Uning taslim bo'lganlar haqidagi izohlari
His Comments On Those Who Capitulated
[Abu Zur'a:] Ahmad shunday degan: Abu Nasr at-Tammar, Yahyo ibn Mo'in yoki mehnatga (inkvizitsiyaga) bo'ysungan boshqa har qanday shaxs orqali rivoyat qilingan hadislarni yozib olmaslik kerak. 77.1
[Abū Zurʿah:] Aḥmad held that one should not write down reports transmitted by Abū Naṣr al-Tammār, Yaḥyā ibn Maʿīn, or anyone else who capitulated to the Inquisition. 77.1
[Al-Maymūnī:] Menga ishonchli manbadan yetkazilgan: u — ya'ni Aḥmad ibn Ḥanbal — Abū Naṣr at-Tammārning janozasida qatnashmagan. Menimcha, buning sababi at-Tammārning Inkvizitsiyaga (mihna) bo‘ysunib berganligi edi. 77.2
[Al-Maymūnī:] I have it on good authority that he—meaning Aḥmad ibn Ḥanbal —did not attend the funeral of Abū Naṣr al-Tammār. I believe the reason was al- Tammār’s capitulation to the Inquisition. 77.2
[Ḥajjāj ibn al-Shāʿir:] Men Aḥmad ibn Ḥanbalning shunday deganini eshitdim: “Agar kimdandir hadis rivoyat qilishim kerak bo‘lsa, taslim bo‘lib qo‘ygan kishi bo‘lmasa, Abū Ma‘mar va Abū Kurayb’dan rivoyat qilgan bo‘lardim.” 77.3
[Ḥajjāj ibn al-Shāʿir:] I heard Aḥmad ibn Ḥanbal say, “If I were to transmit Hadith from anyone who gave in, I’d transmit from Abū Maʿmar and Abū Kurayb.” 77.3
[Muallif:] Abū Maʿmarning to‘liq ismi Ismoil ibn Ibrohim al-Hudaliy bo‘lib, u majburlik ostida taslim bo‘lgan. Keyinchalik u buning uchun o‘zini ayblab, pushaymon bo‘lgan hamda (taslim bo‘lmay) qarshilik ko‘rsatganlarga rashk aralash havas bilan qaragan. Abū Kurayb esa uning haqiqiy ismi Muhammad ibn Abū l-Alo bo‘lib, taslim bo‘lgandan keyin unga ikki dinor nafaqa tayinlangan. U bu nafaqani aslida ularni taslim bo‘lgani uchun mukofotlashayotganini bilib qolgach, ehtiyoji bo‘lishiga qaramay, uni rad etgan.
[The author:] Abū Maʿmar’s full name is Ismāʿīl ibn Ibrāhīm al-Hudhalī and he capitulated under duress. He later regretted doing so, reproaching himself and expressing envious admiration of those who resisted. As for Abū Kurayb, his real name is Muḥammad ibn Abū l-ʿAlāʾ. After his capitulation he was given a stipend of two dinars. When he discovered that they were rewarding him for giving in, he renounced the stipend even though he needed it.
[Ṣāliḥ:] Al-Ḥizāmī bizning oldimizga Ibn Abī Duʾādning oldiga borib kelganidan keyin keldi. Otam chiqib, uni u yerda ko‘rishi bilanoq, eshikni uning yuziga yopib, ichkariga qaytib kirdi. 77.4
[Ṣāliḥ:] Al-Ḥizāmī came to see us after having been to see Ibn Abī Duʾād. As soon as my father went out and saw him there, he shut the door in his face and went back inside. 77.4
[Muallif:] U xuddi shunday qilgan Abū Xaytamaga ham, u kelib eshikni taqillatdi. Aḥmad chiqib uni u yerda ko‘rganida, eshikni yopdi va g‘azab bilan o‘z-o‘zicha g‘o‘ldirab ichkariga qaytib ketdi. Aḥmad nima deyayotganini eshitgan Abū Xaytama esa boshqa qaytib kelmadi.
[The author:] He did the same with Abū Khaythamah, who came and knocked on the door. When Aḥmad came out and saw him there he shut the door and went back inside muttering angrily to himself. Abū Khaythamah, who could hear whatever it was that Aḥmad was saying, never came back.
Ahmad kasal bo‘lib qolganida, Yahyo ibn Ma‘in uni ziyorat qilish uchun keldi. Ammo Ahmad unga yuzini o‘girdi va bir og‘iz so‘z ham aytishdan bosh tortdi. Oxiri Yahyo o‘rnidan turdi va norozilik bilan, “Shuncha vaqt birga bo‘lganimizdan keyin ham u menga gapirmaydi!” deb ketdi. [Al-Marrudhiy:] Ahmad ibn Hanbal kasal bo‘lib qolganida, Yahyo ibn Ma‘in uni ziyorat qilgani keldi. Lekin Ahmad, taslim bo‘lgan har bir kishi bilan gaplashmaslikka qasam ichgan edi, shuning uchun uning salomiga javob bermadi. Yahyo uzr ayta boshladi, jumladan, ‘Ammor hadisini va «majbur qilingan, ammo yuragi imonga mahkam bog‘langan kishi bundan mustasno» degan oyatni keltirdi.459 Ahmadning yagona javobi boshini chetga burish bo‘ldi.
When Aḥmad fell ill, Yaḥyā ibn Maʿīn came to see him; but Aḥmad turned his back on him and refused to say a word. Finally Yaḥyā got up and left, grumbling, “After all that time together he won’t even speak to me!” [Al-Marrūdhī:] When Aḥmad ibn Ḥanbal fell ill, Yaḥyā ibn Maʿīn came to visit him. But Aḥmad, who had vowed never to speak to anyone who had capitulated, did not return his greeting. Yaḥyā began offering excuses, including the Hadith of ʿAmmār, and the verse «with the exception of one who is forced to do it, while his heart rests securely in faith.»459 Aḥmad’s only response was to turn his head away.
Nihoyat, Yahyo: "Taslim bo'ldim!" dedi-da, o'rnidan turdi va pindependent ravishda pichirladi: "Unga biror narsani tushuntirishning foydasi yo'q." 77.5
Finally Yaḥyā said, “I give up!” and got to his feet, muttering “It’s no use explaining anything to him.” 77.5
Men uning orqasidan chiqdim va uni eshik yonida o'tirgan holda topdim.
I followed him out and found him sitting by the door.
“Mendan keyin Ahmad biror narsa dedimi?” — deb so‘radi u.
“Did Aḥmad say anything after I left?” he asked.
U aytdi: “Men hayron bo‘lyapman, u ʿAmmār hadisini keltiryapti-ya! (ʿAmmār hadisi quyidagicha: “Men ularning yonidan o‘tganimda, ular sizni la’natlayotganlarini eshitdim; men ularga bunday qilmaslikni aytganimda, ular meni urishdi.”)460 Ular faqat sizni urish bilan qo‘rqitishdi, xolos.”» Nihoyat, Yahyoning shunday deganini eshitdim: «Davom et, Ahmad, Alloh seni kechirsin! Butun yer yuzida Uning Shariatini sendan yaxshiroq biladigan birorta odamni uchratmaganman.»
“He said, ‘I can’t believe he’s citing the Hadith of ʿAmmār! (The Ḥadīth of ʿAmmār runs as follows: “As I passed them, I heard them cursing you; and when I told them not to, they beat me.”)460 All they did was threaten to beat you.’” Finally I heard Yaḥyā say, “Go on, then, Aḥmad, and may God forgive you! Never on God’s green earth have I met anyone who knew His Law better than you.”
Qo‘shimcha
Addendum
Nega shunday savol berilishi mumkin: agar ayrim kishilarning majbur bo‘lib taslim bo‘lgani isbotlansa, bu esa Shariat tomonidan ruxsat etilgan bo‘lsa, nega Ahmad ulardan munosabatini uzgan? Bunga uchta javob berilishi mumkin: 77.6
Someone might well ask why, if it can be shown that certain individuals capitulated under duress, which the Law allows, did Aḥmad end his relationship with them? There are three possible responses: 77.6
1. Ushbu shaxslar taslim bo'lishdan oldin tahdid qilindi, ammo urilmadi.
1. The persons in question were threatened but not beaten before they capitulated.
Tahdid majburlash sanalmaydi, buni yuqorida keltirilgan Yahyo ibn Ma'in haqidagi rivoyatdan ko'rish mumkin.
Threats do not count as coercion, as is evident from the aforementioned report about Yaḥyā ibn Maʿīn.
2. Ahmad o‘sha kishilar bilan aloqasini uzgan bo‘lishi mumkin, bu bilan bir maqsadni ko‘zda tutgan: oddiy xalqqa gunohkorlar rozi bo‘lgan doktrina qanchalik dahshatli ekanini ko‘rsatish va shu yo‘l bilan mo‘minlarning ko‘pchiligini to‘g‘ri yo‘lda saqlashga yordam berish.
2. Aḥmad may have ended his relationship with them in order to make a point: to show the common people what a heinous doctrine it was that the offenders had assented to and thus help the mass of believers stay on the right path.
3. Rozilik bergan jinoyatchilarning aksariyati to‘lovlarni qabul qildi va tuzum a’zolari bilan aloqa qila boshladi. Shu tariqa ular Shariat ruxsat bergan chegaradan chiqib ketdilar va shu sababli tanbeh va qoralashga loyiq bo‘ldilar.
3. Upon giving their assent, most of the offenders accepted payments and began associating with members of the regime. In doing so they went beyond what the Law allows and thus deserved ostracism and condemnation.
[Al-Marrūdhī:] Biz Samarraga kirgan vaqtdan to chiqib ketguncha, Ahmad pishirilgan ovqatni ham, hech qanday yog'ni ham tatib ko'rmadi. Bir payt u shunday dedi: "Ana u kishilar" — ya'ni Ibn Abu Shayba, Ibn al-Madiniy va Abdul A'la nazarda tutilgan — "ular albatta huzur-halovatda yurishibdi."
[Al-Marrūdhī:] From the time we entered Samarra to the time we left, Aḥmad tasted no cooked food or any fat. At one point he said, “That lot”—meaning Ibn Abī Shaybah, Ibn al-Madīnī, and ʿAbd al-Aʿlā—“have certainly been enjoying themselves.
"Men bu dunyoga bunchalik bog'lanib qolishganini bilmas edim. Ular o'zlarini qanday qilib saroy eshiklari oldida shunday osilib yurishga majbur qiladilar?" 77.7