د اسلام دعوت چې په مکه کې پیل شو او په مدینه کې وده وکړه، د نړیوال کیدو ټول لازم اسباب یې درلودل. قرآن کریم په ښکاره ډول بیان کړ چې محمد ﷺ یوازې د عربو لپاره نه، بلکې د ټول انسانیت لپاره رسول دی۔ [28] دا هم بیان کړه چې د دې دعوت یوه موخه له نورو ادیانو او نظامونو باندې غلبه ده۔ په حقیقت کې دا د اسلام د خپریدو او د هغه د دولت د پراخیدو بنسټ کیښودل شو۔ په حقیقت کې، همدا چې پیغمبر ﷺ دنیا څخه ولاړ، د اسلامي دولت لښکرې د روم او فارس دواړو امپراتوریو په سرحدونو کې وې۔

The mission of Islam which began in Mecca and flourished in Medina had all what it takes to grow into a global one. The Quran explicitly stated that Mohammad was a messenger not only for the Arabs but for all mankind.28 It also stated that one of the objectives of this mission is to take over other religions and systems. In essence it laid down the foundation for the spread of Islam and the expansion of its state. Indeed, the moment the Prophet (PBUH) departed this world, the armies of the Islamic state were on the borders of both the Roman and the Persian empires.

د اسلامي دولت د تأسیس څخه له یوې سلنې کلونو لږ وروسته، اسلام له اندلس څخه تر سماترا پورې خپور شو. د مسلمانانو کښتۍ د مدیترانې بحر او د هند سمندر باندې واکمني درلوده. د دې پراخوالي پر مهال، نه د روم بیزنطي لښکرو او نه د فارس لښکرو څخه ډیر مقاومت وښودل شو. دواړه امپراتورۍ د داخلي انارکي، فساد او د روحیې د زوال څخه زیانمنې وې. اسلام نوو فتح شوو ملتونو ته داسې یو دین ورکړ چې عقیده یې عقلي او ساده وه، او داسې یو نظام یې ورکړ چې په عدل او انصاف مشخص و. ډیرو خلکو توحید خوښاوه او د بیزنطي تثلیث او د فارسي دوالیزم څخه یې کرکه درلوده. اسلام د دوی په خوښه و، او دوی نه یوازې اسلام قبول کړ، بلکې د هغه د پراخولو کې یې هم مرسته وکړه.

Less than one hundred years after the creation of the Islamic state in Medina, Islam had spread from Spain (Andalusia) to Sumatra. The Muslim ships dominated the Mediterranean Sea and the India Ocean. During its expansion, very little resistance came from either the Roman Byzantine or the Persian troops. Both empires have suffered from internal chaos, corruption, and decline of morale. Islam provided to the newly conquered nations a religion with rational and simple creed as well as a system characterized with justice and fairness. Many people favored monotheism and found the Byzantine trinity and Persian dualism distasteful. Islam was more to their liking, and they not only converted to Islam, but helped to spread it further.

اسلام د فتح شوو سیمو خلکو باندې اچول شوې ډیرې مالي بار او مالیات لرې کړل. دا د ملتونو ترمنځ بندیزونه له منځه یوړل او ټول ملتونه او خلک یو شان معیار سره وګڼل. هیڅ ډول ملي یا توکمیز برتری نه وه. مسلمانانو د قرآن کریم د هغه اصل په بشپړ ډول عملي کړ چې ویلي شوي دي: «عزت د تقوا پر بنسټ ټاکل کیږي، نه د ملي هویت پر بنسټ.»29 لین نیلسن په منځنیو پیړیو کې تاریخ کې وايي چې «مسلمانانو مذهبي زغم تمرین کړ، او د اسلام ټولنیز او اقتصادي اصول د هغه وخت د نورو خلکو له اصولو ډیر انساني وو.» هغه پایله ورکوي چې قرآن د روم او فارس امپراتوریو خلکو ته یو مشترک قانون او ارزښتونه ورکړل.

Islam removed much of the financial burden and taxation which was imposed upon the people of the conqured lands. It removed the boundaries between nations and treated all nations and peoples by the same standard. There was no national or ethnic supremacy. The Muslims practiced to the fullest extent the principle declared by the Quran: “Honor is measured by piety rather than by national identity.”29 Lynn Nylson in Medieval History,30 says that “Muslims practiced religious toleration, and the social and economic doctrines of Islam were far more humane than those of the other peoples of the time.” She concludes that the Quran gave the peoples of the Roman and Persian empires a common set of laws and values.

د اسلام د خپریدو او د هغه د دولت د پراخیدو سره، یوه نوې تمدن رامینځته شو. دې تمدن هغه نظري ماډل چې د اوږدې مودې په اوږدو کې جوړ شوی و، په عملي ماډل واړاوه. دا تمدن وکولی شو چې د صحرا نامتو جنګیالي عربان په یوه متمدن ډله بدل کړي چې د نورو چارې یوازې د لوی خدای د رضا لپاره پالنه کولی شي. تمدن د ځمکې د واکمنانو لپاره یو نوی تصور رامینځته کړ: هیڅکله د قانون څخه پورته نه وو او نه د خلکو څخه پورته. روایت دی چې کله د فارس پاچا یو استازی د خلیفه عمر بن الخطاب په لټه کې مدینې ته راغی، نو هغه په حیرانتیا کې شو چې هغه یوه ونې لاندې ویده پروت دی. هغه داسې کوټ او هغه ساتونکي ونه موندل لکه څنګه چې د خپل پاچا په شان یې لیدلي وو. د هغه تبصرو د نوي تمدن د مشرانو خاصیتونه ښکلي توګه بیان کړل: «په عدالت واکمني وکړه، نو په امنیت کې آرام وکړه.»31

Together with the spread of Islam and the expansion of its state, a new civilization emerged. This civilization translated the theoretical model which was constructed over an extended period of time into a practical one. It was able to transform nomad warrior Arabs into a civilized group of people capable of looking after the affairs of others in return only for the pleasure of the Almighty Allah. The civilization created a new imagery of the rulers of the land: never above the law or above the people. It is reported that when an envoy of the Persian king came to Medina looking for the caliph Omar Bin Al-Khattab, he was astonished to find him lying asleep under a tree. He did not find a palace like that of his own king or guards like those he was used to. His comments elegantly characterized the traits of the leaders of the new civilization: “Rule with justice and rest with a sense of security.”31

د اسلام سریع او هواره پراخیدل په کتاب World Civilization: The Global Experience کې ثبت شوي دي، 32 چې په هغې کې لیکوالان وایي،

The rapid and smooth expansion of Islam was documented in the book World Civilization: The Global Experience, 32 in which the authors state,

د اوومې میلادي پېړۍ کې د محمد ﷺ عربي پیروان د عربي ټاپوګانو څخه راپورته شول او لومړۍ نړیواله تمدن یې جوړ کړ.

In the seventh century C.E. the Arab followers of Muhammad surged from the Arabian Peninsula to create the first global civilization.

دوی په چابکۍ سره یوه داسې سلطنت فتح کړه چې د یونان، مصر او فارس د کلاسیک تمدنونو عناصر یې په ځان کې شامل کړل. اسلامي سوداګر، صوفیان،

They quickly conquered an empire incorporating elements of the classical civilizations of Greece, Egypt, and Persia. Islamic merchants, mystics,

او جنګیالیو خپله پراخه توسعه په اروپا، آسیا او افریقا کې دوام ورکړ. دې پروسې د متمدنو مرکزونو ترمنځ د تبادلې لپاره لارې برابرې کړې او یوه حقیقي نړیواله تمدن یې جوړ کړ.

and warriors continued its expansion in Europe, Asia, and Africa. The process provided links for exchange among civilized centers and forged a truly global civilization.

زه د ټکنالوژۍ یو کس یم، او زما ځانګړې توجه هغه څرګندونو ته راواخیسته چې د هیولیټ پیکارډ (HP) پخوانۍ مشرې کړې وې، هغه هم یوې وینا کې چې د «ټکنالوژي، سوداګرۍ او زموږ د ژوند طریقه: راتلونکی څه دی؟» په ژبه یوې کنفرانس کې وړاندې شوې وه. هغې یادونه وکړه چې د اسلامي تمدن، کوم چې نږدې اته سوه کاله نړۍ باندې واکمن و، یو داسې تمدن و چې د اختراع پر بنسټ ولاړ و. اسلامي پوځ داسې سوکالي او ثبات رامنځته کړ چې «هیڅکله ندې لیدل شوي». د اسلامي تمدن د ونډې د پیژندلو په توګه هغه وایي چې نن ورځ ټکنالوژي «د عربو ریاضي پوهانو د ونډې پرته شتون نه درلود». په فلسفي برخه کې، مسلمان فیلسوفان لکه رومي زموږ د ځان او حقیقت د تصورونو په اړه پوښتنې راپورته کړې. د زغم او مدني اخلاقو په برخه کې، سلیمان په څیر مشرانو زموږ د زغم او مدني مشرۍ د تصورونو ته وده ورکړه. په دې کې چې د فیورینا وینې ځانګړې او ځانګړتیا لري، دا ده چې دا څرګندونې د ۱۱ سپتمبر د ترهګرۍ له پیښو دوه اونۍ وروسته راغلې، هغو پیښو چې اسلام ناروا د ترهګرۍ او وحشیانه چلند د تصورونو له مخې وڅیړل شو.

Being a technologist myself, I found most intriguing the comments of former CEO of Hewlett Packard (HP) in a speech delivered to a conference held under the theme “Technology, Business and Our Way of Life: What Is Next.”33 She noted that the Islamic civilization which dominated the world for more than eight hundred years was one driven by invention. The Islamic military allowed a degree of peace and prosperity that “had never been known.” In recognition of the Islamic civilization contribution, she notes that today’s technology “would not exist without the contributions of Arab mathematicians.” On the philosophical front, Muslim philosophers like Rumi “challenged our notions of self and truth.” In the domain of tolerance and civic code, leaders like Suleiman “contributed to our notions of tolerance and civic leadership.” What makes Fiorina’s observations distinct and unique is that they came two weeks after the 9/11 acts of terrorism which rendered Islam unjustly scrutinized for notions of terrorism and savage behavior.

اقتصادی لحاظ سے اسلامی تمدن کی خصوصیت معاشرتی سطح پر خوشحالی اور انفرادی سطح پر غربت کا خاتمہ تھی۔ ایرا میرون لاپیدس اپنی کتاب The History of Islamic Society میں لکھتی ہیں کہ شمالی افریقہ اور اسپین میں تمدن کو "غیر معمولی اقتصادی خوشحالی" نے پروان چڑھایا۔[34] ابن کثیر اور الطبری جیسے مؤرخین بیان کرتے ہیں کہ اسلام اپنے عروج کے ابتدائی ساٹھ برسوں کے اندر ہر سطح پر غربت کو ختم کرنے میں کامیاب ہو گیا۔ اسلام کا بنیادی خیراتی ادارہ زکات تھا، جس میں رقم کی ایسی فراوانی ہوئی کہ خوشحالی اور مالی استحکام کی وجہ سے اس صدقے کے مستحقین تقریباً ختم ہو گئے۔

On the economic side, the Islamic civilization was characterized by prosperity at the societal level and poverty elimination at the individual level. Ira Marvin Lapidus notes in her book The History of Islamic Society that the civilization in North Africa and Spain was fostered by “extraordinary economic prosperity.”34 Historians like Ibn Katheer and Al-Tabari report that within the first sixty years of its rise, Islam managed to remove poverty at all levels. The main charity institution in Islam, Zakah, experienced a positive overflow of money when recipients of this form of charity virtually disappeared due to prosperity and financial stability.

تاریخ پوهان، سیاستوال، لیکوال او نقادان په دې خبره متفق دي چې اسلام د ژمنې نه بهر چټک سرعت سره خپور او پراخ شو. دوی د تمدن مختلف اړخونه بیانوي او ځینو کسانو د دې پدیدې لپاره یو ډول توضیح وړاندې کړی دی. نوح فلډمن په خپل کتاب The Fall and the Rise of Islamic State کې د لومړي اسلامي دولت د راپورته کېدو او خپریدو سبب د شریعت (د اسلامي قانوني نظام) پلي کول بللي دي، سره له هغه د چک‌اینډ‌بالانس هغه میکانیزم چې د ځان ټاکلو عالمانو لخوا ساتل کېده. فرانسوي تاریخ پوه لامارټین دا پدیده د یوې داسې ځواکمنې ځغاستې ته منسوب کړې ده چې...

Historians, politicians, writers, and critiques agree that Islam spread and expanded at a breathtaking speed. They describe different aspects of the civilization and some have provided some sort of explanation for that phenomenon. Noah Feldman in his book The Fall and the Rise of Islamic State attributed the rise and spread of the first Islamic state to the implementation of the Shari’ah (the Islamic legal code) coupled with a check-and-balance mechanism maintained by self-proclaimed scholars. French historian Lamartine attributed the phenomenon to a momentum 35

د پیغمبر محمد ﷺ د غیر معمولي اخلاقو له امله پیدا شوي. ورته مشاهدې د سر برنارډ شا له خوا هم شوي دي۔

generated by the extraordinary character of Prophet Mohammad (PBUH). Similar observations were made by Sir Bernard Shaw.

دا یو حقیقت دی چې د محمد ﷺ شخصیت او کردار د اسلام د راڅرگندیدو او خپریدو پر وړاندې ژور اغیز درلود. مګر دا اغیز د ډیرو پیړیو لپاره د پاتې کیدو لپاره نور هم پراخه بحث ته اړتیا لري. همدارنګه، د اسلام د احکامو پلې کول په شریعت کې د اسلامي دولت او تمدن د دوام لپاره ځانګړی رول درلود. مګر دا شریعت د دومره اوږدې مودې لپاره د ژوند وړ پاتې کیدو لپاره نور هم ژور تحلیل ته اړتیا لري.

It is true that the personality and character of Mohammad had a great impact on the rise and spread of Islam. But for that impact to last many centuries ahead requires more elaborate discussion. Similarly, the implementation of the rules of Islam in the form of Shari’ah was instrumental to the sustainability of the Islamic state and civilization. But for that Shari’ah to remain relevant for such a long period of time requires more analysis.

د پیغمبر محمد ﷺ رهبري او طریقه کار دوام او نفوذ په یوه ساده دلیل پیدا کړ: مسلمانانو محمد ﷺ د الله تعالی د وحي د اخیستونکي په توګه درک کړ. محمد ﷺ د الله د پیغمبر په توګه منل د الله د خدای په توګه منلو سره برابر و. نو کله چې مسلمانانو د محمد ﷺ د ژوند د لیکلو پیل وکړ، دوی پوهیدل چې دوی د قرآن تر څنګ د وحي بله سرچینه تدوینوي. دا تصادفي نه دي چې لومړني مسلمانانو د پیغمبر ﷺ د ویناوو، کړنو او چال چلند د راټولولو لپاره یو بالکل نوې طریقه کار جوړه کړه.

The leadership and methodology provided by Prophet Mohammad remained relevant and influential for one simple reason. Mohammad was perceived by Muslims as one who receives revelation from Allah. The belief in Mohammad as a messenger from Allah was tantamount to the belief in Allah as a god. So when the Muslims set out to document Mohammad’s life, they knew that they were compiling another source for the revelation in addition to the Quran. It is not a coincidence that early Muslims formulated a whole new methodology for compiling the statements, the actions, and behavior of the Prophet (PBUH).

مسلمان علماء نے ایک قسم کا تعارفی علمی ذخیرہ ایجاد کیا جس میں ہر اُس شخص کے بارے میں جو نبی ﷺ کے ساتھ براہِ راست یا بالواسطہ تعلق میں رہا، ہر ممکن تفصیل جمع کی گئی۔ یہ اس لیے ضروری سمجھا گیا تاکہ نبی ﷺ کی طرف منسوب کسی بھی روایت کی تصدیق کی جا سکے۔ اس عمل کے دوران بخاری، مسلم، نسائی، ترمذی اور ابو داؤد جیسے علماء نے نبی ﷺ کی طرف غلط طور پر منسوب ہزاروں روایات کو چھانٹ کر الگ کیا۔ مسلمانوں کے نزدیک نبی ﷺ کی زندگی اور آپ کی تعلیمات عقیدے کا حصہ ہیں۔ قرآن مجید نے کئی مقامات پر اس حقیقت کی تصدیق کی ہے۔ ایک جگہ اس نے اللہ سے محبت اور محمد ﷺ کی اتباع کے درمیان براہِ راست تعلق قائم کیا ہے۔ ایک اور جگہ قرآن مجید مسلمانوں سے کہتا ہے کہ رسول اللہ ﷺ جو کچھ اُن کو دیں، اُسے لے لو اور قبول کرو۔37

Muslim scholars invented what amounts to a profiling knowledge database in which they collected all possible details about each and every one who has been in direct or indirect contact with the Prophet. This was deemed necessary to authenticate any piece that was attributed to the Prophet. In the process, the Muslim scholars like Bukhari, Muslim, Nisa’i, Tirmidhi, and Abu Dawoud managed to filter out thousands of references falsely attributed to Prophet Mohammad (PBUH). To the Muslims, the life and products of Prophet Mohammad were part of the creed. The Quran confirmed this fact in several places. In one location, it made a direct link between loving Allah and following Mohammad.36 In another place, the Quran asked the Muslims to take and accept everything that the Messenger of Allah provided to them.37

په دې موخه چې د خپل پیغام غلبه تر لاسه کړي، پیغمبر محمد ﷺ داسې ستراتیژۍ، تاکتیکونه او پلانونه غوره کړل چې هم ملموس وو او هم عملي. هغه هیڅکله د پلانونو په جوړولو یا عملي کولو کې په خرافاتو یا ماوراء الطبیعي ځواکونو تکیه نه کوله. هغه وخت چې هغه دا وعظ کاوه چې بریا په نهایت کې د خدای له خوا ورکول کیږي، هغه ټینګار کاوه چې ټول چمتوالي او احتیاطي تدابیر باید د خلکو له خوا تر سره شي. په بل عبارت، هغه څرګنده کړه چې د مأموریت بریا یا ناکامي د هغو خلکو د ژمنتیا، مینې او قرباني په کچه پورې اړه لري چې دا مأموریت په غاړه اخلي. دا حقیقت چې نظریات، مفاهیم، قواعد، مقررات او ارزښتونه عادلانه، منصفانه او لوړ دي، د دې لپاره کافي نه دي چې د اسلام پیغام پورته شي او وده وکړي. د داسې خلکو ډلې شتون چې په نظریاتو او د هغو په سیستمونو باور لري، هماغومره ضروري دی لکه د نظریاتو سمون ځان.

In pursuing the prevalence of his mission, Prophet Mohammad assumed strategies, tactics, and plans which are both tangible and practical. He never relied on superstitious or supernatural forces in sketching or implementing the plans. At the time when he preached that victory is ultimately provided by god, he insisted that all preparations and precautions need to be carried out by the people. In other words, he made it clear that the success or failure of the mission depends on the degree of commitment, devotion, and sacrifice of the people who carry the mission. The fact that the ideas, concepts, rules, regulations, and values are just, fair, and supreme do not suffice for the message of Islam to rise and prosper. The existence of a group of people who believe in the ideas and its systems is as essential as the correctness of the ideas themselves.

قرآن کریم نے نبی کی شخصیت اور الہی وحی کے درمیان واضح فرق رکھا۔ زور الہی وحی پر دیا گیا۔ متعدد مقامات پر قرآن نے خود نبی ﷺ کو تنبیہ کی کہ وہ نازل شدہ دستور کی سختی سے پابندی کریں۔38 سورۃ المائدہ (باب 5، آیت 49) میں قرآن یہ پابندی عائد کرتا ہے: «پس (اے محمد ﷺ) ان کے درمیان اسی کے مطابق فیصلہ کرو جو اللہ نے نازل کیا، اور ان کی خواہشات کی پیروی نہ کرو، اور اس بات سے خبردار رہو کہ کہیں وہ تمہیں اس میں سے کچھ دور نہ کر دیں جو اللہ نے تمہاری طرف نازل کیا ہے۔» اس کا نکتہ یہ ہے کہ اسلامی عقیدے میں کوئی شک باقی نہیں رہا کہ نبی ﷺ ایک انسان تھے جو اللہ کی طرف سے وحی وصول کرتے تھے، اور مسلمان اسی وقت اللہ کی عبادت کرنے والے ہوں گے جب وہ رسول ﷺ کی پیروی کریں گے۔ پس جب تک یہ عقیدہ مومنوں کے دلوں اور ذہنوں میں زندہ ہے، نبی محمد ﷺ کا اثر بھی زندہ اور فعال رہتا ہے۔

The Quran carefully drew the line between the personality of the Prophet and the divine revelation. The emphasis was on the divine revelation. In numerous locations, the Quran warned the Prophet himself to keep a strict observation of the revealed code.38 In Surah Al-Maidah (chapter 5, verse 49), the Quran makes the following restriction “And so judge ( O Muhammad) among them by what Allah has revealed and follow not their vain desires, but beware of them lest they turn you far away from some of that which Allah has sent down to you.” The point is that the Islamic creed left no doubt that the Prophet was but a man who receives revelation from Allah, and that the Muslims will only be worshiping god when they follow the Messenger. Then as long as the creed remains alive in the minds and hearts of the believers, the impact of Prophet Mohammad remains alive and active.

همچنان، کله چې قرآن کریم د اخلاقو او سلوک قواعد نازل کړل، دا یې د عقیدې سره یوځای وکړل. قرآن کریم یوازې مؤمنانو ته دا نه ویل چې یو نیک عمل وکړئ یا یو بد عمل مه کوئ. بلکې هغه د عمل او هغه الهي سرچینې ترمنځ تړاو ته ټینګار وکړ چې د دغه حکم شاته ده. د مثال په توګه، کله چې قرآن کریم د شرابو د حرمت حکم نازل کړ، نو دا حکم یې د نورو لوړو ارزښتونو په یوه ټولګه کې وتړ. د سورة المائدة (پنځمه سورت، ۹۰ مه آیت) کې راغلي دي: {اې هغو کسانو چې ایمان یې راوړی دی! شراب، جوا، انصاب او ازلام (د قرعې وسایل) د شیطان له ناپاکو کارونو نه دي، نو له دغو نه ځان وساتئ، ترڅو تاسو بریالي شئ.} دا ته پام وکړئ چې آیت د «اې هغو کسانو چې ایمان یې راوړی دی!» له خطاب سره پیل کیږي، او اوریدونکي ته د دوی ایمان یادوي، کوم چې د حکم د منلو لپاره مهم دی. بیا دا منع شوي کارونه، لکه شرابو ته، د شیطان له کارونو سره تړي. کله چې دا آیت نازل شو، مسلمانانو هغه ټول شراب چې مخکې یې زیرمه کړي وو، توی کړل، تر دې چې د مدینې کوڅې د شرابو په اوبو ډکې شوې.

By the same token, when the Quran revealed code of conduct, it did so in conjunction with the creed itself. The Quran did not simply ask the believers to do a good deed or to refrain from doing an evil deed. Rather it emphasized the link between the action and the divine source that stands behind the command of the action. For example, when the Quran revealed a rule regarding the prohibition of alcoholic drink, it wrapped the rule within a set of other supreme values. In Surah Al-Maidah (chapter 5, verse 90) it says, “O you who believe! Intoxicants (all kinds of alcoholic drinks), and gambling, and Al-Ansâb, and Al-Azlâm (forms of lottery) are an abomination of Shaitân’s (Satan) handiwork. So avoid (strictly all) that (abomination) in order that you may be successful.” Note how the verse begins with an address “O you who believe!” reminding the audience of their belief, which is important for their compliance with the command. Then it links the prohibited acts, e.g., alcoholic drinks, to the acts of the devil (Shaitan). When this verse was revealed, the Muslims dumped all the wine they had previously stored to the extent that the streets of Medina were flooded with wine.

کله چې قرآن مؤمنانو ته امر وکړ چې هغو کسانو ته مال ورکړي چې اړتیا لري، نو دا کار یې داسې یوه طرز سره وکړ چې سخاوت او بخښنې ته وهڅوي. په سورة البقرہ (څپرکی ۲، آیت ۲۴۵) کې قرآن مؤمنانو ته دا هڅه کوي چې خپل مال خپلو هم‌نوعو ته په پور ورکړي، او وايي چې دا عمل د الله ته د پور ورکولو په شان دی.39 په نورو ځایونو کې قرآن دا حقیقت تکراروي چې الله مؤمنانو ته امر کوي چې هغه مال خرچ کړي چې الله ورته ورکړی دی. دا مفهوم په سورة الحدید (څپرکی ۲۹، آیت ۷) کې ډیر روښانه دی، چې وايي: «په الله او د هغه په رسول ایمان راوړئ او له هغه څه خرچ کړئ چې هغه تاسو ته د امانت ساتونکي ګرځولي دي. او هغه کسان چې ایمان راوړي او خرچ کوي (د الله په لاره کې)، د هغوی لپاره لوی اجر دی.» دا طرز د ټول قرآن په اوږدو کې ثابت دی، که قاعدې د مال، سوداګرۍ، خوراک عادتونو، واده، طلاق، جګړې، سوله، کورنیو اړیکو، اخلاقو، اخلاقي اصولو یا کومې بلې موضوع پورې اړه ولري.

When the Quran requested of the believers to give money to those who are in need, it did so in a style conducive to generosity and munificence. In Surah Al-Baqara (chapter 2, verse 245), the Quran motivates the believers to lend their money to their fellow men saying that this act is equivalent to giving Allah a loan.39 In other places it repeats the fact that Allah requests the believers to expend the wealth that has been provided to them by Allah. This notion is most clear in Surah Al-Hadeed (chapter 29, verse 7), which states, “Believe in Allah and His Messenger and spend of that whereof He has made you trustees. And such of you as believe and spend (in Allah’s Way), theirs will be a great reward.” This style is consistent throughout the Quran, whether the rules are related to wealth, trade, food habits, marriage, divorce, war, peace, family relations, morals, ethics, or any other issue.

دا خبره ده چې اسلام ډیر په دې ټینګار کاوه چې حاکمیت یوازې الله خالق ته وي، نه هغو قوانینو او مقرراتو ته چې له هغه څخه راځي. د قوانینو او د چلند د اصولو منل په حقیقت کې د انسان د اسلام په عقیده کې د اخلاص ثبوت دی. په سورۀ النساء (د څلورمې سورې ۶۵مه آیت) کې قرآن دا نتیجه تایید کوي: {نه، ستا د رب په قسم، دوی به هیڅکله مؤمنان نه وي تر دې چې ته (ای محمده ﷺ) د دوی تر منځ په ټولو شخړو کې حکم ونه کړې، او په خپلو زړونو کې ستا له حکم څخه هیڅ تنګې ونه مومي، او په بشپړ تسلیم سره ومني.} دا خبره بیرته راژوندۍ کوي هغه حقیقت چې پیغمبر محمد ﷺ د خپل ژوند له ۶۵ سلنې څخه زیات د پیغمبرۍ په توګه تېر کړ، په دې چې عقیده د ایمان او نظریې د بنسټ په توګه جوړه او ټینګه کړي.

The point is that Islam was very keen about maintaining the ultimate sovereignty to Allah the creator rather than to the laws and regulations that come from him. The adherence to the laws and code of conduct is eventually a proof for the sincerity of one’s belief in the creed of Islam. In Surah Al-Nisa’a (chapter 4, verse 65), the Quran confirms this conclusion: “But no, by your Lord, they can have no Faith, until they make you (O Muhammad) rule in all disputes between them, and find in themselves no resistance against your decisions, and accept (them) with full submission.” This brings back into play the fact that Prophet Mohammad spent more than 65% of his life span as a prophet building and strengthening the creed as a foundation of faith and the ideology.

اسلام کا پھیلاؤ، اسلامی ریاست کی توسیع اور اس کی تہذیب کا غلبہ، عمومی طور پر امتِ مسلمہ کی اپنے عقیدے کی فکری بنیادوں سے وابستگی اور لگاؤ کا فطری نتیجہ تھا۔ نوح فیلڈمین نے اپنی تحقیق اور تجزیے کے دوران جو مشاہدہ کیا، وہ شریعت کے نفاذ کے ذریعے اسی عقیدے کی پابندی کا ظہور ہے۔ علماء کا کردار محض شریعت کے ضابطے اور اس کے مصدر، یعنی اللہ تعالیٰ، کے درمیان تعلق کو قائم رکھنا تھا۔ جب لوگ کسی مسئلے میں اسلامی حکم دریافت کرتے تو علماء محض اس مسئلے پر کوئی مجرد اسلامی رائے نہیں دیتے تھے (مثلاً جائز، واجب، مستحب، حرام یا مکروہ)، بلکہ وہ قرآن یا سنت (نبی ﷺ کے اقوال و افعال) کے دیے گئے نصوص سے حکم اخذ کرتے تھے۔ وہ حکم کو اس کے دلائل کے ساتھ بیان کرتے تھے۔ اس طرح وہ سامعین کو اس وحیِ الٰہی سے جوڑے رکھتے تھے جو حکم کو قوت عطا کرتی ہے، اور سامعین کو اس حکم کی پابندی کی وجہ بھی فراہم کرتے تھے۔

The spread of Islam, the expansion of the Islamic state, and the dominance of its civilization were a natural consequence of the adherence and devotion of the Muslim community at large (the Muslim Ummah) to the intellectual foundations of the faith. What Noah Feldman observed through his research and analysis is the manifestation of this observance to the creed through the implementation of the Shari’ah. The role of the scholars was merely to sustain the links between the code of Shari’ah itself and the source of the code, i.e., Allah the supreme. When people requested an Islamic opinion on any issue, the scholars (ulama) did not simply provide an abstract Islamic opinion on the particular issue (e.g., allowed, obligated, recommended, banned, or discouraged). Rather, they would derive the rule from given texts in the Quran or the Sunnah (Prophet’s statements and acts). They would pass on the rule together with the evidences used to derive that rule. This way, they kept the audience connected to the divine revelation which gives power to the rule and provides the audience with the reason to adhere to the rule.

دا عمل د هغو مشهور علماوو په ادبیاتو کې په بشپړ ډول ثبت شوی دی چې د لویو مذهبونو شاوخوا یې تنظیم شوي. د ابوحنیفه، جعفر، الشافعی، احمد بن حنبل او مالک بن انس په مشهورو کتابونو کې دې موضوع ته غوره ثبوت شته. په هر مذهب کې په سلګونو کتابونه لیکل شوي. دا کتابونه هر یو د حکمونو یوه ټولګه وړاندې کوي، د قرآن او سنت ټول اړوند متنونه او هغه منطق بیانوي چې په دې متنونو کې د حکمونو د استنباط لپاره کارول شوی.

This practice was thoroughly documented in the literature of the prominent scholars around whom the main schools of thought were organized. The famous books of the major scholars Abu Hanifah, Ja’afar, Al-Shafi’i, Ahmad Bin Hanbal, and Malik Bin Anas provide an outstanding proof to this effect. Within each school hundreds of books were composed. Each and every one of these books provides a collection of rules with all relevant texts from the Quran and Sunnah and the logic used to derive the rules from these texts.

د خلافت دولت چې پیغمبر محمد ﷺ په ۶۲۳ کال کې تأسیس کړه، د ۱۹۲۴ کال د مارچ په ۳ مه په بشپړ ډول ودریده. د دیرش سوه کلونو وده، پراختیا او واکمنۍ وروسته، اسلام هغه وسیله له لاسه ورکړه چې د خلکو په اقتصادي، سیاسي او ټولنیزو ژوندونو کې د هغه د تحقق مسؤولیت لرله. د خلافت دولت د له مینځه وړلو پریکړه د ستانبول ملي شورا د مصطفی کمال اتاترک په لارښوونه وکړه. د دولت پای د انحطاط پیل نه و، بلکه د هغه اوږدې پروسې پایله وه چې په تاریخ کې د ډیر مخکې پړاو څخه پیل شوې وه.

The state of khilafah established by Prophet Mohammad in the year 623 came to a complete halt on March 3, 1924. After thirteen hundred years of growth, expansion, and dominance, Islam lost the instrument responsible for its realization in the economic, political, and social lives of people. The decision to abolish the state of khilafah was taken by the National Assembly in Istanbul under the direction of Mustafa Kemal Atatürk. The termination of the state was not the beginning of the decline; in fact it was a result of a long process of decline which began at a much earlier stage in history.

نوح فیلڈمن په خپل کتاب The Fall and Rise of the Islamic State کې د زوال علت داسې بیانوي چې علماؤ د واکمنانو په وړاندې د هغو مسؤلیتونو د ساتنې په برخه کې چې د اسلامي شریعت د تطبیق څخه عبارت دي، خپل رول کمزوری کړ. دا پروسه د ختمیدو له بشپړ کیدو څخه تر یوه سل کاله مخکې پیل شوه. په دې کې هیڅ شک نشته چې د شریعت د دوام لپاره د علماؤ رول بنسټیز دی. خو د دوی دنده دا ده چې د خلکو او واکمنانو په زړونو او ذهنونو کې د عقیدې ژوند او انرژي په دوامداره توګه تازه ساتي. کله چې د دولت قوانین په «مجلة» نومي کتاب کې راټول او کوډ شول، نو دا قوانین د هغه الهي سرچینې څخه جلا او تجریدي قواعد وګرځېدل چې په اصل کې یې ځواک ورکاوه. دا قواعد په سمه توګه د اسلامي سرچینو څخه اخیستل شوي وو او د اسلامي نظر له مخې د دوی د مشروعیت په وړاندې هیڅوک دلیل نشو کولی. د شریعت د قواعدو او د دې قواعدو تر شا د الهي کوډ ترمنځ د جلاوالي له امله، عام خلک تقریباً د خپلې عقیدې اړیکه د ورځنیو ژوند چارو سره له لاسه ورکړه، شاید د ورځنیو عبادتونو پرته. کله چې په ۱۹۲۴ م کال کې د خلافت د ختمولو پریکړه وشوه، عام خلکو داسې احساس ونه کړ چې د دوی د اسلام بنسټ او د ایمان اساس له ریښې څخه ایستل کېږي.

Noah Feldman, in his book The Fall and Rise of the Islamic State, attributes the decline to the diminishing role of the scholars in maintaining a check against the rulers’ obligations to implement the Shari’ah of Islam. This process began more than one hundred years before the final collapse took place. There is no doubt that the role of the scholars is instrumental to the sustainability of the Shari’ah. Their role, however, is to continuously rejuvenate the energy of the creed in the minds and hearts of the people and the rulers alike. When the rules of the state were compiled and coded in a book called the Majillah, they were given as abstract rules stripped off the divine source that gave them power in the first place. The rules were correctly derived from Islamic sources. No one could argue against their legitimacy from an Islamic perspective. Due to the separation between the rules of the Shari’ah and the divine code behind these rules, the public almost lost the connection of their creed to their daily life affairs, except maybe for the daily rituals. When the decision to abort the khilafah came in 1924, the general public did not feel that the base of their Islam and the foundation of their faith were being uprooted.

دا باید سمدستي وویل شي چې د اسلام زوال او د هغه دولت او تمدن له نړۍ څخه ورک کیدل د اسلام د بنسټ په داخلي ځانګړتیاوو او نیمګړتیاوو پورې تړلي نه وو، لکه څنګه چې سوسیالیزم او سرمایه‌داري سره وشول. برعکس، زوال د هغه څه له پامه غورځولو څخه راپیدا شو چې د اسلام بنسټ دی، نه دا چې د هغه اصولو پر مراعات باندې عمل وشي. د وحي ژور پابندي او د هغې د حکمونو او احکامو سخت مراعات د اسلام، د هغه دولت او تمدن د لومړي پورته کیدو، پراخیدو او خوریدو سبب او وسیله شو. همدا علت او همدا سبب دی چې نن د دوهم پورته کیدو لاره هواروي.

It should be immediately stated that the decline of Islam and the removal of its state and civilization from the world was not due to internal faults and defects in the foundation of Islam as was the case with socialism and capitalism. On the contrary, it was the departure from the foundation of Islam which led to the decline rather than the compliance with its principles. The close observance of the divine revelation and the strict compliance of its ordinance and rules caused and facilitated the first rise, expansion, and spread of Islam, its state and civilization. It is the same cause and reason that is driving the second rise today.

دا وړاندې کیدای شي چې ووایو، د اسلام بیا راپورته کېدل نن ورځ یوازې د امر او مکلفیت له امله نه، بلکې د اړتیا له امله هم دی. د اسلامي دولت د ړنګېدو او د شریعت د له مینځه تللو راهیسې، د مسلمانانو اکثریت لرونکو هېوادونو کې مسلمانان د تاریخ تر ټولو بدو شرایطو سره مخ شوي دي. د مسلمانو سیمو جغرافیایي سیاسي ویش ډېر توپیر او بې نظمي ښيي. دا په هغو کوچنيو هېوادونو کې ښکاره کېږي چې نفوس یې له نیم میلیون څخه کم دی، خو ډېر لوی دولت لري، او په هغو ډېرو لوو هېوادونو کې چې له سلو میلیونو ډېر ډېر بې وزله خلک لري. مثال په توګه، کویت له یو میلیون څخه کم کویتي تابعیت لرونکي خلک لري، خو د ناخالص ملي محصول یې له ۱۴۰ میلیارد ډالرو ډېر دی. په بل پلو، مصر له ۸۴ میلیونو ډېر نفوس او ۱۶۵ میلیارد ډالر ناخالص ملي محصول لري. د دغه لوی توپیر په شتمنۍ کې د نه زغمل کېدونکو شرایطو زېږېدنه وکړه، چې د مسلمانو سیمو د ادغام او مسلمانانو د یوې دولت لاندې د یووالي لپاره جدي غوښتنې یې وهڅولې. په پیل کې، د یووالي غوښتنې د عربي پان ناسیونالیزم له لارې راپورته شوې. د عربي ناسیونالیستانو له څو ناکامیو وروسته، د عربي سیمو او دولتونو د ادغام غوښتنه د اسلامي مدافعینو له خوا دوام وموند.43

It can be argued the rise of Islam today is caused by necessity as well as ordinance and obligation. Since the collapse of the Islamic state and the removal of the Shari’ah, the Muslims in Muslim-majority countries have experienced some of the worst conditions ever. The geopolitical distribution of the Muslim lands shows a great disparity and irregularity. This is evident in the composition of small states with less than a half million population but with extremely large wealth and very large states with more than one hundred million extremely poor people. Kuwait, for example, has less than one million Kuwaiti nationals with more than $140 billion GDP. Egypt, on the other hand, has a population of more than eighty-four millions and a GDP of $165 billion. This huge disparity in wealth created unbearable conditions which have promoted serious calls for the integration of Muslim lands and the unification of Muslims under one state. Initially, the unification calls were prompted by Arab pan nationalism.42 After several setbacks experienced by Arab nationalists, the call for the integration of Arab lands and states was carried forward by Islamic advocates.43

کرپشن ادراکاتي شاخص (CPI) د «واګو ته سپارل شوي واک د شخصي ګټې لپاره ناوړه کارول» اندازه کوي.۴۴ له څلورو هیوادونو پرته، عربي او مسلمان هیوادونو د ۱ څخه تر ۱۰ پورې په پیمانه کې له ۵ څخه کم نمرې ترلاسه کړې، چې د کرپشن لوړ کچه ښيي. د نړۍ هغه ۳۷.۵ سلنه هیوادونه چې نمره یې ۳ یا له هغې کمه وه، یا عربي دي یا مسلمان. په دې هیوادونو کې د کرپشن حالت د ژوند ټولو اړخونو باندې اغېز کړی دی او د رژيمونو او سیستمونو د بدلون یو محرک شوی دی.

The corruption perception index (CPI) measures the “abuse of entrusted power for private gain.”44 Except for four states, the Arab and Muslim states scored less than 5 on a scale from 1 to 10, indicating a high level of corruption. The 37.5% of the states worldwide which had score less than or equal to 3 are either Arab or Muslim states. Corruption conditions have impacted all aspects of life in these countries and have become a driving force for regime and system changes.

مخکې له زوال څخه، په اندلس، بغداد او قاهره کې اسلامي مدرسې او پوهنتونونه د نړۍ په کچه لومړي مقام لرل او د پوهې او روښانتیا سرچینه وو. برتانوي تاریخ پوه سر جان ډیوېنپورټ د برتانیا د پاچا جورج دوهم هغه لیک یادوي چې هغه د اندلس خلیفې ته لیږلی و او په هغه کې یې غوښتي وو چې د انګلستان یوه پلاوی اسلامي پوهنتونونو ته شامل شي. د اسلامي تمدنونو له زوال راهیسې، د اسلامي نړۍ پوهنتونونه شا پاتې شوي دي. شکل ۳۰ د نړۍ د پوهنتونونو درجه بندي ښيي. په نړۍ کې د غوره ۲۰۰ پوهنتونونو په منځ کې یوازې یو عربي پوهنتون شتون لري، د ۵۰۰ غوره پوهنتونونو په منځ کې دوه، او د ۱۰۰۰ غوره پوهنتونونو په منځ کې یوازې څلور. د محاسبه شوي لوړ زده کړو د سکور بورډ پر بنسټ، ټول مسلمان او عربي هیوادونه د خپل لوړ زده کړو په سکور کې شاتګ لري، په دې کې سعودي عربستان، د تیلو بډاینه هیواد، د ۳۸٪ سکور سره مشري کوي! د مسلمانو نړۍ په پراخه کچه کې، ترکیې کې یو پوهنتون د ۵۰۰ غوره پوهنتونونو په منځ کې دی، او ایران کې یو پوهنتون د نړۍ د ۱۰۰۰ غوره ښوونځیو په منځ کې دی. د لوړو زده کړو په دې ویجاړونکو او ستړو کوونکو شمیرو په نظر کې، دا طبیعي ده چې پدې مخکې بحث شوي صنعتي سکتور کې هم ورته زوال تمه شي.

Before the decline, Islamic schools and universities in Andalusia, Baghdad, and Cairo ranked top in the world and were the source of knowledge and enlightenment. British historian Sir John Davenport reports on a letter sent by King George II of Britain to the caliph in Andalusia asking him to enroll a delegation from England into Islamic universities.45 Since the decline of the Islamic civilizations, the universities in the Islamic world have fallen behind. Figure 30 shows the ranking of universities around the world. There is only one Arab university within the top 200 universities in the world, two among the 500 top universities, and only four among the top 1,000 universities. Based on a calculated higher education scoreboard, all Muslim and Arab countries lag behind in their higher education score with Saudi Arabia, the oil-rich country leading the score with 38%! In the wider scope of the Muslim world, Turkey has one university among the top 500 and Iran has one in the top 1,000 schools in the world. Given these devastating and demoralizing figures in higher education, it is only natural to expect a parallel decline in the industrial sector as discussed earlier.

دا د اسلامي نړۍ د جیوپولیټیکل سیستم د بشپړ ځای پر ځای کیدو پایله وه، د دې وروسته چې اسلامي دولت او د هغې نظامونه له منځه لاړل. له شلو کلونو لږ وروسته (په ۱۹۶۷ کال کې)، ورته هېوادونو د اسرائیلي ځواکونو له لاسه بله ماتې وخوړه او په جګړه کې نور ځمکې یې له لاسه ورکړې. د دیپلوماتیکې، سیاسي یا نظامي جبهې هرې یوې کې، عربي او اسلامي هېوادونه په فلسطین کې د شخړې د حل لپاره کومه معقوله بریا ترلاسه نه کړه. نور جیوپولیټیکل ستونزې په کشمیر، اریتریا، بوسنیا، کوسوو او اذربایجان کې راڅرګندې شوې.

This was a result of total collapse of the geopolitical system of the Muslim world after the removal of the Islamic state and its systems. Less than twenty years later (in 1967), the same countries suffered another defeat by the Israeli forces and lost more land in the war. Whether it is in the diplomatic, political, or military fronts, the Arab and Muslim countries could not achieve any reasonable success in resolving the conflict in Palestine. Other geopolitical problems surged in Kashmir, Eritrea, Bosnia, Kosovo, and Azerbaijan.

په مسلمان هېوادونو کې داخلي جګړې، د مسلمانانو تر منځ د جنګ د کلکې منعې سره سره، میلیونونه انسانان له مینځه وړي دي. له ټولو زیاتې او زړه‌راښکونکې جګړه د ایران او عراق تر منځ وه، چې نږدې لس کاله (۱۹۸۰ تر ۱۹۸۹) وغځېده او د دواړو خواوو څخه له یو میلیون ډیر زیانمنان یې درلودل. یمن، سعودي عربستان او مصر د ۱۹۶۰ لسیزې په لومړیو کې یوه خونړۍ کورنۍ جګړه وکړه. پاکستان او بنګله‌دیش د بنګله‌دیش له پاکستان څخه جلا کېدو دمخه څو ځله جنګیدل. عراق په ۱۹۹۱ کال کویت ته برید وکړ، او د دې جګړې پایلې تر هغه وخته دوام وکړ، ترڅو چې عراق پخپله د متحده ایالاتو د اشغال قرباني شو. د ترکیې، عراق او ایران د پولو په اوږدو کې، د مسلمان کردانو او د ترکیې او عراق مسلمانانو تر منځ لسیزې راهیسې جګړه روانه ده. د مسلمانانو د یووالي، تمامیت او امنیت په زیان کې ډیر زیات تاوان، ډېر حیران‌کونکی دی.

Internal wars between Muslim countries, despite the strong prohibition of fight among Muslims, have consumed millions of lives. Among the most overwhelming and shocking was the war between Iran and Iraq, which lasted for almost ten years (1980-1989) and consumed more than one million casualties on both sides. Yemen, Saudi Arabia, and Egypt fought a bloody civil war in the early 1960s. Pakistan and Bangladesh fought several wars before Bangladesh broke away from Pakistan. Iraq invaded Kuwait in 1991, and the consequences of the war ensued until Iraq itself became a victim of occupation by the USA. Along the boarders of Turkey, Iraq, and Iran, a war has been going on for decades between Muslim Kurds and Muslims from Turkey and Iraq. The toll of the decline on the unity, integrity, and security of Muslims has been more than shocking.

سیاسي فساد، د ثروت د ویش پراخ نابرابري، د صنعتي زیربنا نشتوالی، د تعلیم شاتګ، سخته غربت، بهرني تسلط او د روغتیا ټیټ معیارونه د عامو خلکو او سیاسي مشرتابه ترمنځ ژور پولاریزیشن پیدا کړ۔ تقریباً په هر ځای کې د مسلم نړۍ سیاسي مشرتابه د بهرنۍ استخباراتو او ملاتړ په مرسته د وحشیانه پولیسو ځواک په کارولو سره خپل واک او قدرت ساتي۔ د عامو خلکو او چارواکو ترمنځ اړیکې په بې ساري ډول دښمنانه وې۔ دا د کلنیو بشري حقونو راپورونو څخه ښکاري، چې د شکنجو، زندان، بندیزونو، بې له تورنې نیولو او په ځینو قضیو کې د سیاسي بندیانو د دلې وژلو په اړه وحشتناک کیسې افشا کوي۔46

کله چې پیغمبر محمد (صلی الله علیه وسلم) په ۶۳۲ کال کې مدینې ته هجرت وکړ، هغه داسې یوه اسلامي دولت او اسلامي ټولنه جوړه کړه چې جوړښت، بنسټ او ستنې یې له خالص وحي څخه اخیستل شوي وې۔ قرآن کریم په ځانګړې توګه او په ځلونو ځلونو هغه ته خبرداری ورکړ چې د خپل رب د امر سره سم سمه لاره ونیسي۔ د سورت الشوریٰ (سورت ۴۲، آیت ۱۵) کې قرآن دا حکم محمد ﷺ ته داسې راوړی: ﴿فَلِذَٰلِكَ فَادْعُ ۖ وَاسْتَقِمْ كَمَا أُمِرْتَ ۖ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ ۖ وَقُلْ آمَنتُ بِمَا أَنزَلَ اللَّهُ مِن كِتَابٍ ۖ وَأُمِرْتُ لِأَعْدِلَ بَيْنَكُمُ﴾۔ د داسې حکم په رڼا کې پیغمبر ﷺ نه شو کولی چې داسې دولت جوړ کړي چې نژادپرستي یا قبیلوي رنګ ولري۔ هغه نه شو کولی داسې ټولنه جوړه کړي چې ځانګړې ګټې یې عربانو، بډاینو یا ځانګړو ایلیټانو ته ورکړي۔ هغه دولت او ټولنه چې هغه جوړه کړه، یوازې اسلامي وه۔ په هغه دولت کې یوازې د اسلام حاکمیت وو۔ دا ځانګړنه هغه لومړنی دولت ته دومره ځواک او انرژي ورکړه چې ګڼ پیړۍ دوام وکړی۔ حتی کله چې د زوال تخمونه هغه دولت ته ورسیدل، سلګونه کاله وخت ونیو تر دې چې هغه ړنګ شي۔

When Prophet Mohammad (PBUH) migrated to Medina in the year 632, he built an Islamic state and an Islamic society, with a structure, foundation, and pillars derived from the pure divine revelation. He was warned time and again in the Quran to keep a straight path as ordered by his Lord. In Surah Al-Shura (chapter 42, verse 15), the Quran directs this call to Mohammad, “So unto this religion of Islam invite people; and stand firm on all that is ordained by Allah as you are commanded; and follow not their desires but say: I believe in whatsoever Book Allah has sent down, and I am commanded to do justice among you.” With this type of order, the Prophet could not have built a state with nationalistic or cannibalistic flavor. He could not have built a society with specific favors to Arabs, or rich men, or special elites. The only characteristic of the sate and the society he built was Islamic. The only sovereignty that existed in his state was that of Islam. This character gave that initial state enough power and energy to survive for nanny centuries. Even when the seeds of decline hit the state, it took hundreds of years before it collapsed.

دا په زړه پورې ده چې د پیغمبر محمد ﷺ په یوه پېشگوۍ کې هغه د اسلامي واکمنۍ مرحلې بیان کړې دي۔ ﷺ

It is interesting to note that in one of the prophecies of Prophet Mohammad (PBUH) he described the stages of the Islamic reign. He 54

پہلے مرحلے کو هغه دوره بیان کړې چې د نبوت او رحمت دوره ده، او مورخین پر دې متفق دي چې دا هغه وخت و چې پیغمبر ﷺ حاکم و، وروسته د څلورو راشدو خلیفه ګانو دوره راغله. بیا هغه د واکمنو سلسلو د مرحلې بیان کوي چې اسلامي دولت باندې واکمنې کوي. دریم مرحله د ظلم او دیکتاتوري حالت دی، چیرې چې د اسلام احکام په زور لغوه کیږي او واکمن هم په زور خپل مقام ترلاسه کوي. وروسته پیغمبر ﷺ یوه وروستۍ مرحله بیان کړه چې په هغې کې اسلام بیا پورته کیږي، او هغه دا مرحله د «د نبوت په نمونه باندې خلافت» سره یادوي. له دې ټولو ویلو وروسته، دا ستونزمن نه ده چې وویني چې هغه اسلامي نمونې چې په تیرو څو لسیزو کې راڅرګندې شوې، د هغو په پرتله چې پیغمبر ﷺ بیان کړي، یوازې نیمګړې نمونې دي. د دې نمونو لومړۍ، د ایران اسلامي جمهوریت و. که څه هم ایرانیانو یو لوی انقلاب بریالی کړ، خو پای ته یې یو داسې اسلامي دولت جوړ کړ چې شیعي مذهبي او ایراني ملي ځانګړتیاوې لري. محلي قوانین او احکام ډیری برخه اسلامي دي، خو د ټولنې او دولت عمومي ځانګړتیا لاهم د ایران او د شیعه مذهب خاصه ده.