Xalifa valiylarning ishlari haqida so‘rashi kerak va ularni yaqindan kuzatib borishi lozim. U shunday kishini tayinlashi kerakki, u valiylarning ahvolini tekshirib tursin va nazorat tekshiruvlarini olib borsin. Xalifa, shuningdek, ularning barchasi bilan yoki ba’zilari bilan vaqti-vaqti bilan uchrashib turishi va ularga qarshi rayyatning shikoyatlarini tinglashi kerak.

The Khaleefah should inquire about the actions of the Waali and He should monitor them closely. He should appoint someone, who can check their state of affairs and carry out inspections. The Khaleefah should also meet with all of them or some of them from time to time and listen to the complaints of the subjects against them.

Rasululloh ﷺ ning vulotlarni tayinlashda ularni sinab ko‘rishlari sobit bo‘lgan, xuddi Mu’oz va Abu Muso bilan qilganlaridek. Ularga o‘z vazifalarini qanday bajarishlari kerakligini tushuntirar edilar, xuddi ‘Amr ibn Hazm bilan qilganlaridek. Shuningdek, ba’zi muhim masalalarga e’tiborlarini qaratar edilar, xuddi Aban ibn Sa’id Bahrayn ustiga voliy etib tayinlanganda unga qilganlaridek va unga shunday dedilar:

It has been confirmed that the Messenger of Allah (pbuh) would examine the Wulah when appointing them, as He did with Mu’az and Abu Moussa. He used to explain to them how they should conduct their duties, as He did with ‘Amr bin Hazm. He also drew their attention to some important matters as He did with Aban bin Sa’id when He appointed Him Waali over Bahrain and said to him:

“Abd Qays'ga g‘amxo‘rlik qiling va ularning yetakchilarini hurmat qiling.” Shuningdek, tasdiqlanganki, u zot ﷺ hokimlarni (Wulah) hisob-kitob qilib turgan, ularning ahvolini tekshirgan va ular haqida kelgan xabarlarni tinglagan. U zot ﷺ hokimlardan daromad va sarflangan xarajatlar hisobini so‘ragan. Al-Bukhariy va Muslim Abu Humayd Al-Sa’idiy rivoyatida naql qilishadi, u shunday degan: “Allohning Elchisi ﷺ Ibnul-Utbiyyani Banu Saleem sadaqalari uchun ‘Omil (hokim) etib tayinladi. U qaytib kelib, Nabiy ﷺ bilan hisob-kitob qilganda, dedi: ‘Bu sizniki, bu esa menga sovg‘a qilingan.’ Shunda Allohning Elchisi ﷺ dedi: ‘Agar rostgo‘y bo‘lsang, nega otangning va onangning uyida o‘tirmading, shunda sovg‘a senga keladimi?’ So‘ng Allohning Elchisi ﷺ minbarga chiqdi, odamlarga murojaat qilib, Allohga hamd aytdi (SWT) va dedi: ‘Men biror davlat xizmatchisini vazifaga tayinlasam-u, u kelib: “Bu sizniki, bu esa menga sovg‘a qilindi”, desa-chi? Agar rostgo‘y bo‘lsa, nega otasining uyida yoki onasining uyida o‘tirmaydi, shunda uning sovg‘asi unga keltirilsin? Alloh haqqi, sizlardan hech kim (sadaqadan) nohaq biror narsa olmasin, aks holda qiyomat kuni uni bo‘yniga ko‘tarib keladi: g‘o‘ldirayotgan tuya, ma’rayotgan sigir yoki mah’ayotgan qo‘y bo‘lib.’ So‘ng u zot qo‘llarini ko‘tardi, hatto qo‘ltiqlarining oqligini ko‘rdim. Keyin ikki marta dedi: ‘Ey Alloh, men Sening amringni yetkazdim.’” ‘Umar hokimlarni qattiq nazorat qilar edi va ularning ahvolini tekshirish va kuzatish uchun Muhammad ibn Maslamani tayinladi. ‘Umar hajj mavsumida hokimlarni yig‘ib, ularning faoliyatini ko‘rib chiqar, ular haqida raiyatning shikoyatlarini tinglar edi. Shuningdek, u zot ular bilan vilayatlar ishlarini muhokama qilar va ularning o‘z ahvoli haqida so‘rar edi. Rivoyat qilinishicha, ‘Umar bir safar atrofidagilarga shunday degan: “Agar men sizlar orasidagi eng yaxshi kishini sizlarga hokim qilib tayinlab, unga adolatli bo‘lishni buyursam, mening vazifam ado bo‘ldi deb o‘ylaysizmi?” Ular: “Ha”, deyishdi. U esa: “Yo‘q. Men uning ishini tekshirib, unga buyurganimni bajarganmi yoki yo‘qmi, shuni ko‘rmaguncha (vazifam ado bo‘lmaydi)”, dedi. ‘Umar valiylar va ‘amillarning hisobini olishda qattiqqo‘l bo‘lgani ma’lum edi. U ba’zan aniq dalilsiz, faqat shubha asosida ularni lavozimidan chetlatardi. Hatto biror valiyni shubhaning darajasiga ham yetmaydigan eng yengil gumon bilan ham lavozimidan olib tashlardi. Bir kuni undan bu haqda so‘rashganda, u: “Xalq ishlarini tuzatish uchun bir amirni boshqasi bilan almashtirish osondir”, dedi. Shunga qaramay, ularga nisbatan qattiqqo‘lligiga qaramay, u ularga hukmronlikda erkinlik berar, obro‘sini himoya qilardi. U ularning gapini tinglar va dalillarini e’tiborga olardi. Agar biror dalil unga ma’qul bo‘lsa, uning ma’qullagani va ishonch hosil qilgani bildirilar, keyin esa ‘amilni maqtardi. Bir kuni unga Homs ustida minbarda turib: “Islom hokimiyat kuchli bo‘lsa, qudratli bo‘lib qoladi. Hokimiyatning kuchi qilichdan o‘tkazish yoki qamchilash bilan emas, balki haq bilan hukm qilish va adolatni tiklash bilan vujudga keladi”, degan ‘amili Umayr ibn Sa’d haqida xabar yetib keldi. Buni eshitgan ‘Umar: “Keni edi, Umayr ibn Sa’d kabi bir odam menga musulmonlar ishida yordam bersa”, dedi.