د حدیبیې د تړون له لاسلیک سره سم، چې د الله رسول ﷺ او قریشو ترمنځ وشو، د خزاعه قبیله د الله رسول ﷺ د ساتنې لاندې راغله، او بنوبکر د قریشو ملاتړ وکړ. د قریشو او د الله رسول ﷺ ترمنځ اړیکې سولیز پاتې شوې، او دواړو خواو خپل سوداګریز کارونه بیرته پیل کړل. قریشو د هغه زیان د جبران لپاره چې د مسلمانانو په جګړو کې یې زغملی و، خپلې سوداګرۍ پراخې کړې. د الله رسول ﷺ د اسلام پیغام ټول بشریت ته رسولو دنده دوام ورکړه، او په ورته وخت کې یې د اسلامي دولت وضعیت د عربي ټاپوزمې پر سر پیاوړی کړ، او د دولت دننه امنیت او خوندیتوب یې چمتو کړ۔

As soon as the treaty of Hudaybiyah was signed between the Messenger of Allah (pbuh) and the Quraysh, the tribe of Khuza’ah came under the protection of Allah’s Messenger (pbuh) and Banu Bakr sided with the Quraysh. Relations between the Quraysh and the Messenger of Allah (pbuh) remained peaceful and both sides resumed their business. The Quraysh expanded their trade in order to make up for what they had lost during the wars against the Muslims. Allah’s Messenger (pbuh) pursued his task of conveying the Message of Islam to the whole of mankind while simultaneously strengthening the position of the Islamic State over the Arabian Peninsula and providing safety and security within the State itself.

پیغمبر ﷺ خیبر کے یہودیوں کے قلعوں کو فتح کرنے کے بعد اپنے ایلچی مختلف ریاستوں کے بادشاہوں کے پاس بھیجے اور خارجی روابط قائم کیے۔ آپ ﷺ نے اسلامی ریاست کے اقتدار کو اس حد تک بڑھایا کہ وہ پورے جزیرۂ عرب کو اپنے گھیرے میں لے آیا۔ پھر صلحِ حدیبیہ کے ٹھیک ایک سال بعد رسول اللہ ﷺ نے لوگوں کو عمرۃ القضاء (حدیبیہ میں رہ جانے والے عمرے کی قضا) کی تیاری کا حکم دیا، کیونکہ گزشتہ سال انہیں اس سے روک دیا گیا تھا۔ مدینہ سے دو ہزار آدمیوں کا قافلہ روانہ ہوا، اور صلحِ حدیبیہ کے معاہدے کے مطابق ان میں سے کوئی بھی آدمی اس میں مقرر کردہ طریقے کے مطابق صرف ایک تلوار، اس کے نیام میں، سے زیادہ کچھ ساتھ نہیں لے گیا۔

The Messenger of Allah (pbuh) defeated the Jewish fortifications at Khaybar and then he (pbuh) sent his envoys to the kings of various states and established foreign contacts. He (pbuh) expanded the authority of the Islamic State to the point where it engulfed the whole of the Arabian Peninsula. Then exactly one year after al-Hudaybiyah the Messenger of Allah (pbuh) called on the people to prepare for the ‘Umra ul Qada (making up the Umrah missed at Hudaybiyah) having been excluded from performing it the previous year. A convoy of two thousand men marched from Madinah and, in accordance with the Hudaybiyah agreement, none of the men carried more than the single sword in its sheath as prescribed by it.

لیکن رسول الله ﷺ د قریشو له خیانت څخه ویره درلوده، نو یو سل سواره کسان یې تیار کړل او د هغوی مشری یې محمد بن مسلمه ته وسپارله، او هغه ته یې حکم وکړ چې کاروان ته لاره وښیي، خو د مکې د حرم حرمت ونه ماتوي. دوی هم د دې حکم پاللو. مسلمانانو بیا د بشپړ شوي عمرې ادا کولو لپاره لاره ونیوله او بې له کومې پیښې مدینې ته راستانه شول. د مدینې ته له راستنیدو وروسته د مکې خلکو اسلام قبلول پیل کړل. خالد بن ولید، عمرو بن عاص او د کعبې ساتونکی عثمان بن طلحه اسلام راوړ، وروسته له هغو د مکې یو لوی شمیر خلکو هم دا لاره ونیوله. مسلمانان هره ورځ پیاوړي کیدل، پداسې حال کې چې د قریشو په صفونو کې ویره او ضعف خپور شو.

However, the Messenger of Allah (pbuh) feared betrayal by the Quraysh and he prepared an army of a hundred riders appointing Muhammad ibn Maslamah at its head, with instructions to lead the convoy, but not to trespass the sanctity of Makkah, which they duly obeyed. The Muslims went on to perform the fulfilled ‘Umrah and they returned to Madinah without incident. After their return to Madinah the people of Makkah began embracing Islam. Khalid ibn al- Walid, ‘Amr ibn al-’As and the guardian of the Ka’bah, ‘Uthman ibn Talhah embraced Islam, followed by a large number of people from Makkah. The Muslims grew stronger by the day, whereas fear and weakness crept into the Quraysh’s ranks.

جب مسلمان جنگِ موتہ سے واپس لوٹے، اس حال میں کہ ان کا بڑی تعداد میں جانی نقصان ہو چکا تھا، تو قریش نے سمجھ لیا کہ مسلمان ختم ہو گئے ہیں، چنانچہ انہوں نے بنو بکر کو خزاعہ کے خلاف اکسایا اور انہیں ہتھیار فراہم کیے۔ بنو بکر نے خزاعہ پر حملہ کیا اور ان کے کچھ آدمی قتل کر دیے، اور بچ جانے والے خزاعہ پناہ کے لیے مکہ کی طرف بھاگ گئے۔ پھر عمرو بن سالم الخزاعی جلدی سے مدینہ پہنچے اور رسول اللہ ﷺ کو جو کچھ ہوا تھا اس کی خبر دی اور آپ ﷺ سے مدد کی درخواست کی۔ رسول اللہ ﷺ نے فرمایا: "اے عمرو بن سالم! تمہاری مدد کی جائے گی۔"

When the Muslims returned from the battle of Mu’tah, having suffered a large number of casualties, the Quraysh deemed that the Muslims were finished, so they motivated the tribe of Banu Bakr against Khuza’ah and supplied them with weapons. Banu Bakr attacked Khuza’ah killing some of their men and the remaining Khuza’ah fled to Makkah for refuge. ‘Amru ibn Salim al-Khuza’i then hurried to Madinah and told the Messenger of Allah (pbuh) what had happened and implored his help. The Messenger of Allah (pbuh) replied, “May you be helped, O ‘Amru ibn Salim.”.

پر دې باندې د الله رسول ﷺ دا وټاکله چې د قریشو دا تړون ماتول نه شي ځپل کیدای او نه یې سمون کیدای شي، مګر د مکې د فتحې په واسطه. قریش د تړون د ماتولو له پایلو څخه ویره وکړه، نو ابوسفیان یې مدینې ته ولېږه، په دې موخه چې د موعد د غځولو غوښتنې په واسطه تړون مضبوط کړي. په هرصورت، ابوسفیان مستقیم د الله رسول ﷺ سره لیدو ته نه ورغی، بلکې د خپلې لور ام حبیبې، چې د الله رسول ﷺ ښځه وه، کور ته لاړ. کله چې هغه د الله رسول ﷺ د بستر باندې د کښېنولو لپاره حرکت وکړ، هغې هغه وتړه تر دې چې هغه پرې ونه کښېني. کله چې د هغې پلار له هغې څخه پوښتنه وکړه چې ولې یې دا وتړه، ایا دا د دې له امله ده چې زه د دې لپاره ډېر ښه نه یم، یا دا د دې له امله ده چې دا زما لپاره ډېر ښه دی؟ هغې ځواب ورکړ: «دا د الله رسول ﷺ بستر دی او ته یو ناپاک مشرک یې، نو زه نه غواړم چې ته پرې کښېنې.» ابوسفیان وویل: «په الله قسم، له کله چې ته زما څخه جلا شوې یې، ته بده شوې یې.» بیا هغه په قهر سره ولاړ.

Upon this the Messenger of Allah (pbuh) decided that this breach of the treaty by the Quraysh could not be ignored nor could it be corrected except by the conquest of Makkah. The Quraysh became afraid of the consequences of breaking the treaty, so they sent Abu Sufyan to Madinah with the aim of strengthening the treaty by asking for an extension. However, Abu Sufyan did not go directly to meet Allah’s Messenger (pbuh) and instead went to the home of his daughter Umm Habibah, wife of the Messenger of Allah (pbuh). As he moved to sit on the Messenger of Allah’s bed she folded it up so that he could not sit on it. When her father asked her whether she had folded it because he was too good for it or whether it was too good for him, she replied, “It is the Messenger of Allah’s bed and you are a filthy polytheist so I do not want you to sit on it.” Abu Sufyan replied, “By Allah since you left me you have turned bad.” He then left in a rage.

بعدہ ابوسفیان نے رسول اللہ ﷺ سے بات کرنے میں کامیابی حاصل کی اور اس صلح نامے کی توسیع کی درخواست کی جس کی وہ شدت سے خواہش رکھتا تھا، لیکن اسے کوئی جواب نہ ملا کیونکہ اسے مکمل طور پر نظرانداز کر دیا گیا۔ اس کے بعد وہ ابوبکر کے پاس گیا اور ان سے التجا کی کہ وہ اس کی طرف سے رسول اللہ ﷺ سے بات کریں۔ ابوبکر نے ایسا کرنے سے انکار کر دیا۔ پھر وہ عمر بن خطاب کے پاس گیا، جنہوں نے سختی سے اسے جھڑکتے ہوئے کہا: "کیا میں رسول اللہ ﷺ کے پاس تمہاری سفارش کروں؟ خدا کی قسم! اگر میرے پاس صرف ایک چیونٹی ہوتی تو میں اسی کے ساتھ تم سے لڑ پڑتا۔" آخرکار وہ علی بن ابی طالب کے پاس گیا جو فاطمہ کے ہاں تھے، اور ان سے درخواست کی کہ وہ رسول اللہ ﷺ کے پاس سفارش کریں۔ علی نے جواب دیا کہ اگر رسول اللہ ﷺ کسی بات کا فیصلہ کر چکے ہوں تو کسی کا انہیں اس سے باز رکھنے کی کوشش کرنا بے فائدہ ہے۔ پھر فاطمہ کی طرف متوجہ ہو کر اس نے کہا کہ وہ اپنے بیٹے حسن کو لوگوں کے درمیان پناہ دینے والا بنا دیں۔ فاطمہ نے کہا: "رسول اللہ ﷺ کے مقابلے میں کوئی پناہ نہیں دے سکتا۔" اس موقع پر ابوسفیان مایوس ہو گیا اور جلد ہی مکہ کی طرف لوٹ گیا، جہاں اس نے اپنے لوگوں کو مدینہ میں اپنے تجربے کے بارے میں بتایا۔ اس دوران رسول اللہ ﷺ نے اپنے لوگوں کو جنگ کی تیاری کا حکم دیا، اور آپ ﷺ ان کے ساتھ مکہ کی طرف روانہ ہوئے۔ آپ ﷺ کی امید تھی کہ قریش کو غافل پکڑ کر ان کو ہتھیار ڈالنے پر مجبور کر دیں اور یوں خونریزی سے بچا جائے۔

Later Abu Sufyan managed to talk to the Messenger of Allah (pbuh) and to ask for the extension to the treaty which he so badly desired, but he did not receive any reply as he was ignored completely. Next he went to Abu Bakr and pleaded with him to speak to the Messenger of Allah (pbuh) on his behalf. Abu Bakr refused to do so. Then he approached ‘Umar ibn al-Khattab who rebuked him harshly saying, “Should I intercede for you with the Messenger of Allah? By Allah if I had only an ant I would fight you with it.” Finally he went to see ‘Ali ibn Abi Talib who was with Fatimah and he appealed to him to intercede with the Messenger of Allah (pbuh). ‘Ali answered that if the Messenger of Allah (pbuh) had determined a thing then it was useless for anyone to try to talk him out of it. Turning to Fatimah he asked her to let her son Hasan be a protector between men. She said, “None could give protection against the Messenger of Allah.” At this point Abu Sufyan became desperate and he rode off shortly back to Makkah where he told his people about his experience in Madinah. Meanwhile, the Messenger of Allah (pbuh) urged his people to prepare for battle and he marched with them towards Makkah. He (pbuh) was hoping to take the Quraysh by surprise in order to force them to surrender and thus avoid bloodshed.

لس زره زره مسلمانو لشکر د مدینې څخه د مکې د فتحې لپاره حرکت وکړ. په پای کې دوی د مرّ الظهران ځای ته ورسیدل، چې د مکې څخه شاوخوا پنځه کیلومتره فاصله لري، او د قریشو له خبره پرته. سره له دې چې قریشو د یرغل تمه درلوده او د مشرانو لا تراوسه په دې بحث کې وو چې د دې مقابله څنګه وکړي. په همدې وخت کې ابوسفیان، چې ډېر هوښیار و، د مکې پر سر راځیدونکي خطر د ارزولو لپاره بهر ووت، او العباس سره مخامخ شو، چې دمخه اسلام منلی و. هغه د رسول الله ﷺ سپین خچر سپور و، د دې لپاره چې قریشو ته خبرداری ورکړي چې یا د ساتنې غوښتنه وکړي یا د مسلمانانو له خوا له منځه تللو سره مخ شي، ځکه چې قریش د رسول الله ﷺ په لاره کې د درېدو حیثیت نه درلود. العباس ابوسفیان ته وویل: "دا د رسول الله ﷺ او د هغه لشکر دی، او زه ستاسو او د قریشو لپاره اندیښمن یم که هغه په زور مکې ته داخل شي." ابوسفیان وپوښتل: "اوس څه باید وشي؟" العباس ورته وویل چې زما شا ته سپور شه، او دواړه به د رسول الله ﷺ سره وینو او د هغه ساتنه به وغواړو. کله چې دوی د مسلمانانو له کمپ څخه تېرېدل، د عمر اور ته ورسیدل. عمر د رسول الله ﷺ خچر وپیژاند، او همدارنګه خپل سخت دښمن ابوسفیان هم ولید.

The Muslim army numbering ten thousand set off from Madinah to conquer Makkah. They eventually reached Marr al-Dahran, which was about five kilometers from Makkah, without the knowledge of the Quraysh. Although, the Quraysh expected an invasion and their leaders were still debating how they should counter it. During this time, the ever vigilant Abu Sufyan came out to assess the danger that was looming over Makkah when he was met by al- ‘Abbas, who had by then accepted Islam. He was riding the Messenger of Allah’s white mule on an errand to warn the Quraysh to seek protection or face annihilation from the Muslims, since the Quraysh were not in a position to stand in the Messenger of Allah’s way. Al-‘Abbas said to Abu Sufyan, “This is the Messenger of Allah and his army and I fear for you and the Quraysh if he should enter Makkah by force.” Abu Sufyan asked, “What is there to do?” Al- ‘Abbas asked him to ride behind him and together they would go to meet the Messenger of Allah (pbuh) and seek his protection. As they proceeded through the Muslim encampment, they passed by ‘Umar’s fire. ‘Umar recognized the Messenger’s mule and also spotted his implacable enemy Abu Sufyan.

جب حضرت عباسؓ نے ابوسفیان کے لیے پناہ حاصل کرنے کا ارادہ کیا، تو حضرت عمرؓ یہ جان کر تیزی سے اُس خیمے کی طرف دوڑے جہاں رسول اللہ ﷺ موجود تھے، تاکہ آپ ﷺ سے عرض کریں کہ ابوسفیان کی گردن اڑا دی جائے۔ تاہم حضرت عباسؓ اپنے خچر پر سوار ہو کر حضرت عمرؓ سے پہلے وہاں پہنچ گئے، اور داخل ہوتے ہی پکارے: "اے اللہ کے رسول ﷺ! میں نے اسے پناہ دے دی ہے۔" حضرت عمرؓ اور حضرت عباسؓ کے درمیان سخت بحث چھڑ گئی، تب رسول اللہ ﷺ نے حضرت عباسؓ سے فرمایا: "اسے اپنے ٹھکانے پر لے جاؤ اور صبح اسے میرے پاس لے آنا۔" اگلے دن ابوسفیان کو رسول اللہ ﷺ کے سامنے لایا گیا، تو اُس نے اسلام قبول کر لیا۔

Realizing that al-‘Abbas wanted to seek protection for Abu Sufyan, ‘Umar dashed to the tent where the Messenger of Allah (pbuh) was in order to ask him to cut off Abu Sufyan’s head. However, al-‘Abbas galloped his mule there ahead of ‘Umar exclaiming as he entered, “O Messenger of Allah, I have offered him my protection.” A serious argument between ‘Umar and al-‘Abbas arose, whereupon the Messenger of Allah (pbuh) said to al-‘Abbas, “Take him away to your quarters and bring him back in the morning.” The next day Abu Sufyan was brought to the Messenger of Allah (pbuh) whereupon he embraced Islam.

العباس رضي الله عنه ځانګړی وویل محمد ﷺ ته: «ای د الله رسوله! ابوسفیان د داسې سړي دی چې خوښوي د فخر یو لامل ولري، ایا تاسو د هغه لپاره یو څه نه شئ کولی؟» دا خبرې چې واوریدې، د الله رسول ﷺ اعلان وکړ چې: «څوک چې د ابوسفیان کور ته داخل شي هغه خوندي دی، او څوک چې خپل دروازه تړي هغه خوندي دی، او څوک چې مسجد ته داخل شي هغه خوندي دی.» بیا د الله رسول ﷺ امر وکړ چې ابوسفیان د هغه تنګ ځای کې ودریږي چې د غره یوه برخه بهر راوتلې وه، ترڅو ټوله د مسلمانانو لښکر د هغه له خوا تیر شي او هغه دوی وویني. وروسته هغه په چټکۍ سره خپلو خلکو ته ستون شو او په لوړ غږ یې چیغې وهلې: «دا محمد ﷺ دی چې تاسو ته د داسې یوې لښکر سره راغلی چې تاسو یې مقابله نشئ کولی. څوک چې د ابوسفیان کور ته داخل شي هغه خوندي دی، او څوک چې خپل دروازه تړي هغه خوندي دی، او څوک چې مسجد ته داخل شي هغه خوندي دی.» دا خبرې چې واوریدې، قریشو خپله مقاومت پرېښود. بیا د الله رسول ﷺ حرکت وکړ او مکه ته داخل شو، پداسې حال کې چې هوښیار پاتې و. هغه ﷺ خپلو قوماندانانو ته لارښوونه کړې وه چې څلورو برخو ته ووېشل شي او جنګ ونه کړي او وینه ونه توئوي، مګر دا چې مجبور شي. لښکر مکې ته داخل شو او هیڅ مقاومت ونه لیدل، پرته له هغه برخې څخه چې د خالد بن ولید په مشرۍ وه، او هغه ژر دا مقاومت له منځه یوړ.

Al-‘Abbas said to the Messenger of Allah (pbuh), “O Messenger of Allah! Abu Sufyan is a man who likes to have some cause for pride, could you not do something for him?” Upon hearing this Allah’s Messenger (pbuh) proclaimed that, “He who enters Abu Sufyan’s house is safe, and he who locks his door is safe, and he who enters the Masjid is safe.” Allah’s Messenger (pbuh) then ordered that Abu Sufyan be detained in the narrow part of the valley where the mountain projected so that the whole Muslim army would pass by him and he would see them. Afterwards, he hurried back to his people shouting at the top of his voice, “This is Muhammad who has come to you with a force you cannot resist. He who enters Abu Sufyan’s house is safe, and he who locks his door is safe, and he who enters the Masjid is safe.” On hearing this the Quraysh aborted their resistance. Then the Messenger of Allah (pbuh) marched and entered Makkah, while remaining on the alert. He (pbuh) had instructed his commanders to split into four divisions and not to fight or shed any blood unless they were forced to do so. The army entered Makkah meeting no resistance except the division of Khalid ibn al-Walid, who quickly dealt with it.

رسول الله ﷺ د مکې په سر کې ښکته شو، هلته یو څه وخت ودرېد، بیا د کعبې په لور روان شو، او د هغې شاوخوا یې اوه ځله طواف وکړ. بیا ﷺ عثمان بن طلحه ته ولېږل او هغه کعبه پرانېسته. خلک د هغه شاوخوا راټول شول، او ﷺ هغوی ته خطاب وکړ او دا آیت یې ولوست:

The Messenger of Allah (pbuh) dismounted at the top of Makkah where he stopped for awhile before marching towards the Ka’bah, which he circumambulated seven times. He (pbuh) then summoned ‘Uthman ibn Talhah and he opened the Ka’bah. People gathered around him, and he (pbuh) addressed them by reciting the verse,

ای انسانانو! مونږ تاسو له یوه نارینه او یوې ښځې څخه پیدا کړي، او تاسو قومونه او قبیلې کړي، ترڅو یو بل وپیژنئ. په حقیقت کې، د الله په نزد تر ټولو زیات عزتمن هغه څوک دی چې له تاسو څخه ډیر تقوا لري. په حقیقت کې الله ډیر پوهیدونکی، ډیر خبرداره دی۔ [الحجرات، ۴۹:۱۳]

“O mankind, We created you from male and female, and made you into peoples and tribes, that you may know one another. Verily, the most honourable of you in the sight of Allah is that who has “At-Taqwa”. Verily, Allah is All knowing. All-Aware.” [Al-Hujurat, 49:13].

پس رسول الله ﷺ وفرمایل: "اے قریشو، تاسو فکر کوئ چې زه به تاسو سره څه وکړم؟" دوی وویل: "ښه! ته یو شریف ورور یې، د یو شریف ورور زوی یې." هغه ﷺ وفرمایل: "لاړ شۍ، ته آزاد یې." د کعبې په دننه رسول الله ﷺ امر وکړ چې هغه انځورونه چې د فرښتو او پیغمبرانو وو او د دیوالونو سينګار یې کاوه، ړنګ کړای شي. هغه ﷺ یوه لرګینه کبوتره هم وموندله، چې هغه یې په خپلو لاسونو ماته کړه او بیا یې وغورځوله. بالاخره د الله رسول ﷺ په لاس کې د یوې لښتۍ په مرسته د حاضرو ډېرو بتانو ته اشاره وکړه او دا آیت یې تلاوت کړ،

Then the Messenger of Allah (pbuh) asked, “O Quraysh, what do you think I am about to do with you ?” They replied, “Good! You are a noble brother, son of a noble brother.” He (pbuh) said, “Go your own way for you are free.” Inside the Ka’bah, the Messenger of Allah (pbuh) ordered the pictures of angels and prophets which were decorating its walls to be torn down. He (pbuh) also found a dove made out of wood which he broke in his hands and then threw it away. Lastly, Allah’s Messenger (pbuh) pointed to the multitude of idols present with a stick in his hand and he recited the verse,

او ووایه: حق راغی او باطل ناپدید شو. بیشکه باطل تل ناپدید کیدونکی دی۔ [الإسراء، ۱۷:۸۱]

“And say: Truth has come and Batil has vanished. Surely! Batil is ever bound to vanish.” [Al-Isra, 17:81].

ټول بتان یو په بل پسې پر شا ولوېدل، بیا وسوزول شول، ټوټې ټوټې شول او لرې وغورځول شول. اوس بالاخره مقدس کور پاک شو.

All the idols collapsed onto their backs one after the other, then they were burned, broken up and disposed of. Now the sacred house was finally purified.

د الله رسول ﷺ پاتې شو چې په مکه کې یې پنځلس ورځې تېرې کړې، او په دې موده کې یې د ښار چارې تنظیم کړې او خلکو ته یې اسلام ښوونه وکړه.

The Messenger of Allah (pbuh) remained in Makkah for fifteen days, during which time he (pbuh) organized its affairs and taught the people Islam.

دې ډول مکه مکرمه په بشپړ ډول آزاده شوه، او په پایله کې د اسلامي دعوت د لاره کې اصلي خنډ په پای ته ورسید. دا لویه بریا د ځزیرې العرب د ډیرو کم مقاومتي ځایونو په استثنا ترلاسه شوه، لکه حنین او د طائف ښار، چې پاتې وو. دا ټکي هیڅکله هم د لرې کولو لپاره ستونزمن نه بلل کیدل.

Thus was Makkah completely liberated and as a result the main obstacle standing in the way of the Islamic campaign had finally been overcome. The great victory was achieved with only a few pockets of resistance, such as Hunayn and the city of Ta’if, remaining in the Arabian Peninsula. These were not expected to prove difficult to remove.