د رسول الله ﷺ د مکې دعوت دوه مرحلې درلودې. لومړۍ مرحله د ښوونې، روزنې او فکري او روحاني جوړونې مرحله وه. دوهمه مرحله د پیغام د خپرولو او مبارزې مرحله وه. لومړۍ مرحله د دې لپاره وه چې نوي مفکورې په سمه توګه درک شي، په شخصیتونو کې شاملې شي او هغه د دغو مفکورو په شا جوړې شي. دوهمه مرحله د دې لپاره وه چې دغه مفکورې په ټولنه کې د یوې فعالوونکې ځواک په بڼه بدلې شي، چې ټولنه ته داسې حرکت ورکړي چې دوی د ژوند په مختلفو برخو کې پلې کړي. مفکورې د ټولنې په کې د پلې کېدو پرته یوازې د بې ژوندۍ معلوماتو یوه ډله ده. د دې لپاره چې دغه مفکورې ژوندۍ او پلې شي، لومړی باید دا پروسه تیره کړي چې له یوازې فکرونو څخه د ټولنې د حرکت کوونکي ځواک بڼه ومومي، خلک یې ومني، پوه شي، یې وړي او د پلې کولو لپاره مبارزه وکړي. په پای کې د دغو مفکورو پلې کېدل حتمي کېږي.

The Da’wah of the Messenger of Allah (pbuh) in Makkah was divided into two stages. The first stage was the stage of teaching, culturing and intellectual and spiritual building. The second stage was the spreading of the Message and the struggle. The first stage was to ensure the correct understanding of new concepts and to incorporate them into personalities and to structure them around these concepts. The second stage was to transfer these concepts into a mobilizing force in the society that drives it to implement them in the different walks of life. Concepts are nothing but a mass of lifeless information unless they are implemented in a society. In order for these concepts to be energized and implemented, they first have to go through the process of being transformed from mere thoughts to becoming a driving force within the society, with people adopting them, realizing, carrying them and struggling to implement them. Eventually, the implementation of these concepts would become inevitable.

د الله رسول ﷺ په مکه کې په دې ډول خپل دعوت ته دوام ورکاوه: په لومړي پړاو کې هغه خلکو ته د اسلام بلنه ورکوله، د اسلام په مفهومونو یې روزل او د هغو احکامو ښوونه یې کوله. هغه هر هغه چا ته چې کولی یې شو د اسلامي عقیدې په بنسټ یوځای کوله. دا د افرادو په پټه ډله کولو او د دعوت لپاره د هغوی د روزنې پړاو و. د الله رسول ﷺ د دعوت په پیلاوي کې ناڅاپه او بې‌ځنډه کار کاوه، او ټولو هغو کسانو ته چې اسلام یې قبول کړی و، د روزنې په ورکولو لیواله و. هغه دوی د ارقم کور کې راټولول، یا یې څوک داسې لیږل چې په خپلو کورونو کې یا د غرونو په دره‌ګانو کې په حلقو کې روزنه وکړي. دوی دا کار په پټه کاوه او په یوه ډله کې راټولیدل. د دوی عقیده پیاوړې شوه، د دوی تر منځ اړیکې نژدې شوې، او د هغه دندې احساس چې په ورځني ډول سره یې مخ کېدل، ترڅو داسې شول چې د دعوت په لاره کې هر څه قرباني کولو ته چمتو شول. پیغام د دوی په زړونو او په ذهنونو کې ژور ریښې وکړې؛ اسلام د دوی په رګونو کې د وینې په شان شو، او دوی د اسلام ژوندي نمونې شول. له همدې امله، پیغام هیڅکله د دوی په منځ کې محدود پاتې نشو کېدای، سره لدې چې دوی هڅه کوله چې ځانونه او دعوت د قریش له سترګو لرې وساتي.

This is how the Messenger of Allah (pbuh) went about his call in Makkah. In the first stage, he called people to Islam, cultured them with its concepts and taught them its rules. He gathered whoever he could on the basis of the Islamic belief. This was the stage of secretly grouping individuals and orienting them for the Da’wah. Allah’s Messenger (pbuh) relentlessly pursued the call, eager to acculturate all those who embraced Islam. He gathered them in the house of al- Arqam, or sent someone to culture them in circles in their own homes or in the mountain valleys. They did so in secret and gathered in a group. Their belief became stronger, and relations between them closer, and their awareness of the task that they faced daily until they were ready to sacrifice anything in the way of the Da’wah. The Message took deep root in their hearts and in their minds, Islam became like the blood in their veins - they became walking examples of Islam. Therefore, the Message could never remain confined within themselves, despite their attempts to keep themselves and the Da’wah away from the eyes of Quraysh.

هغوی د هغو خلکو سره خبرې پیل کړې چې باور یې درلود، او د هغو سره چې د اسلام قبلولو لپاره یې چمتووالی لیدلی و. نو خلکو د دوی د پیغام په اړه خبر شول او د دوی شتون یې احساس کړ. په دې مرحله کې دعوت د پیل په ټکي کې ځای نیول شوی و او پکار و چې پیل شي. دا د لومړي پړاو، یعنې د ټولنیز تنظیم او د فرهنگي ځان سره برابرولو پای و، او دعوت په حتمي ډول دویم پړاو ته لاړ، هغه چې د متقابل اړیکو او مبارزې دی. دا د اسلام او د هغه د مفهومونو تشریح د خلکو لپاره وه. ځینو خلکو ځواب ورکړ او ومنله، او ځینو رد کړ او د هغې سره جګړه وکړه. په دې حال کې، مخکې لدې چې کفر او دروغ ماتې وخوري او مخکې لدې چې ایمان او صلاح غالب شي، دا ډول ټکر حتمي و. خو د خلکو ذهنونه هرڅومره ضد وي، دوی هیڅکله د سمو مفهومونو لاره په دایمي ډول نشي بندولی، که څه هم دوی هڅه کوي چې له هغو څخه ډډه وکړي ترڅو په اغیز پاتې نشي.

They began talking to people they trusted, and to those in whom they felt a readiness to accept Islam. People, therefore, found out about their Message and felt their presence. At this stage, the call was positioned at the starting point and needed to be launched. This marked the end of the first stage, i.e. the collectivization and acculturation, and the call inevitably moved to the second stage, that of interaction and struggle. It involved expounding Islam and its concepts to the people. Some people responded and accepted, and others rejected and fought it. However, before disbelief and falsehood could be defeated and before Iman and righteousness could gain the upper hand, such a clash was inevitable. Yet, no matter how stubborn peoples’ minds are, they can never permanently block the path of the right concepts, although they try to avoid them so as to remain unaffected.

لہذا د متقابل عمل مرحله پیل شوه، چې دا د دوو مختلفو فکري لارو ترمنځ مبارزه هم شامله وه، یعنې د اسلام او کفر تر منځ. دا وخت د هغه وخت څخه پیل شو کله چې د الله رسول ﷺ د خپلو صحابه کرامو په یوه ډله کې راووت، داسې طریقې سره چې عربانو هیڅکله نه وه لیدلې، او دواړو د کعبې طواف وکړ او پیغام یې اعلان کړ. له هغه وخت څخه، د الله رسول ﷺ په مکه کې خلکو ته علناً د اسلام دعوت ورکاوه، او د هغوی موجوده ژوند طرز ته یې ننګونه کوله.

Therefore, the stage of interaction commenced, incorporating as it did the struggle between the two disparate streams of thoughts, that of Islam and Kufr. It proceeded from the time that the Messenger of Allah (pbuh) emerged with his group of Sahabah, in a manner never before witnessed by the Arabs, and together they circumumbulated the Ka’bah declaring the Message. From that time on, the Messenger of Allah (pbuh) publicly invited people to Islam in Makkah, challenging their existing lifestyles.

اللہ سبحانہ و تعالیٰ کی وحدانیت کا اعلان کرنے والی قرآنی آیات رسول اللہ ﷺ پر نازل ہوئیں، اسی طرح کفر اور بت پرستی کی مذمت کرنے والی آیات اور ان آیات کا نزول ہوا جو لوگوں کی اپنے آباء و اجداد کی اندھی پیروی پر تنقید کرتی تھیں۔ یہ آیات معاشرے کی بدعنوان معاملات سے بیزاری ظاہر کرنے کے لیے نازل ہوئیں؛ انہوں نے سود (ربا) پر، اور ناپ تول میں کمی اور دھوکہ دہی (تطفیف) پر کڑی تنقید کی۔ لوگوں سے خطاب کرنے کے لیے رسول اللہ ﷺ نے انہیں گروہوں کی صورت میں اسلام کے بارے میں بتایا۔ آپ ﷺ نے آغاز اپنے قبیلے کو جمع کرکے اور انہیں کھانے پر بلا کر کیا۔ پھر آپ ﷺ نے انہیں اسلام کی دعوت دی اور اپنی مدد کا مطالبہ کیا، مگر انہوں نے آپ ﷺ کو مسترد کر دیا۔ آپ ﷺ نے مکہ والوں کو صفا پہاڑی پر جمع کیا اور ان سے خطاب کیا، لیکن اس سے قریش کے سرداروں، خصوصاً ابو لہب، کو غصہ آ گیا، اور یوں رسول اللہ ﷺ اور قریش کے درمیان، اور آپ ﷺ اور دیگر عربوں کے درمیان دوری مزید گہری ہو گئی۔ اس طرح عوام کے ساتھ رابطے کے ساتھ ساتھ گھروں میں، خاص طور پर ارقم کے گھر اور وادیوں میں، مرکوز تعلیم و تربیت کا سلسلہ بھی جاری رہا۔

Qur’anic verses proclaiming the Oneness of Allah (swt) were revealed to the Messenger of Allah (pbuh), as were the verses deploring disbelief and idol-worship, and the verses attacking the way people blindly followed their forefathers. These verses were revealed to abhor the corrupt dealings within society, they attacked interest (Riba) and corruption and cheating in the scales (Tatfeef). In order to address the people, the Messenger of Allah (pbuh) talked to them about Islam in groups. He started by gathering together his clan, inviting them for meals. Then he invited them to Islam and asked them to support him, but they rejected him. He gathered the Makkans at al-Safa and talked to them, but this enraged the leaders of the Quraysh, especially Abu Lahab, thus the rift deepened between Allah’s Messenger (pbuh) and the Quraysh and between him and the other Arabs. Thus, the interaction with the public was coupled with the concentrated education being delivered in houses, specifically in the house of al-Arqam and in the valleys.

دعوت له هغو کسانو څخه چې ښه استعداد یې ښکاره کاوه، د ټولو خلکو ته د بلنې په لور واوښته. عامه بلنه او د خلکو ترمنځ د دعوت خپریدل په قریشو باندې ښکاره اغیز وکړ، ځکه له دوی څخه د کینې یوه لویه مړۍ راپورته شوه، چې د دعوت د خطر په زیاتیدو سره یې هم زیاتوالی راغی. قریشو د دعوت د مخنیوي او مقابلې لپاره جدي تدابیر نیول پیل کړل، ځکه دوی پوه شول چې نور نشي کولای محمد ﷺ او د هغه پیغام ته پام ونه کړي. په همدې سبب د الله د رسول ﷺ او د هغه د صحابه‌وو په وړاندې دښمني زیاته شوه.

The call moved from inviting individuals who displayed good potential to inviting all people. The public call and acculturation had a visible effect on the Quraysh, for it unleashed from their quarters a great deal of hatred which mounted, as the threat of the call increased/became more prevalent. The Quraysh began taking serious measures to counter and resist the Da’wah after realizing that it could no longer ignore Muhammad (pbuh) and his Message. Thus, the hostilities intensified against Allah’s Messenger (pbuh) and his Sahabah.

عامه ډله د ټولنې ترمنځ خپله عامه ګډون او اعلاني طرز، له دې سره سم ډېر لوی اغېز درلود. دا طرز هغه عامه افکار جوړ کړل چې د دعوت د وده لپاره اړین و، او دې کار د دعوت د ژر پراخېدو سبب وګرځېد په ټوله مکه کې. هره ورځ د مسلمانانو شمېر زیاتېده؛ بې وزله، محرومان او ځورېدونکي اسلام قبلاوه، همدارنګه مشران او پلرښتونکي، او بډایه سوداګر چې سوداګرۍ یې دوی له هغه څه فکر کولو څخه نه ګرځوله چې د الله رسول ﷺ ورته را بلل. هغه کسان چې اسلام یې قبول کړ، هغه وو چې زړونه او عقلونه یې پاکي، حکمت او حقیقت وپیژاند، او هغه کسان وو چې د ځانونو له ضد او تکبر څخه پورته شول. دوی له هغه وخت اسلام قبول کړ چې د دې سمښت او د پیغام رسولو د رښتیني والي ځان پوه شول. په مکه کې اسلام په دې ډول خپور شو، او نارينه او ښځې يې قبول کړ. اجتماعي دعوت د پیغام د پراخ حلقې ته رسولو کې لوی رول ولوباوه، سره لدې چې مسلمانانو په دې لاره کې ازمېښتونه او زیانونه زغمل. د دعوت بریا د قریشو مشرانو نور هم خپه کړل، او د دوی په زړونو کې داسې وه لکه اور چې بلېږي. د الله رسول ﷺ د ظلم، سختۍ او ستمګرۍ پر وړاندې چې په مکه باندې واکمن وه، پرله پسې فکري مبارزه پیل کړه، او د دوی ناوړه عقیدې او کړنې یې ټوکې کړې، برید ورباندې وکړ او رسوا یې کړې.

The public approach of the group, however, had a massive effect. It created the public opinion necessary for the growth of the Da’wah and this asssisted in its rapid expansion throughout Makkah. Every day that passed saw a growth in the number of Muslims, the poor, the deprived and the oppressed embraced Islam so did the nobles and leaders, and the rich traders whose trading did not distract them from reflecting on what the Messenger of Allah (pbuh) was calling for. Those who embraced Islam were the ones whose minds and hearts understood purity, wisdom and truth, and those who raised themselves above stubbornness and haughtiness. They embraced Islam the moment they realized its righteousness and the truthfulness of the one who conveyed the Message. Islam spread in Makkah therein, and men and women embraced it. The collective Da’wah played a major role in taking the Message to a wider audience despite the trials and suffering that the Muslims had to endure in the process. The success of the Da’wah enraged the leaders of the Quraysh still further, and was like a fire burning through their hearts. The Messenger of Allah (pbuh) waged an unrelenting, ideological campaign against injustice, harshness and oppression that dominated Makkah, and he mocked, attacked and exposed their ill-fated concepts and practices.

دا د الله د رسول ﷺ او د هغه د صحابه‌وو او د قریشو د کافرانو تر منځ د ډېرو سختو مرحلو د پیل نښه وه۔ که څه هم د آشنایۍ د مرحلې او د متقابل عمل د مرحلې تر منځې مرحله ډېره نازکه او حساسه ګڼل کېږي، ځکه چې ډېره حکمت، صبر او دقت ته اړتیا لري، خو د متقابل عمل مرحله په حقیقت کې ډېره سخته ده، ځکه چې دا د بې‌باکۍ او مخالفت غوښتنه کوي پرته لدې چې د پېښې د پایلو یا د اوسني حالت د شرایطو حساب وساتل شي۔ دا ځکه چې مسلمانان به په خپل دین او ایمان کې ازمېښت ته ورګرځول کېدل۔

This marked the beginning of one of the most severest of stages between the Messenger of Allah (pbuh) and his Sahabah on one side and the disbelievers of the Quraysh on the other. Although the intermediate phase between the stage of acculturation and the stage of interaction is considered to be the most delicate and sensitive, because it requires a great deal of wisdom, patience and precision, the phase of interaction is actually the most difficult because it requires frankness and defiance without giving any account to results or conditions of the situation at hand. This is so due to the fact that the Muslims would be tested in their Deen and Iman.

د الله رسول او د هغه صحابه دغه مرحله داسې تېره کړه چې هغه ظلم، شکنجه، ځورونه او تیری زغمل کېدل چې لوړ غر یې هم ټیټ کولای شو.

The Messenger of Allah (pbuh) and his Companions passed through that phase enduring the kind of oppression, torture, persecution and aggression that would weigh down the highest mountain.

ان میں سے کچھ حبشہ کی طرف ہجرت کر گئے، کچھ شکنجوں میں جان دے بیٹھے اور کچھ نے بدترین قسم کی زیادتیاں برداشت کرتے ہوئے زندگی گزاری۔ انہوں نے اپنی بے لوث جدوجہد جاری رکھی یہاں تک کہ مکی معاشرے پر اسلام کی روشنی کا اثر ہونے لگا اور اس کفر کے اندھیرے چھٹنے لگے جنہوں نے مکہ کو اپنی لپیٹ میں لے رکھا تھا۔ رسول اللہ ﷺ نے دعوت کا پہلا مرحلہ مکمل کرتے ہوئے دارِ ارقم میں تین سال گزارے، اس کے بعد بھی آپ ﷺ کو کفر کے خلاف مزید آٹھ سال جدوجہد کرنا پڑی، حالانکہ آپ ﷺ اپنی نبوت کو بہت سے معجزات کے ذریعے واضح طور پر ثابت کر چکے تھے۔ یہ سب کچھ اس طرح ہوتا رہا کہ قریش نے مسلمانوں پر ظلم و ستم ڈھانے میں ایک لمحے کے لیے بھی ڈھیل نہ دی، اور نہ ہی اسلام کے خلاف اپنے سخت رویے میں نرمی کا کوئی اشارہ دکھایا۔ مسلمانوں اور قریش کے باہمی تعامل کے نتیجے میں دعوت کا اثر پورے جزیرہ نما میں پھیل گیا اور ہر زبان کا موضوع بن گیا؛ حج کے لیے آنے والے زائرین نے عرب قبائل میں اس دعوت کی خبر پھیلانے میں مدد دی۔ تاہم وہ عرب زیادہ تر تماشائی ہی بنے رہے اور ایمان کی طرف ایک قدم بھی نہ بڑھایا، کیونکہ ان کا بنیادی مقصد قریش کو ناراض نہ کرنا تھا۔ وہ قریش سے ٹکراؤ سے بچنے کے لیے رسول اللہ ﷺ سے دور رہے۔ رسول اللہ ﷺ اور صحابہ کرامؓ کی اس خطرناک صورتِ حال نے واضح کر دیا کہ دعوت کو تیسرے مرحلے کی طرف منتقل کرنا ناگزیر ہے، جس میں اسلام کو عملی طور پر نافذ کیا جائے۔

Some of them emigrated to Abyssinia, some of them perished under torture and some of them survived the most atrocious types of aggression. They pursued their relentless struggle until they were able to affect the Makkan society with the light of Islam and to begin to dissipate the darkness that disbelief had engendered, and that Makkah had been plunged into. Despite the fact that the Messenger of Allah (pbuh) spent three years in the House of al- Arqam, having completed the first stage of the Da’wah, he had to struggle against disbelief, even though he had clearly demonstrated his Prophethood through many miracles, for another eight years. All of this transpired without the Quraysh once giving any respite from torturing the Muslims, nor showing any signs of appeasing their harsh stance against Islam. As a result of the interaction between the Muslims and the Quraysh, the impact of the Da’wah spread throughout the Peninsula and became a subject on everyone’s lips; the pilgrims helped in spreading the news of the call amongst the Arab tribes. However, those Arabs remained mainly spectators and never moved one step towards Iman, as their main concern was not to upset the Quraysh. They avoided the Messenger of Allah (pbuh) in order not to clash with the Quraysh. This dangerous situation of the Messenger of Allah (pbuh) and the Sahabah made it evident that moving the Da’wah to the third phase in which Islam will be implemented is a must.

مګر په مکه کې نښې داسې نه وې چې دا کار ممکن وي. سربیره پردې، مسلمانانو په وړاندې دښمني زیاته شوه چې دوی د دعوت لپاره په بشپړ ډول خپل وخت نه شو وقف کولی، او د خلکو انکار دا حالت نور هم خراب کړ.

However, the signs in Makkah were not indicative towards it being a viable option. Additionally, the increase in hostilities against the Muslims prevented them from fully devoting their time to the call and the people’s rejection compounded the situation and made it worse.