12.3 Ma'muriyat tafsilotlari
12.3 The administraion details
Bu davlat boshqaruvi umumiy jihatdan shunday. Boshqaruvning tafsilotlariga kelsak, ular boshqaruvning o‘z mohiyatidan kelib chiqadi. Uning mohiyatini tahlil qilsak, ba’zi ishlarni Xalifaning o‘zi yoki uning yordamchilari bajarishini ko‘ramiz. Bu ishlar hukmronlik bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin, masalan, Shar’iy hukmlarni ijro etish, yoki ma’muriy ishlar, yoki uslub va vositalarni talab qiladigan xalqning ikkinchi darajali manfaatlarini ta’minlash. Shu sababli Xalifaga Xalifalik vazifalarini bajarishda yordam beradigan ishlarni boshqarish uchun maxsus tuzilma zarur. Xalqning ham e’tibor berilishi kerak bo‘lgan, rayyo bilan bog‘liq manfaatlari bor. Bu manfaatlarni amalga oshirish uchun ham uslub va vositalar kerak. Shuning uchun xalqning manfaatlarini ta’minlash maqsadida maxsus tuzilma tashkil etilishi lozim.
This is as far as the administration as a whole is concerned. As for the details of the administration, they are taken from the nature of the administration itself. By examining its nature we find that some actions are performed by the Khaleefah himself or by his assistants, whether these were ruling, such as execution of the Shar’a, or the matters of administration or discharging the people’s subsidiary interests which require styles and means. This is why a special structure is needed by the Khaleefah to manage the affairs that help Him carry out the duties of Khilafah. The people also have interests that need to be addressed and which are related to the subjects. These interests also require styles and means in order to perform them. Therefore a special structure has to be set up in order to discharge the people’s interests.
Ushbu tuzilma ma'muriyatlar, bo'limlar va boshqarmalardan iborat. Ma'muriyat har qanday davlat idorasining, masalan, ta'lim, sog'liqni saqlash, qishloq xo'jaligi, sanoat va boshqa sohalarning umumiy boshqaruvini amalga oshiradi. Bu ma'muriyat o'z ishlarini hamda o'ziga bo'ysunuvchi barcha bo'limlar va boshqarmalarning ishlarini boshqarib boradi. Bo'lim o'z ishlarini hamda o'ziga bo'ysunuvchi boshqarmalarning ishlarini yuritadi. Boshqarma ham o'z ishlarini, shuningdek o'ziga bo'ysunuvchi barcha bo'lim va bo'linmalarning ishlarini boshqaradi.
This structure consists of administrations, departments and directorates. The administration is the overall management of any government office, such as education, health, agriculture, industry and others. This administration would undertake the management of its own affairs and all the departments and directorates under its control. The department would run its own affairs and those of the directorates under its control. The directorate would also run its own affairs and the affairs of all the sections and divisions under its control.
Bu idoralar, bo‘limlar va boshqarmalarni tashkil etishdan maqsad davlat ishlarini boshqarish va xalq manfaatlarini ta’minlashdir.
The purpose of establishing these administrations, departments and directorates is to manage the State’s affairs and to discharge the people’s interests.
Ushbu boshqarmalar, bo‘limlar va direksiyalarning uzluksiz faoliyatini ta’minlash uchun ularga rahbarlik qilish maqsadida direktorlar tayinlanishi kerak. Har bir boshqarma uchun uni bevosita boshqarishi va unga tegishli barcha bo‘lim hamda direksiyalarni nazorat qilishi uchun bosh direktor tayinlanadi. Har bir bo‘lim va har bir direksiya uchun esa o‘z bo‘limi yoki direksiyasiga bevosita rahbarlik qiladigan hamda unga tegishli sektor va bo‘linmalar uchun javobgar bo‘ladigan menejer tayinlanadi.
In order to guarantee the smooth running of these administrations, departments and directorates, directors must be appointed to take charge of them. For each administration, a general director would be appointed to take direct charge of it and to supervise all the departments and directorates that come under it. For each department and for each directorate a manager is appointed to be directly in charge of his department or directorate and to be responsible for the sections and divisions affiliated to it.
Bu davlat ma'muriyatlarini boshqarish tabiatini, ya'ni davlat devonlari deb ataladigan narsani tavsiflaydi. U davlat hokimiyati ostida yashovchi barcha fuqarolar va shaxslar uchun umumiy tuzilmani ifodalaydi va u "devon" deb nomlangan. Allah Elchisi ﷺ davrida ma'muriyatlar yoki devonlarni boshqarish aniq tartibga solingan emas edi. Balki Rasulullah ﷺ har bir ma'muriyat uchun kotib tayinlar edi, u direktor, kotib sifatida ish yuritib, tegishli barcha ishlarni amalga oshirardi.
This describes the nature of the management of the administration, or what is called the State’s administrations. It represents a general structure for all the subjects and for those who live under the authority of the State, and it has been called the diwan. The management of the administrations or diwan was not organised in a specific way at the time of the Messenger of Allah (pbuh). He (pbuh) rather used to appoint for each administration a secretary who would act as the director, the secretary and undertakes all the related actions.
ʼUmar ibn al-Khattob Islom tarixida birinchi bo‘lib devonni joriy etgan kishidir. Buning sababi shu bo‘ldiki, u bir safar lashkar yuborgan edi, o‘sha paytda hozir bo‘lgan al-Harmazon ʼUmarga dedi: “Bu shunday bir yurish ki, unda siz uning odamlari orasida mablag‘ taqsimlashni buyurgansiz, lekin ulardan biri ortda qolsa, sizning sahobalaringiz uni qanday biladi? Nega buning uchun ro‘yxat (devon) yuritmaysiz?” Shunda ʼUmar al-Harmazondan devon haqida so‘radi va u unga uni tushuntirib berdi. Abid ibn Yahyo al-Horis ibn Nufayl rivoyatida xabar qilishicha, ʼUmar devonlarni yozish masalasida musulmonlar bilan maslahatlashgan. Shunda ʼAli ibn Abu Tolib dedi: “Har yili yig‘ilgan barcha mablag‘larni taqsimlab yuboring va ulardan hech narsa saqlamang.” ʼUsmon ibn ʼAffon dedi: “Men ko‘ryapmanki, mablag‘lar hammaga yetadigan darajada ko‘p, agar kim olgan-u kim olmaganini bilish uchun ular tartib bilan hisobga olinmasa, ish qo‘ldan ketib qolishidan qo‘rqaman.” Shunda al-Valid ibn Hisham ibn al-Mug‘iro dedi: “Men Ash-Shomda bo‘lganman va uning podshohlari devon joriy etib, askarlarni yollaganini ko‘rganman, shuning uchun nega siz ham shunday qilmaysiz?” ʼUmar uning maslahatini qabul qildi va Quraysh nasablarini bilувchi nasabshunoslar bo‘lgan ʼAqil ibn Abu Tolib, Maxrama ibn Nufayl va Jubayr ibn Mut‘im ni chaqirib dedi: “Uyma-uy aholini ro‘yxatga olish uchun tayyorlanglar.” Islom Iroqqa yetganda, to‘lovlar va mablag‘ yig‘ish devoni avvalgidek davom etdi. Ash-Shom devoni lotin tilida edi, chunki u Rim imperiyasining bir qismi bo‘lgan, Iroq devoni esa fors tilida edi, chunki u Fors imperiyasining bir qismi bo‘lgan. ʼAbdulmalik ibn Marvon davrida Ash-Shom devoni arab tiliga o‘tkazildi, ya’ni hijriy 81-yilda. Shundan so‘ng zarurat va xalq manfaatlarini boshqarishdagi ehtiyojga ko‘ra bir nechta devonlar tashkil etildi. Qurolli kuchlar uchun ro‘yxatga olish va maosh berish maqsadida devonlar joriy etildi, boshqalari esa barcha muomalalarning haq-to‘lovlari va da’volarini qayd etish uchun tashkil etildi. Yana bir devon ‘Aamil va Vulla (hokimlar va noiblar)ni tayinlash va har bir tayinlash hamda lavozimdan ozod etishni qayd etish uchun joriy etildi, boshqa devonlar esa Bayt ul-Mol (xazina)da daromad va xarajatlarni qayd etish uchun ishlatildi va hokazo. Devonning joriy etilishi unga bo‘lgan ehtiyojga muvofiq bo‘lib, uning uslubi yillar davomida uslublar va vositalardagi farqlar tufayli o‘zgarib turdi.
‘Umar Ibnu Al-Khattab was the first in the history of Islam to introduce the diwan. The cause for this was that He once dispatched an army expedition and Al-Harmazan, who was present at the time, said to ‘Umar; “This is an expedition in which you ordered funds to be distributed amongst its people, but if anyone of them stayed behind, how would your companions know about him? Why don’t you keep a record (register - diwan) for this?” So ‘Umar asked Al-Harmazan about the diwan and He explained it to him. Abid Ibnu Yahya reported on the authority of Al-Harith Ibnu Nufayl that ‘Umar consulted the Muslims about the recording of the Dawawin, and Ali Ibnu Abi Talib suggested; “Divide all the funds you collect each year and do not keep any of them.” ‘Uthman Ibnu ‘Affan said; “I see that there are a lot of funds enough for all the people, and if they are not counted in order to know who has taken and who has not, I fear that the matter could get out of hand.” Upon this Al-Waleed Ibnu Hisham Ibnul-Mughira said; “I was in Ash- Sham and I noticed that its kings had introduced a diwan and recruited soldiers, so why don’t you do the same?’ “‘Umar took his advice and summoned ‘Aqeel Ibnu Abi Talib and Makhrama Ibnu Nufayl and Jubayr Ibnu Mat’am who were the genealogists of Qur’aysh and said; “Prepare a house to house census.” When Islam reached Iraq, the diwan of payments and funds collection continued as before. The diwan of Ash-Sham was in Latin for it had been part of the Roman Empire, and the diwan of Iraq was in Persian for it had been part of the Persian Empire. In the time of ‘Abdul Malik Ibnu Marwan the diwan of Ash-Sham was transferred to Arabic, ie. in the year 81 AH. Several dawawin were then set up according to necessity and depending on the need for them in running the people’s interests. dawawin for the armed forces were introduced for registration and grant purposes, and others were introduced to record the fees and claims of all transactions. Another diwan was introduced for the ‘Aamileen and Wulah to record each appointment and each removal and other dawawin were used in the treasury (Bait ul-Mal) to record revenues and expenses and so on. The introduction of a diwan was according to the need for it, and its style varied over the years due to the difference in styles and means.
Har bir devon uchun boshqa xodimlar bilan birga bosh tayinlangan, ba'zi hollarda esa bosh xodimlarni o'zi tayinlashiga ruxsat berilgan. Boshqa ba'zi hollarda esa xodimlar unga emas, balki uning tomonidan emas, balki boshqa shaxs tomonidan tayinlangan.
A chief was appointed for each diwan along with other employees, and in some cases the chief was allowed to appoint the employees himself. In some other cases employees were appointed to Him not by him.
Shunday qilib, ehtiyojga qarab diwon tashkil etiladi, shuningdek, bu ehtiyojni qondirishga yordam beradigan uslublar va vositalar ham tanlanadi. Davrga, viloyatga yoki mamlakatga qarab turli uslublar va vositalardan foydalanish joizdir.
A diwan would thus be set up according to need, along with the styles and means that would help discharging that need. It is permitted to have different styles and means according to the era, or Wilayah or country.
Fuqarolik xizmatchilarining mas'uliyatiga kelsak, ular ham yollangan xodimlar, ham fuqarolardir. Kasbiy jihatdan ular o'z boshqarmasi rahbari oldida javob beradilar, fuqaro sifatida esa hukmdorlar oldida javob beradilar, bular Wulah, ularning yordamchilari yoki Xalifa bo'lishidan qat'i nazar. Ular Shari'at qoidalariga va ma'muriy tizimlarga rioya qilishlari shart.
With regards to the responsibility of such civil servants, they are hired employees and at the same time citizens. At a professional level they are answerable to their own directorate manager, and as citizens they are answerable to the rulers whether these are Wulah, the assistants or Khaleefah. They have to abide by the Shari’ah rules and the administrative systems.