Ekonomik verimliliğin iki yönü vardır: biri teknik, diğeri ideolojiktir. Teknik yön, üretimi artırmanın ve ürünlerin kalitesini iyileştirmenin bilimsel araç ve yöntemleriyle ilgilidir. Bu kapsama yönetim bilimleri, otomasyon, bilgi teknolojileri, karar destek sistemleri, kurumsal kaynak planlaması, endüstri mühendisliği ve benzeri bilimler girer. Bu bilimler evrenseldir ve herhangi bir dini ya da ideolojik çağrışım taşımazlar. Bilimsel yöntemler, İslam, kapitalizm veya sosyalizm gibi herhangi bir ideoloji çerçevesinde, ürünlerin miktarını ve kalitesini artırmak için kullanılabilir. Bu nedenle teknoloji ve verimliliği artırmanın bilimsel araçlarının tartışılması, ekonomik sistem tartışmasının kapsamına girmez. İslam'ın ilk yükselişi döneminde Müslümanlar, İslam öncesi Yunan ve Mısır medeniyetlerinin geliştirdiği bilimsel tekniklerden yararlanmakta bir sakınca görmediler.

There are two sides for the economic productivity: one is technical and the other is ideological. The technical side has to do with the scientific means and ways of increasing production and improving the quality of products. Included in this part are the management sciences, automation, information technology, decision support systems, enterprise resource planning, industrial engineering, and similar sciences. These sciences are universal and do not carry any religious or ideological connotation. Scientific methods can be used within the scope of any ideology, whether Islam or capitalism or socialism, to increase the quantity and quality of products. Therefore, the discussion of technology and the scientific means of increasing productivity do not fall within the scope of the economic system discussion. During the first rise of Islam, the Muslims found no harm in using the scientific techniques advanced by the Greek or Egyptian civilizations before Islam.

Verimliliğin diğer yüzü gerçekte sistemsel bir yüzdür ve halkların ideolojik dünya görüşleriyle yakından ilgilidir. İslam siyasi iktisadı, bir bütün olarak verimliliği artıracak bir ortam yaratma eğiliminde olan birkaç ilke sunmuştur. Burada verimlilikle, belirli bir zaman dilimi içinde insanların ihtiyaçlarını doğrudan veya dolaylı olarak karşılamak için kullanılan mal ve hizmetlerin üretimini kastediyorum.

The other side of productivity is indeed a systemic one and is closely related to the ideological world view of peoples. The Islamic political economy provided several principles, which in the sum tend to create an environment for increased productivity. By productivity, here, I mean the production of goods and services which are used directly or indirectly to satisfy the needs of people within a given time frame.

Verimlilik sorunlarının bazılarının aynı anda hem bilimsel hem de ideolojik bir nitelik taşıdığını not etmek ilginçtir. Örneğin yenilik ve icat ele alınabilir. Buhar makinesinin icadı bilimsel bir atılımdır. Ancak makinenin ortaya çıkmasına yol açan siyasi ve ekonomik ortam tamamen bilimsel değildir. Yenilik ile ideolojik çerçeve arasındaki ilişkiye dair yorumda bulunan Carly Fiorina120, İslam'ı yeniliği hayata geçiren bir medeniyet olarak tanımlamıştır. Birçok tarihçi ve yazar, İslam medeniyetinin bütünüyle yenilik, icat ve verimlilik için son derece elverişli bir ortam sunduğunu belirtmiştir.

It is interesting to note that some of the productivity issues carry both scientific as well as ideological character at the same time. Take for example innovation and invention. The invention of steam engine is a scientific breakthrough. But the political and economic environment which led to the creation of the engine is not pure scientific. Commenting on the relation between innovation and ideological framework, Carly Fiorina120 described Islam as a civilization which harnesses innovation. It has been noted by scores of historians and writers that the Islamic civilization as a whole was so conducive for innovation, invention, and productivity.

Üretkenlik konusunun ekonomik kısmına geçmeden önce, İslam'ın manevi boyutunun üretkenlik üzerinde hem miktar hem de nitelik açısından büyük bir etkisi olduğunu belirtmeliyim. Unutmayalım ki bütün İslami toplum, Allah'ın tek ilah olduğu inancı ve O'nun, elçisi Muhammed ﷺ aracılığıyla vahyettiği emirlerine bağlı kalma zorunluluğu üzerine kuruludur. Bu nedenle Allah'ın Kur'an'da ya da Sünnet'te vahyettiği her şey, bu vahye dikkat eden Müslümanlar üzerinde doğrudan ve güçlü bir etki yaratır.

Before getting into the economic part of the productivity, I should mention that the spiritual part of Islam has a great impact on productivity both in quantity and quality. Let’s not forget that the Islamic society as a whole is established upon the creed of the belief in Allah as the only god and the necessity to adhere to his commands which are revealed through his messenger Mohammad (PBUH). Therefore, whatever Allah reveals either in the Quran or the Sunnah has a direct and strong impact on the Muslims who take note of this revelation.

Kur'an'da Allah, insanı yaratmasının temel amacının, öncelikle bu yeryüzündeki bol kaynakları işletmek olduğunu belirtir. Bakara Suresi (2. sure, 30. ayet)'de Allah, ilk insan (Adem) yaratılışına atıfta bulunarak şöyle buyurur:

In the Quran, Allah defines the main objective behind creating man, in the first place, is to exploit the abundant resources in this earth. In Surah Al-Baqara (chapter 2, verse 30), Allah says in reference to the creation of the first human (Adam):

[2:30] Rabbin meleklere şöyle dediği vakti hatırla: "Şüphesiz ben yeryüzünde bir halife (yeryüzündeki kaynakları kullanıp değerlendiren biri) yaratacağım." Kur'an'ın, Allah'ın yerde ve gökte son derece büyük miktarda kaynak yarattığını ve insanların bu kaynaklara uzanıp kendi yararları için değerlendirmesini istediğini belirten başka ayetlerinde bu husus daha da vurgulanmaktadır. Buna bir örnek, Casiye suresinin (45. sure, 12. ayet) şu ayetidir:

[2:30] And when your Lord said to the angels: “Verily, I am going to place a viceroy on earth (one who exploits resources on earth)” This is further emphasized in references made in the Quran to the fact that Allah had created in the earth and in the heavens enormous amount of resources and he wants the people to reach out and exploit these resources for their own benefit. An example is the following verse from Surah Al-Jathia (chapter 45, verse 12):

[45:12] Allah, denizi emrinin bir sonucu olarak size boyun eğdiren O'dur; gemiler O'nun izniyle onda yol alsın, O'nun lütfundan nasiplenesiniz ve şükredesiniz diye.

[45:12] Allah it is He Who has subjected to you the sea, that ships may sail through it by His Command, and that you may seek of His Bounty, and that you may be thankful.

Müslümanlar bu tür ayetleri hem bir gerçeklik bildirimi hem de bir emir olarak anlarlar. Bu nedenle, İslam devleti istikrara kavuşur kavuşmaz Müslümanların her türlü yenilik ve üretim faaliyetine girişmesi şaşırtıcı değildir.

The Muslims understand these types of verses both as a statement of fact and as a command to do. It is no surprise, then, that as soon as the Islamic state stabilized, the Muslims engaged in all types of innovations and production.

Üretimin önemini vurgulayan Allah'ın Elçisi ﷺ, ashabına hayatlarının son anına kadar tarlada yaptıklarına devam etmelerini emretti. Bir rivayette, hayatın gözlerinin önünde sona erdiğine dair işaretler görse bile kişinin bir ağaç dikmeye devam etmesi gerektiğini söyledi.121 Başka bir rivayette ise Peygamber ﷺ, bir ağaç diken kimsenin, ağacın meyvelerinden her yenildiğinde Allah'tan bir sevap alacağını; hayvanlar onu yese bile sevabın verileceğini bildirdi. İslam'ın ilk dönemlerindeki Müslümanlar, Peygamber ﷺ'in sözlerini ciddiye aldılar ve üretimi en uç sınırlara kadar ilerlettiler.

Stressing the importance of production, the messenger of Allah (PBUH) commanded his companions to continue doing what they are doing in the field to the last minute of their life. In one narration, he said that one should continue planting a tree even if he sees the signs of life ending in front of his eyes.121 In another narration, the Prophet stated that any one who plants a tree will receive a reward from Allah every time someone eats the fruits of the tree; even if animals eat of it, the reward will be granted. Muslims in the early days of Islam took the statements of the Prophet seriously and pushed the production to the furthest limits.

Kalite açısından, Peygamber ﷺ insanların yaptığı işin mükemmel olmasını şu sözüyle istemiştir: "Allah, işini mükemmel yapan kulunu sever."122 Peygamber ﷺ ayrıca, Kıyamet Günü'nde kendisine verilen işi mükemmelleştirmemiş hiç kimsenin cennete giremeyeceğini söylemiştir. Bu doğrultuda İslam, bilinen bir kusuru olan her türlü malın satışını yasaklamıştır. Satıştan sonra bir kusur tespit edilirse, satış bozulur ve mal iade edilir; kusurlu ürünün satışından doğan zararları ise satıcı öder. Dolayısıyla üretimin kalitesi İslam'da bir yükümlülüktür; Müslümanlar bunu gerçekleştirdiklerinde sevap kazanır, ihlal ettiklerinde ise sorumlu tutulurlar. Kur'an da kaliteye ilişkin konuyu vurgulayarak, herkesin yaptığı işin Allah, O'nun elçisi ve mü'minlerden oluşan topluluk tarafından gözetleneceğini bildirmektedir.123

On the quality side, the Prophet had called for perfection of the work done by people when he said, “Allah loves the one that perfects his job.122” The Prophet also had said that no one will enter heavens on the Day of Judgment unless he had perfected the work he was charged to do. Along this line, Islam prohibits the sale of any merchandise with a known defect. If a defect is detected after the sale, then the sale is revoked and the merchandise is returned, and the seller will have to pay the losses incurred due to the sale of a defected product. As such, the quality of production is an obligation in Islam for which Muslims are rewarded when they achieve it and defaulted when they violate it. The Quran further stresses the issue of quality when it says that the work performed by anyone will be monitored by Allah, his messenger, and the group of believers.123

İslam'ın entelektüel temeli, yani Allah'a ve O'nun Elçisi'ne iman, yüksek kaliteli verimliliğin zeminini hazırlar. Verimlilik, İslam'ın ve medeniyetinin ilk yükselişinin hemen elde edilen meyvelerinden biriydi. İslam gerilediğinde, verimlilik de (hem niceliksel hem niteliksel olarak) geriledi.

The intellectual foundation of Islam, i.e., the belief in Allah and his Messenger, sets the stage for high-quality productivity. Productivity was one of the immediate fruits of the first rise of Islam and its civilization. When Islam declined, so did productivity (both quantitatively and qualitatively).

Verimliliğe ilişkin entelektüel çerçevenin yanı sıra İslam, toplumda verimliliği kolaylaştıran bir dizi ekonomik ilke de sunar. Verimliliğe katkı sağlayan siyasi ekonominin bileşenleri sonraki bölümlerde ele alınmaktadır.

Besides the intellectual framework provided for productivity, Islam also provides a set of economic principles which facilitate productivity in the society. The components of the political economy which contribute to productivity are discussed in the next sections.

Faiz, İslami terminolojide riba, kapitalist terminolojide ise faiz olarak bilinen şey, İslam'da kesinlikle yasaktır. İslam, faize yönelik ilk kritik saldırısını yaptığında, faizin servet artışı döngüsünü üretimi dışarıda bırakacak şekilde işlettiğini tespit etmiştir. Başka bir ifadeyle, para yalnızca parasal alışveriş sonucunda büyür. Kur'an, faizin (riba), bir insanın parasal servetinin başka bir insanın parasal servetinin pahasına arttığı bir süreç olduğunu açıklamıştır.124

Usury, otherwise known as Riba in Islamic terms, or interest in capitalistic terms, is categorically prohibited in Islam. When Islam made the first critical assault on usury, it observed that usury allows the cycle of wealth growth to exclude production. In other words, the money grows as a result of monetary exchange only. The Quran explained that usury (Riba) is a process by which the monetary wealth of one human entity grows at the expense of the monetary wealth of another human entity.124

Eski medeniyetlerde, örneğin Babil ve Asur'da, faizcilik borç köleliği olarak bilinen bir uygulamaya yol açtı. Alacaklılar paralarını, ödeme yapılamaması durumunda teminat olarak kendi şahıslarını rehin veren ve sonunda köleliğe satılan kişilere ödünç verebiliyordu.125 Aynı uygulama, köylülerin zengin tarafından ezildiği ve borca girmeye teşvik edildiği, ardından köleliğe ve sürgüne indirgendiği eski Yunan kentleri Atina ve Sparta'da da vardı.126 Bu uygulama, Roma İmparatorluğu'nda ve İslam öncesi Arabistan'ın kabile toplumlarında farklı biçimlerde devam etti.

Usury in ancient civilizations, e.g., Babylonia and Assyria, produced what was known as debt slavery. Lenders could lend their money to people who would bind their persons as collateral security and sell them into slavery, in the event of nonpayment.125 The same practice existed in old Greek cities of Athens and Sparta where the peasants were oppressed by the rich and encouraged to get into debt and then were reduced to slavery and exile.126 This practice continued in different forms within the Roman Empire and tribal societies of Arabia before Islam.

Toplumlar üzerinde faizin doğurduğu kötü etkinin belki de en çarpıcı ve dramatik tasviri, William Shakespeare'in ünlü oyunu Venedik Taciri'dir.127 Shakespeare, faiz oranı daha yüksek para veren Yahudi bankacı Shylock'un kişiliğini, faizsiz para veren tüccar Antonio ile karşılaştırarak dramatize etmiştir. Faizci Shylock, ödenmemiş ya da geciktirilmiş bir borç yüzünden Antonio'nun canını almaya bile razı olmuştur.

Perhaps the most outstanding and dramatic visualization of the evil impact of usury on societies is the famous play by William Shakespeare The Merchant of Venice.127 Shakespeare dramatized the personality of Shylock, the Jewish banker, who lends money with larger interest rates versus Antonio, the merchant, who lends money without interest. The usurious Shylock was willing to take the life of Antonio for unpaid or delayed debt.

İstifleme, mal ve servetin toplanıp saklanması ve böylece artık mal ve hizmet üretiminde kullanılamayacak hale getirilmesi süreci olarak tanımlanır. İslam, İslam devletinin temel para birimi olan altın ve gümüşün istiflenmesini yasaklayarak servetin istiflenmesini kesin bir dille yasaklamıştır.133 Altın ve gümüşün istiflenmesinin yasaklanması, üretkenliği sürdürmeyi amaçlayan İslam siyasi iktisadının önemli bir ilkesidir. Zekât ödenmesi, istifleme fiilini caiz bir davranış haline getirmez. Zekât, yoksulluğu ortadan kaldırmayı amaçlayan bir ilkedir; istifleme yasağı ise üretkenliğin sürdürülmesini hedefler. Bu iki ilke birbiriyle çelişemez. Aksine, birbirini tamamlarlar ve daha istikrarlı bir ekonominin oluşmasına imkân verirler.

Hoarding is defined as the process of collecting and putting away wealth such that it may no longer be used in the production of goods and services. Islam categorically prohibited the hoarding of wealth when it prohibited the hoarding of gold and silver, being the main currency of the Islamic state.133 The prohibition of hoarding of gold and silver is a major principle in the political economy of Islam aimed at sustaining productivity. Paying the Zakah charity does not change the status of hoarding to a permissible act. Zakah is one principle aimed at eliminating poverty, while the prohibition of hoarding is aimed at sustaining productivity. These two principles cannot be at odd with each other. Rather, they complement one another and allow for a more stable economy.

İslam'ın ilk dönemlerinde altın ve gümüş, mali işlemlerde kullanılan para birimiydi. Altın ve gümüş, İslam devleti 1924'te yıkılana kadar devletin para birimi olmayı sürdürdü. Dolayısıyla İslam altın ve gümüşün biriktirilmesini yasakladığında, aslında para veya servetin biriktirilmesini yasaklamış oluyordu. Biriktirme kavramı, kadınların kullandığı sıradan mücevherlere uygulanmaz. Belirli bir proje için, örneğin ev inşası, hac ibadeti veya düğün hazırlığı için para ayırmak da biriktirme sayılmaz. Özünde biriktirme, parayı belirsiz bir süre boyunca üretim döngüsünün dışında tutma yoludur.

The gold and silver during the early days of Islam were the currency used for financial transactions. Gold and silver continued to be the currency of the Islamic state until the state collapsed in 1924. So when Islam prohibited the hoarding of gold and silver, it really prohibited the hoarding of money, or wealth. The concept of hoarding does not apply for regular jewelry used by women. Putting money aside for a particular project, such as building a house, performing hajj, or preparation for wedding is not considered hoarding as well. Hoarding, in essence, is a means of keeping money outside the production cycle for indefinite time.

Bir kişi büyük miktarda servet biriktirip bu parayı bir kasada veya parasının herhangi bir projede kullanılmadığı bir hesapta tuttuğunda — mal alımı, gayrimenkul, bir işletme ya da mali değeri olan başka bir proje için olsun — bu biriken para ekonomi için büyük bir kayıptır. Üretim ancak üretimin sonucunda oluşan servetin yeniden üretim döngüsüne dahil edilmesiyle sürdürülebilir. Üretilen servet ya mal, emtia ve hizmetlerin tüketiminde ya da daha fazla mal, emtia ve hizmet üretiminde kullanılabilir. Her iki durumda da üretim döngüsü güç ve hız bakımından büyür. Üretilen servetin bir kısmı biriktirilmek üzere sızmaya başladığı anda, üretim döngüsü zayıflamaya başlar ve bu sızıntı durmazsa tamamen durabilir; bkz. şekil 32.

Normal üretim döngüsünde servet, ürün ve hizmetleri tüketmek için kullanılır; bu da mal ve hizmetleri üreten üretici için kâr sağlar. Sonuç olarak üretim ekonomisi, üretilen mal ve hizmetler açısından ve üretim ile tüketim için gerekli olan servet açısından büyür. Biriktirme gerçekleştiğinde ise servetin bir kısmı döngünün dışına sızar; bu da tüketim ve üretim için mevcut olan servet miktarını azaltır. Özetle İslam, servetin bir kısmının para biriktirme yoluyla üretim döngüsünden çıkarılması olgusunu yasaklamıştır.

In the normal production cycle, the wealth is used to consume products and services, which in turn generate profit for the producer who produces the goods and services. As a result, the economy of production grows in terms of produced goods and services and in terms of wealth, which is necessary for the production and consumption. When hoarding occurs, part of the wealth leaks out of the cycle, which reduces the amount of wealth available for consumption and production. Essentially, Islam prohibited this phenomenon, where part of the wealth is removed from the production cycle through the process of money hoarding.

Kapitalist dünyada en son yaşanan mali krizin nedenlerinden biri de aslında servetin biriktirilmesiydi. Amerika Birleşik Devletleri ve Avrupa'daki yatırım şirketleri ve bankalar, paralarının büyük bir bölümünü yatırıma sunmamaya karar verdi ve halka verdikleri kredi miktarını önemli ölçüde azalttı. Hükümetin bankalara verdiği teşvik paketleri ve kurtarma parasının temel amacı, bankaları halka kredi vermeye yeniden başlamaya teşvik etmek ya da zorlamaktı. Başka bir deyişle, bankalar paranın büyük bir kısmını elinde tutmuş ve üretim döngüsünden uzak tutmuştu. Elbette bu davranışın nedenleri vardır; ancak nedenler ne olursa olsun, bir ulusun servetinin bir kısmı üretim döngüsünden uzakta yığıldığında, üretim yavaşlar, ekonomi durgunlaşır ve finansal sistem büyük zarar görür.

One of the causes of the most recent financial crisis in the world of capitalism was in fact the hoarding of wealth. Investing firms and banks in the United States and Europe decided to withhold a large portion of their money investment and drastically reduced the amount of loans issued to the public. A major motive for the stimulus packages and bailout money given by the government to banks was to encourage or force the banks to resume the process of giving loans to the public. In other words, the banks withheld a large portion of the money and kept it away from the production cycle. Of course, there are reasons for this behavior; but whatever the reasons are, when part of the wealth of a nation is stacked away from the production cycle, the production slows down, the economy downturns, and the financial system suffers a great deal.

İslami siyasi iktisat, sebebi ne olursa olsun her türlü istifçiliği engeller. Bir Müslüman servetinin bir kısmını İslam davasını desteklemek için harcayıp Zekât borçlarını tamamen ödese bile istifçilik yasak olmaya devam eder. Ünlü Kur'an müfessiri El-Kurtubi, "istifçilik ayeti"nin hem istifçiliği yasakladığını hem de Allah yolunda harcamayı zorunlu kıldığını söyler; başka bir ifadeyle ayet iki ayrı hüküm içerir.134 Bir hüküm, parayı biriktirmeyi yasak bir eylem kılar; ikinci hüküm ise İslam davasını desteklemek için harcamayı bir yükümlülük haline getirir. İslam toplumunda istifçilik iki güçle önlenir. Birincisi, bir Müslüman'ın takvası ve Allah'ın rızasını ve ödülünü arayıp O'nun gazabından ve azabından sakınarak O'na tam itaat etmesidir; bu, birçok Müslüman'ı istifçilikten uzak durup servetini piyasada tutmaya güçlü biçimde iten bir etkendir. İçsel İslami itkinin yanı sıra İslam devleti, İslami kuralların tam olarak uygulanmasını garanti etmek sorumluluğunda olduğundan, "istifçilik yasağı" kuralını kanunun gücüyle uygulayacaktır. Tıpkı devletin faizli para işlemlerini engellemesi gibi, para istifçiliği eylemlerini de engelleyecektir.

Yukarıda tartışıldığı üzere, biriktirme (ihtikâr değil, servet biriktirme) parayı ve serveti üretim döngüsünün dışında tutan bir süreçtir; biriktiren kişi parayı yatırım yapmak yerine yığar ve ekonomiyi yatırım fırsatından mahrum bırakır. Birikimin yasaklanması, özellikle servet çok büyük miktarlara ulaştığında, biriken serveti yatırıma yöneltmeyi zorunlu kılar. Faiz yoluyla servetin büyümesine izin verilmediğine göre, biriken serveti büyütmenin tek yolu onu üretim döngüsünde tutmaktır. İslam'ın getirdiği mekanizmalardan biri, "Mudârebe" adı verilen bir ortaklık biçimidir. Mudârebe, İslam'da bir ortaklık türüdür; bir ortak sermayeyi, ikinci ortak ise emeği sağlar. Sermaye ortağı bir veya birden fazla kişi olabilir; emek ortağı da bir veya birden fazla kişi olabilir. Sermaye ortağı genellikle harcayabileceğinden fazla serveti olan, ancak parasını yatırmak için yeterli zamanı veya becerisi bulunmayan kişidir. Emek ortağı ise genellikle zamanı ve becerisi olan, ancak yatırım yapıp üretmek için yeterli sermayesi bulunmayan kişidir. Mudârebe ortaklığı her iki tarafı da piyasaya taşır; böylece servet biriktirilmek yerine yatırıma yöneltilmiş olur ve emek, beceri ve bilgi değerlendirilmiş olur. Emek ve becerinin istihdamının aksine, Mudârebe ortaklığı emek ortağının enerjisinden azami ölçüde yararlanır, çünkü o, şirketin sahiplerinden biri hâline gelir.

As discussed above, hoarding is a process which keeps money and wealth outside the production cycle; instead of investing the money, the hoarder will stack it up and deprives the economy form investment opportunity. The prohibition of hoarding automatically calls for investment of the accumulated wealth, especially when the amount of wealth is excessively large. Since wealth is not allowed to grow through usury, then the only means of growing the accumulated wealth is to keep it in the production cycle. One of the mechanisms introduced by Islam is a form of partnership called “Mudharabah.” Mudharabah is a form of company in Islam where one partner provides wealth and the second partner provides labor. The wealth partner(s) can be one or more individuals. The labor partner can also be one or more individuals. The wealth provider is typically someone who has more wealth than he can spend and does not have sufficient time or skills to invest his money. The labor partner is typically someone who has the time and skills but does not have enough wealth to invest and produce. The Mudharabah partnership brings both parties to the market such that the wealth is invested rather than hoarded, and the labor, skills, and knowledge are utilized. Unlike the employment of labor and skills, the Mudharabah partnership exploits the maximum energy of the labor partner, since he becomes one of the owners of the company.

Mudarebe ortaklığı, malı biriktirmenin (istifin) yaygın nedenlerinden birini ortadan kaldırır. Zamanı, becerisi ya da yatırım bilgisi olmadığı için parasını piyasaya yatırmaktan kaçınabilecek zengin kişi, bu kez sermayeye sahip olmayan bir ortak aramak zorunda kalacaktır. Özünde Mudarebe, üretimi iki yönden artırır: para ve emek yönünden.