı önlemek için sorunların doğru biçimde belirlenmesi ve izole edilmesi ile doğru bir sınırlandırmanın yapılması kesinlikle zorunludur.

As explained earlier, faults or defects do not necessarily generate errors. And errors do not necessarily lead to failure. A fault generates an error only when certain conditions occur and trigger that fault. Only then an error occurs. An error is a deviation from the normal behavior of the system. If the error is observed, detected, isolated, and contained properly, then failure could be avoided. Just like in any physical system, the recovery from an error or a deviation from the normal behavior of the system is not automatic; a correct identification and isolation of the problems and a correct containment is absolute necessity to restore the system and to prevent failure.

1929'daki Büyük Buhran, ekonomi ve genel olarak piyasanın hatalı bir davranışıydı. Borsa çöktü; birçok insan arazilerini, çiftliklerini, evlerini ve şirketlerini kaybetti. Ekonomiyi yeniden inşa etmek ve piyasanın hatalı davranışını kontrol altına alıp sistemin normal işleyişini yeniden sağlamak için birkaç yıl ve büyük bir savaş (II. Dünya Savaşı) gerekti. Buhrana yol açan koşullar (yani ekonominin hatalı davranışı), The Economist dergisinin 2 Kasım 1929 tarihli sayısında bildirildiği üzere, şişirilmiş hisse senedi değerleriyle ilgiliydi: "Amerikan hisse senedi değerlerinin abartılı balonunun sönmesinin dünya için iyi olacağını ummak için gerekçe var"134. 1925 ile 1929 arasındaki dönemde finans piyasasının fiyatlarının %120 arttığı, aynı dönemde ekonomik büyümenin ise %17'yi aşmadığı bildirilmiştir. Piyasa çöktüğünde değerinin %93'ünden fazlasını kaybetti; bu da piyasanın, borsanın gösterdiğinin çok altında olan gerçek normal değerine geri döndüğü anlamına gelir.

The great depression of the 1929 was an erroneous behavior of the economy and the market at large. The stock market collapsed; many people lost their lands, farms, homes, and companies. It took several years of rebuilding the economy and a great war (World War II) to contain the erroneous behavior of the market and to resume a normal functioning of the system. The conditions which led to the depression (i.e., the erroneous behavior of the economy) were related to inflated stock values as reported by the Economist magazine on November 2, 1929: “There is warrant for hoping that the deflation of the exaggerated balloon of American stock values will be for the good of the world”134. It was reported that the prices of financial market increased during the period between 1925 and 1929 by 120%, while economic growth for the same period has not exceeded 17%. And when the market has collapsed, it lost over 93% of its value, which means that the market returned to its real normal value which was obviously much lower than what the stock market had indicated.

1987'de bir başka piyasa hatası yaşandı; piyasa yeniden çöktü. Gözlemciler, finansal piyasa fiyatlarının ekonominin gerçek büyüklüğüyle karşılaştırıldığında önemli ölçüde şiştiğini belirtti; şişirilmiş değerlerle gerçek değerler arasındaki fark %200'ün üzerindeydi. Bu yanlış davranışın etkilerini kontrol altına almak için bir başka büyük ölçekli savaşa ihtiyaç duyuldu. Baba George Bush'un önderliğindeki Körfez Savaşı, sorunun kontrol altına alınmasına yardımcı oldu ve ekonomiyi normal seyrine geri döndürdü.

Another market error occurred in 1987 when the market collapsed again. Observers noted that the prices of financial market had inflated significantly compared with the real size of the economy, where the difference between the inflated values and the real ones was more than 200%. It took another war of large magnitude to contain the effects of this erroneous behavior. The Gulf War led by George Bush, the father, helped contain the problem and bring the economy back to its normal behavior.

1999 yılında ekonomi, sözde “internet balonu”nun sönmesiyle başka bir hatayı daha üretti ve piyasa yüz milyarlarca sanal doları kaybetti. Ekonomi sert bir çöküşe doğru gidiyordu. Yine kontrol prosedürü devreye sokuldu: uzun süren bir savaş! Bu kez savaş hatayı kontrol altına almayı ve krizi sona erdirmeyi başaramadı. Aksine, terörle mücadele adı altında Afganistan ve Irak'a karşı başlatılan savaşlar krizi körükledi ve mali sorunları derinleştirdi. 2008 yılı geldiğinde kriz ciddi bir doruğa ulaşmıştı. Yalnızca Amerika Birleşik Devletleri'nde 1,5 trilyon doları aşan devasa bir hükümet müdahalesi, çöken bir ekonominin yardımına koşturuldu. Pek çok akademisyen, bir dönemin, liberal kapitalizm döneminin sona erdiğini ilan etmek için acele etti.

In 1999, the economy generated another error when the so called “Internet bubble” was deflated and the market lost hundreds of billions of virtual dollars. The economy was heading to a steep dive. The containment procedure was invoked again: a lengthy war! This time the war did not succeed in containing the error or ending the crisis. On the contrary, the wars launched in the name of fighting terrorism against Afghanistan and Iraq fueled up the crisis and deepened the financial problems. By the time the year 2008 arrived, the crisis had reached a serious peak. A massive government intervention with more than $1.5 trillion in the United States alone was rushed to the aid of a failing economy. Scores of scholars rushed to declare an end of an era, the era of liberal capitalism.

Her ne kadar mevcut krizin temel nedenleri önceki krizlerden önemli ölçüde farklı değilse de, mevcut krize yol açan koşullar ve bu krizin içinde işlediği ortam, ayrıca kriz önleme prosedürleri, önemli ölçüde farklıdır. Son finansal krizin belirgin işaretleri olarak öne çıkan ve kapitalizmin siyasi ekonomisini çökertme kapasitesine sahip olan iki büyük olgu ortaya çıkmıştır. Birincisi, reel ekonomiye paralel olarak yaratılan sanal ekonomidir. İkincisi ise bankalar, sigorta şirketleri, otomotiv sanayi, gayrimenkul ve daha birçok alanda özel sektöre ait kuruluşların devlet tarafından büyük ölçekte satın alınmasıdır. Bu iki olgu, bu alt başlıklarda ele alınacaktır.

Although the root causes of the current crisis are not significantly different from the previous ones, the conditions which led to the current crisis and the environment in which it functioned, as well as the containment procedures, are significantly different. Two major phenomena emerged as prominent signs of the most recent financial crisis, which have the capacity of collapsing the political economy of capitalism. The first is the creation of virtual economy parallel to the real economy. The second one is a massive government buyout of private banks, insurance companies, auto industry, real estate, and more. These two phenomena will be discussed in the next subsections.