10.3 Halifa ya kamata ya yi bincike game da ayyukan gwamnoni.
10.3 The Khaleefah should make enquiries about the works of the governors
Ya kamata Khalifah ya rika binciken ayyukan Waali, kuma ya sa ido sosai a kansu. Ya kuma nada wanda zai duba yanayin al'amuransu da gudanar da bincike. Haka nan Khalifah ya kasance yana haduwa da dukkansu ko wasu daga cikinsu a lokaci-lokaci, yana saurare korafe-korafen al'ummarsa a kansu.
The Khaleefah should inquire about the actions of the Waali and He should monitor them closely. He should appoint someone, who can check their state of affairs and carry out inspections. The Khaleefah should also meet with all of them or some of them from time to time and listen to the complaints of the subjects against them.
An tabbata cewa Manzon Allah ﷺ yana bincikar waɗanda zai naɗa a matsayin masu mulki (Wulah), kamar yadda ya yi da Mu'azu da Abu Musa. Yana kuma bayyana musu yadda ya kamata su gudanar da ayyukansu, kamar yadda ya yi da 'Amr bin Hazm. Haka kuma yana jawo hankalinsu zuwa wasu muhimman al'amura, kamar yadda ya yi da Aban bin Sa'id a lokacin da ya naɗa shi Wali a kan Bahrain, ya ce masa:
It has been confirmed that the Messenger of Allah (pbuh) would examine the Wulah when appointing them, as He did with Mu’az and Abu Moussa. He used to explain to them how they should conduct their duties, as He did with ‘Amr bin Hazm. He also drew their attention to some important matters as He did with Aban bin Sa’id when He appointed Him Waali over Bahrain and said to him:
“Ku kula da Abdul Qais, kuma ku girmama shugabanninsu.” Haka kuma an tabbatar cewa shi ﷺ yana riƙe Wulah da alhakin ayyukansu, yana duba halin da suke ciki, kuma yana sauraron labaran da ake kawo masa game da su. Yana neman Wulah su yi bayanin kuɗaɗen shiga da kuɗaɗen da aka kashe. Al-Bukhari da Muslim sun ruwaito daga Abu Humaid Al-Sa’idi, wanda ya ce: “Manzon Allah ﷺ ya naɗa Ibnul-Utbiyya a matsayin ‘Amil mai kula da Sadaqat Banu Saleem. Lokacin da ya dawo wurin Annabi ﷺ, sai ya yi masa lissafi, ya ce: ‘Wannan naku ne, kuma (wannan kyauta ce) da aka kawo mini.’ Sai Manzon Allah ﷺ ya ce: ‘Me ya sa ba ka zauna a gidan mahaifinka da mahaifiyarka ba, har kyautarka ta zo maka, idan kana faɗin gaskiya?’ Sa’an nan Manzon Allah ﷺ ya tsaya a kan mimbari, ya yi wa mutane jawabi, ya yabi Allah (SWT), sannan ya ce: ‘Me ya sa ko wani jami’in gwamnati da na ba shi aiki, sai ya zo ya ce: “Wannan naku ne, kuma wannan an kawo mini ne a matsayin kyauta”? Me ya sa bai zauna a gidan mahaifinsa ko gidan mahaifiyarsa ba, har a kawo masa kyautarsa idan yana faɗin gaskiya? Ina rantsuwa da Allah, babu wani daga cikinku da zai ɗauki wani abu daga cikinta (Sadaqah) ba bisa ƙa’ida ba face ya zo da shi a Ranar Lahira yana ɗauke a wuyansa da raƙumi mai ruri, ko saniya mai ihu, ko tumaki mai ihu.’ Sa’an nan ya ɗaga hannayensa har na ga fararen hammatarsa. Sa’an nan ya ce sau biyu: ‘Ya Allah, na isar da umarninka.’” ‘Umar yana sa ido sosai a kan Wulah, kuma ya naɗa Muhammad Ibnu Maslama domin ya bincika halin da suke ciki ya kuma duba su. ‘Umar yana tara Wulah a lokacin aikin Hajji domin ya duba ayyukansu, ya saurari korafe-korafen al’umma a kansu, kuma yana tattaunawa da su game da al’amuran Wilayaat, yana kuma tambayar yanayin rayuwarsu. An ruwaito cewa ‘Umar ya taba cewa wa mutanen da ke kewaye da shi: “Shin za ku ce aikina zai cika idan na naɗa muku mafi kyau daga cikinku, sannan na umarce shi ya yi adalci?” Suka ce: “Eh.” Sai ya ce: “A’a. Sai dai idan na bincika aikinsa, na ga ko ya aikata abin da na umarce shi da shi.” ‘Umar ya shahara da tsauri wajen lissafin Wulah da ‘Aamileen. Har ma yakan cire wasu daga cikinsu saboda zato kawai, ba tare da hujja mai tabbas ba. Ya ma kan cire Waali saboda ƙaramin shakku wanda ma bai kai matakin zato ba. Wata rana aka tambaye shi game da wannan, sai ya ce: “Yana da sauƙi a musanya Ameer da wani don gyara al’amuran mutane.” Duk da wannan tsauri nasa a kansu, yakan ba su cikakken ‘yanci tare da kare mutuncinsu a mulki. Yakan saurare su, yana kuma yin la’akari da hujjojinsu. Idan hujja ta yi masa daɗi, yakan nuna amincewarsa da gamsuwarsa da ita, sannan ya yabi ‘Amil bayan haka. Wata rana labari ya isa gare shi cewa ‘Amil dinsa Umayr Ibnu Sa’d ya ce a kan mimbarin Homs: “Musulunci zai ci gaba da kasancewa mai ƙarfi muddin hukuma tana da ƙarfi. Kuma ƙarfin hukuma ba ya zuwa ta hanyar kisa da takobi ko bulala, sai dai ta hanyar yanke hukunci da gaskiya da tsayuwa kan adalci.” Da ya ji haka, ‘Umar ya ce: “Ina fatan ace ina da mutum kamar Umayr Ibnu Sa’d ya taimaka mini da al’amuran Musulmi.”
“Look after Abd Qays and honour their leaders.” Likewise it has also been confirmed that He (pbuh) used to hold the Wulah accountable, inspect their situation and listen to news brought to Him about them. He (pbuh) used to ask the Wulah to account for the revenues and expenses spent. Al-Bukhari and Muslim narrated on the authority of Abu Humaid Al-Sa’idi who said; “The Messenger of Allah (pbuh) appointed Ibnul-Utbiyya as ‘Amil in charge of Sadaqat of Banu Saleem. When He returned back to the Prophet (pbuh) and He accounted him, He said; ‘This is for you and (this is a gift) that was presented to me.’ So the Messenger of Allah (pbuh) said ‘Why did you not remain in your father’s and mother’s home so that your gift comes to you if you spoke the truth.’ Then the Messenger of Allah (pbuh) stood on the pulpit, addressed the people praised, Allah (swt) and said; ‘What about a State official whom I give an assignment and who comes and says; ‘This is for you and this has been presented to me as a gift?’ Why didn’t He remain in the house of his father or the house of his mother so that his gift be presented to Him if He is truthful? By Allah, any one of you will not take anything from it (Sadaqah) unlawfully but will bring it on the Day of Judgment, carrying on his neck a camel that will be growling, or a cow that will be bellowing or a sheep that will be bleating.’ Then He raised his hands so that I could see the whiteness of his armpits. Then He said twice; ‘O Allah, I have conveyed your command.’” ‘Umar used to closely monitor the Wulah, and He appointed Muhammad Ibnu Maslama to examine their state of affairs and inspect them. ‘Umar used to gather the Wulah during the Hajj season to review their performance and to listen to the complaints of the subjects about them, and He also used to discuss with them the affairs of the Wilayaat and ask about their own conditions. It has been reported that ‘Umar once said to people around him; “‘Would you say that my duty would be fulfilled if I appointed over you the best from amongst you, and ordered Him to be just?’ They said; ‘Yes.’ He said; ‘No. Not until I had checked his performance, and seen whether or not He did what I had ordered Him to do.’ ‘Umar was known to be strict when accounting the Wulah and the ‘Aamileen. He would even remove some of them on just a suspicion without conclusive evidence. He even used to remove a Waali on the slightest doubt that did not even reach the level of suspicion. He was asked about this one day and He said; ‘It is easy to swap an Ameer for another so as to amend the people’s affairs.’” However, despite his strictness with them He used to give them a free hand and safeguarded their reputation in ruling. He used to listen to them and consider their argument. If He liked an argument He would show his approval and conviction of it and would shower the ‘Amil with praise afterwards. Oneday news reached Him about his ‘Amil Umayr Ibnu Sa’d who had said while over the pulpit of Homs; “Islam will remain formidable as long as the authority is strong. And the strength of the authority does not come about with the killing by the sword or the lashing by the whip, but with the judging by the truth and the upholding of justice.” Upon hearing this ‘Umar said; “I wish I had a man like Umayr Ibnu Sa’d to help me with the Muslims’ affairs.”