1.6 Garuruwan Filistiya Masu Ci Gaba Sosai
1.6 The Highly Developed Cities Of Philistia
A cikin yawancin zamanin Ƙarfe (kimanin 1200‒600 BC) Filistiya ta bunƙasa bisa dogaro da hanyoyin kasuwanci masu ƙarfi da ƙasashen waje, kuma, kamar yadda za mu gani a ƙasa, ta samar da tsarin kuɗi na farko a Filasɗin a ƙarshen ƙarni na 6 zuwa farkon ƙarni na 5 BC. Binciken kayan tarihi a ƙasa da kuma binciken ilimin kayan tarihi a ƙarƙashin ruwa na jiragen ruwan da suka nutse a Filistiya sun nuna cewa Filistiyawa mutane ne masu wayewa sosai.
Throughout much of the Iron Age (c. 1200‒600 BC) Philistia flourished on strong international trade links and, as we shall see below, developed the first monetary system of Palestine in the late 6th‒early 5th century BC. Terrestrial excavations and underwater archaeology of shipwrecks of Philistia have revealed that the Philistines were a highly civilised people.
Sun kasance masu jirgin ruwa masu hikima da kwarewa sosai, kuma manyan masu gine-gine da tsara birane, da kuma masu fasaha sosai a aikin tukwane da saka, da aikin hauren giwa da ƙarfe (Dothan 1992). Kamar Finisiyawa, Filistiyawa sun ƙirƙiri fasahar jirgin ruwa mai ci gaba wanda tabbas ya ƙara martabarsu a matsayin mutanen teku. Ko da yake asalinsu (daga Aegean ko Gabas ta Kusa) ya kasance abin takaddama mai tsanani tsakanin malamai (Berlin 1997) – inda bincike na baya-bayan nan ke nuna cewa mutane ne na asali a yankin Levant (Evian 2017) – akwai dalilai masu kyau da za a ɗauka cewa ci gaban garuruwan-jihohi na Filistiyawa masu ci gaba a Falasɗinu ya yi kama, zuwa wani mataki, da ci gaban polis na Girkanci mai hikima na zamanin da. Bayan lokaci, kuma musamman a lokutan Hellenawa da Roman, garuruwa da dama a Falasɗinu, musamman Ascalon a kudu da Ptolemais (Acre) a arewa, sun zama polis na Girkanci na al'ada. Kalmar Girkanci polis (jam'i poleis), ‘birni-jiha’, ta ci gaba da canzawa a tsawon zamanin da a matsayin magabacin birni, jiha, kuma daga baya ‘yancin zama ɗan ƙasa; kalmar Girkanci polis (Larabci madinah) ta ci gaba a lokutan Hellenawa, Roman da Byzantine, kuma ta zama ruwan dare wajen sunan garuruwa a Falasɗinu mai magana da Romawanci da Girkanci a zamanin Byzantine; ana kuma samunta a Falasɗinu ta zamani a sunan birnin Nablus da aka karɓa (asalinsa Neapolis).