در این سوره، در چارچوبِ صحنه‌هایی برگرفته از جهان و سرشت انسان، حقایقِ بنیادینِ عمل و پاداش با تأکیدِ فراوان بیان شده است. این موضوع جنبه‌های گوناگونی دارد: «همانا کوشش‌های شما سرانجام‌های گوناگون دارد. اما آن‌کس که بخشش می‌کند و پرهیزگار است و به حقیقتِ نیکوترین پاداش ایمان می‌آورد، ما راهِ آسانی را برایش هموار می‌سازیم.»

Within a framework of scenes taken from the universe and human nature, this sūrah states emphatically the basic facts of action and reward. This issue has diverse aspects: “Surely your endeavours have divergent ends. As for him who gives and is God- fearing and believes in the truth of the ultimate good, We shall smooth the way to perfect ease.

اما کسی که بخل ورزد و خود را بی‌نیاز بپندارد، و نیکوترین پاداش را تکذیب کند، به زودی راه سختی را برای او هموار می‌سازیم.» (آیات ۴ تا ۱۰)

But as for him who is a miser and deems himself self-sufficient, and rejects the truth of the ultimate good, We shall smooth the way to affliction.” (Verses 4-10)

عاقبت در آخرت نیز بسته به نوع عمل و جهتی که در این زندگی برگزیده می‌شود، متفاوت است: «پس شما را از آتشی زبانه‌کش بیم می‌دهم، که جز بدبخت‌ترین تیره‌روز، که تکذیب می‌کند و روی می‌گرداند، در آن درنمی‌آید. و از آن دور نگه داشته می‌شود پرهیزگارترین، که مال خود را می‌بخشد تا خود را پاک گرداند» (آیات ۱۴–۱۸)

The end in the hereafter is also varied, according to the type of action and the direction taken in this life: “I warn you, therefore, of the raging fire, which none shall have to endure but the most hapless wretch, who denies the truth and turns away. Kept away from it will be him who is God-fearing, who gives away his money to purify himself” (Verses 14- 18)

موضوعِ سورہ، یعنی عمل و جزا، بنا بر ماہیت دو سمتہ ہے، اس لیے وہ چارچوب جو سورہ کے آغاز میں اس کے لیے انتخاب کی گئی، دوگانہ رنگ کی ہے۔ یہ چارچوب انسان اور کائنات کی تخلیق کے متضاد پہلوؤں پر مبنی ہے:

The subject matter of the sūrah, i.e. action and reward, is by nature double directional, so the framework chosen for it at the beginning of the sūrah is of dual colouring. It is based on contrasting aspects in the creation of man and the universe:

«سوگند به شب هنگامی که تاریکی‌اش را فرو می‌پوشاند، سوگند به روز هنگامی که با درخشش کامل جلوه‌گر می‌شود، سوگند به آن‌که نر و ماده را آفرید.» (آیات ۱ تا ۳) این یکی از شکل‌های هماهنگی هنری است که در قرآن کریم به‌طور گسترده به کار رفته است.

“By the night when she lets fall her darkness, by the day in full splendour, by Him who created the male and the female.” (Verses 1-3) This is one form of artistic harmony used extensively in the Qur’ān.

«به شب، آنگاه که [جهان را] با تاریکی‌اش می‌پوشاند، و به روز، آنگاه که با تمام روشنایی‌اش جلوه‌گر می‌شود، و به آن که نر و ماده را آفرید.» (آیات ۱ تا ۳) خداوند به این دو نشانه از نشانه‌های خود، یعنی شب و روز، سوگند یاد می‌کند و آن دو را با صحنه‌ای که هر یک در افق پدید می‌آورد توصیف می‌کند: شب، آنگاه که همه چیز را با پرده‌ی تاریکی‌اش می‌پوشاند، و روز، آنگاه که به اوج روشنی‌اش می‌رسد. شب زمین و هر آنچه بر آن است را می‌پوشاند و پنهان می‌سازد، و روز روشن می‌شود و هر چیزی را آشکار و پیدا می‌سازد. این دو وقت در چرخه‌ی فلکی و در صحنه‌ها، ویژگی‌ها و آثار متفاوت خود با یکدیگر در تضادند. خداوند همچنین به آفرینش همه‌ی موجودات در دو جنس متضاد نر و ماده سوگند یاد می‌کند: «و به آن که نر و ماده را آفرید.» (آیه ۳) این تضاد هم در فضای کلی این سوره و هم در حقایقی که بر آن‌ها تأکید می‌کند، کامل می‌شود.

“By the night when she lets fall her darkness, by the day in full splendour, by Him who created the male and the female.” (Verses 1-3) God swears by these two of His signs, namely, the night and the day, and describes them by the scene each produces on the horizon: the night as she enshrouds everything with her veil of darkness, and the day as it attains its full splendour. The night covers and conceals the land and all there is on it, and the day brightens up and makes every object apparent and visible. These times contrast in the astrological cycle and in their respective scenes, qualities and effects. God also swears by His creation of all species in two contrasting sexes: “By Him who created the male and the female.” (Verse 3) This completes the contrast both in the general atmosphere of the sūrah and in the facts it emphasizes.

شب و روز دو پدیدهٔ عمومی‌اند که پیامی خاص را در خود دارند و دل‌های انسان‌ها را با آن برمی‌انگیزند. روح انسان به‌طور خودکار تحت تأثیر چرخهٔ شب با پردهٔ آن، و روز با درخشش باشکوهش قرار می‌گیرد. این تداوم پیاپی شب و روز از جهان، رازها و پدیده‌های اسرارآمیزش سخن می‌گوید که انسان هیچ اختیاری بر آن‌ها ندارد. این نشان می‌دهد که نیرویی وجود دارد که زمان را در جهان همچون چرخی ساده می‌گرداند. همچنین از دگرگونی بی‌پایان در جهان حکایت دارد.

The night and the day are two general phenomena which carry a certain message with which they inspire human hearts. The human soul is automatically affected by the cycle of the night and its curtain and the day and its splendid brightness. This continuous succession of night and day speaks about the universe, its mysterious secrets and phenomena over which man has no control. It suggests that there is a power which controls time in the universe as if it was a simple wheel. It also tells of never-ending change in the universe.

هر کس در این پدیدهها بیندیشد و در آنها تأمل کند، ناگزیر به این نتیجه میرسد که دستی توانا جهان را اداره میکند و شب و روز را با آن دقت کامل و بیخطا پی در پی میآورد. او همچنین ناگزیر به این نتیجه میرسد که دست خدا زندگی انسانها را نیز اداره میکند. او انسانها را بیهوده نیافریده و آنان را رها نمیکند تا زندگیای بیهدف داشته باشند.

خداوند به این جنبه‌های متضاد جهان و آفرینش و سرشت انسان سوگند می‌خورد که تلاش انسان‌ها گوناگون است. از آنجا که راه‌هایی که پیش می‌گیرند به پایان‌های مختلفی می‌رسد، پاداش آنها نیز گوناگون است. نیکی با بدی یکسان نیست؛ پیروی از هدایت درست با بدکاری متفاوت است؛ و نیکوکاری با تباهی فرق دارد. بخشندگی و تقوای الهی با احتکار و خودبزرگ‌بینی یکسان نیست. مؤمنان کاملاً با کسانی که از ایمان بی‌بهره‌اند متفاوت‌اند. تفاوت راه‌ها تفاوت سرانجام‌ها را ایجاب می‌کند: «بی‌گمان تلاش‌های شما سرانجام‌های گوناگون دارد. اما کسی که ببخشد و پرهیزگار باشد و نیکوترین پایان را باور داشته باشد، ما راه را برای او به آسانی هموار می‌کنیم. و اما کسی که بخل ورزد و خود را بی‌نیاز بپندارد و نیکوترین پایان را انکار کند، ما راه را برای او به سختی هموار می‌کنیم. دارایی‌اش هنگامی که به گور فرو می‌رود چه سودی به حالش دارد؟» (آیات ۴ تا ۱۱)

God swears by these contrasting aspects of the universe and of man’s creation and constitution that the striving of human beings is diverse. Since the roads they follow lead to different ends, their rewards are also diverse. Good is not the same as evil; following right guidance is unlike wrong-doing; and righteousness is different from corruption. Generosity and God-consciousness are unlike hoarding and conceit. The faithful are totally different from those devoid of faith. Variance of ways necessitates variance of destinations: “Surely your endeavours have divergent ends. As for him who gives and is God-fearing and believes in the truth of the ultimate good, We shall smooth the way to perfect ease. But as for him who is a miser and deems himself self-sufficient, and rejects the truth of the ultimate good, We shall smooth the way to affliction. What will his wealth avail him when he goes down [to his gravel.” (Verses 4-11)

«تلاشهای شما غایتهای گوناگون دارند.» (آیه ۴) این تلاشها از نظر ماهیت، انگیزهها، جهتها و نتایج با یکدیگر تفاوت دارند. انسانها سرشتها، محیطها، اندیشهها و دغدغههای گوناگونی دارند، تا آنجا که هر انسان گویی جهانی جداگانه است که در سیارهای ویژه و از آنِ خود زندگی میکند.

“Your endeavours have divergent ends.” (Verse 4) These endeavours vary in essence, motives, directions and results. Men have diverse temperaments, environments, concepts and concerns, so much so that every man seems to be a distinct world unto himself living in his own, special planet.

این یک واقعیت است، اما در کنار آن واقعیت کلی دیگری نیز وجود دارد که بر همه موجودات و عالم‌های گوناگون آنان صادق است. این واقعیت آنان را به دو دسته متمایز و دو موضع متضاد تقسیم می‌کند و به هر یک نشانی مشخص می‌دهد: یکی «آن‌که می‌بخشد و پرهیزگار است و به حقیقت نیکوترین پاداش باور دارد» و دیگری «آن‌که بخیل است و خود را بی‌نیاز می‌پندارد و حقیقت نیکوترین پاداش را انکار می‌کند». این دو موضعی است که جان‌های ناهمسان در آن صف می‌کشند و تمام تلاش‌های گوناگون و راه‌های متفاوت زندگی به آن‌ها ختم می‌شود. هر گروه راهش در این زندگی هموار می‌شود و همه موانع از سر راهش برداشته می‌شود: «اما آن‌که ببخشد و پرهیزگار باشد و به حقیقت نیکوترین پاداش باور داشته باشد، راه آسایش را برای او هموار می‌سازیم.» (آیه ۵۷) کسی که نیکوکار، پرهیزگار و معتقد به آیینی است که با نیکوترین پاداش برابر است، به راستی کوشیده است تا خود را پاک گرداند و در پی هدایت درست باشد.

بخش دوم سرنوشت هر یک از دو گروه را بیان می‌کند. نخست تأکید می‌کند که پایان و پاداش هر گروه عادلانه و حتمی است، زیرا هدایت فراهم شده و هشدار داده شده است: «هدایت کردن بر عهدهٔ ماست، و آخرت و این دنیا از آنِ ماست. پس شما را از آتشی زبانه‌کش برحذر می‌دارم که جز بدبخت‌ترین تیره‌روز، که تکذیب می‌کند و روی برمی‌تابد، در آن درنمی‌آید. و از آن دور نگاه داشته خواهد شد پرهیزگار، کسی که مال خود را برای پاک شدن می‌بخشد، نه به‌عنوان پاداش نعمتی که کسی به او داده، بلکه تنها از سر اشتیاق به خشنودی پروردگار والای خویش.»

The second part states the fate of each group. It emphasizes firstly that the end and reward of each group is fair and inevitable, for guidance has been provided and warnings have been issued: “It is for Us to give guidance, and Ours is the life to come, and this first life. I warn you, therefore, of the raging fire, which none shall have to endure but the most hapless wretch, who denies the truth and turns away. Kept away from it will be him who is God-fearing, who gives away his money to purify himself not in recompense of any favours done him by anyone but only out of a longing for the countenance of his Lord, the Most High.

او یقیناً راضی و خرسند خواهد شد۔ (آیات ۱۲-۲۱)

He shall indeed be well pleased.” (Verses 12-21)

از جمله لطف و رحمت خداوند به بندگانش این است که او خود متعهد شده است راهنمایی روشنی را فراهم آورد که با فطرت انسانی سازگار و قابل پذیرش باشد، و آن را از طریق پیام‌ها و پیامبرانش و به وسیلهٔ نشانه‌هایی که قرار داده است، برای ایشان توضیح دهد. بدین ترتیب، هیچ کس برای انحراف از راه حق دلیل موجهی ندارد و هیچ کس مورد ستم قرار نخواهد گرفت: «هدایت کردن بر عهدهٔ ماست.» (آیهٔ ۱۲) سپس بیانی روشن از حقیقت قدرتی می‌آید که بر انسان و هرآنچه پیرامون اوست چیرگی دارد و انسان از آن هیچ پناهگاهی ندارد: «و آخرت و این دنیای نخستین از آنِ ماست.» (آیهٔ ۱۳)

One aspect of God’s grace and mercy to His servants is that He has taken it upon Himself to provide clear guidance that is readily acceptable to human nature, and to explain it as well through His messages and messengers, and by means of the signs He has provided. Thus, no one has a valid argument for deviation, and no one will suffer injustice: “It is for Us to give guidance.” (Verse 12) Then follows a straightforward statement of the essence of power which has control over man and everything around him, from which he can have no shelter: “and Ours is the life to come, and this first life.” (Verse 13)

در توضیح دو حقیقتی که هم اکنون بیان شد، یعنی هدایت‌بخشی خداوند و اینکه زندگی این جهان و آن جهان از آنِ اوست، یعنی قلمرو عمل و پاداش، یادآوری‌ای برای ما وجود دارد که او هشداری روشن به همه ما داده است: «پس شما را از آتشی زبانه‌کش برحذر داشتم.» (آیه ۱۴) تنها بدبخت‌ترین انسان‌ها به این آتش افکنده می‌شوند. در حقیقت هیچ بدبختی‌ای بدتر از عذاب دوزخ نیست: «جز بدبخت‌ترین آنان به آن درنمی‌آید.» (آیه ۱۵)