Uning ilm izlashining boshlanishi va shu maqsadda qilgan safari
The Beginning Of His Search For Knowledge And The Journey He Undertook For That Purpose
Ahmad o'z ta'limini Bag'dodning olimlari huzurida boshlagan. So'ngra u Kufa, Basra, Makka, Madina, Yaman, Suriya va Shimoliy Iroqqa sayohat qilgan hamda har bir tashrif buyurgan hududida ilm ahllaridan olgan narsalarini yozib borgan. 4.1
Aḥmad began his studies with the learned men of Baghdad. He then traveled to Kufa, Basra, Mecca, Medina, Yemen, Syria, and northern Iraq, writing down what he acquired from the men of learning in each region he visited. 4.1
[Ahmad:] Men hadis yozib olgan birinchi ustozim Abu Yusuf bo'lgan. 4.2
[Aḥmad:] The first teacher whose Hadith I wrote down was Abū Yūsuf.26 4.2
[Aḥmad:] Men hadis ilmini o‘n olti yoshimda o‘rganishni boshlaganman. Hushaym vafot etganida men yigirma yoshda edim. Men undan birinchi marta hadis eshitganman, bu 179 [795–96] yilda bo‘lgan. 4.3
[Aḥmad:] I started learning Hadith when I was sixteen. When Hushaym died, I was twenty. I first heard Hadith from him in 179 [795–96]. 4.3
[Ahmad:] Men 79-yilda [795–96] boshlaganman, o‘n olti yoshimda edim.27 Bu mening hadis ilmini o‘rganishning birinchi yili edi. Esimda, birov yonimizga kelib, Hammod ibn Zayd vafot etganini aytgani yodimda. O‘sha yili Molik ibn Anas ham vafot etdi. 198-yilda [813–14], Yamanda ʿAbd al-Razzoq huzurida ilm olayotganimizda, Sufyon ibn ʿUyaynah, ʿAbd al-Rahmon ibn Mahdiy va Yahyo ibn Saʿid ham dunyodan o‘tganini eshitdik.28 4.4
[Aḥmad:] I started in ’79 [795–96], when I was sixteen.27 That was my first year studying Hadith. I remember someone coming up to us and saying that Ḥammād ibn Zayd was dead. That was also the year we lost Mālik ibn Anas. In 198 [813–14], when we were studying with ʿAbd al-Razzāq in Yemen, we heard that Sufyān ibn ʿUyaynah, ʿAbd al-Raḥmān ibn Mahdī, and Yaḥyā ibn Saʿīd were gone, too.28 4.4
[Aḥmad:] Men 94-yilda (809–810) Basrada Sulaymān ibn Ḥarbdan hadis eshitganman, shu yilning o‘zida Abu l-Nu‘mān ʿĀrimdan va ʿUmar al-Ḥavdiydan ham eshitganman.
[Aḥmad:] I heard Hadith from Sulaymān ibn Ḥarb in Basra in ’94 [809–10], and from Abū l-Nuʿmān ʿĀrim in the same year, and from ʿUmar al-Ḥawḍī too.
[Aḥmad:] Men Hadis ilmini 1979-yilda o‘rganishni boshladim. 4.5
[Aḥmad:] I started studying Hadith in ’79. 4.5
[Ahmad:] Men '79-yilda hadis ilmini o'rganishni boshlaganman. Ibn al-Muborakning majlisiga borganimni eslayman, lekin uni sog'indim. U bizning oldimizga birinchi bo'lib '79-yilda kelgan edi. 4.6
[Aḥmad:] I started studying Hadith in ’79. I remember going to Ibn al-Mubārak’s circle but missing him. He’d come to us first in ’79. 4.6
[Ahmad:] Men 79-yilda, hadis ilmini o‘rganishimning birinchi yilida, Alī ibn Hoshim ibn al-Bariyd huzurida o‘qidim. Keyin yana bir dars olish uchun uning oldiga qaytdim, lekin o‘sha orada u vafot etgan edi.
[Aḥmad:] I studied with ʿAlī ibn Hāshim ibn al-Barīd in ’79, my first year studying Hadith. Then I went back to him for another session but he had died in the meantime.
Shu yili Molik ibn Anas ham vafot etdi. 4.7
Mālik ibn Anas died that year too. 4.7
[ʿAbd Allāh:] Otam aytdilar: “Xolid ibn ʿAbdulloh, ya’ni al-Ṭaḥḥān (tegirmonchi), Abu l-Aḥvas, Molik ibn Anas va Hammod ibn Zayd — barchasi ’79-yilda vafot etgan.
[ʿAbd Allāh:] My father said, “Khālid ibn ʿAbd Allāh, meaning al-Ṭaḥḥān (the miller), and Abū l-Aḥwaṣ, Mālik ibn Anas, and Ḥammād ibn Zayd all died in ’79.
Mālik vafot etganidan ozgina oldin Ḥammād ham vafot etdi. Men Hadis ilmini o‘rganishni boshlagan yil ana shu edi. Esimda, biz Hushaym uyining eshigi oldida to‘plangan edik, u “Janoza” yoki “Manosik”29 haqida diktant qildirayotgan edi — qaysi biri ekanini eslay olmayman — shu payt Basradan kelgan bir kishi Ḥammād ibn Zayd vafot etganini aytdi. 4.8
Mālik died shortly before Ḥammād. That was the year I started studying Hadith. I remember we were gathered at the door of Hushaym’s house and he was dictating either Funerals or Rites”29—I can’t recall which he said—“when a man coming from Basra said that Ḥammād ibn Zayd was dead.” 4.8
[Ṣāliḥ:] Men otamning shunday deganini eshitganman: «Men o‘n olti yoshimda ilm olishni boshlaganman. Eshitgan birinchi ustozim Hushaym bo‘lgan, bu 79-yilda edi. Shu yili Ibn al-Mubārak Bag‘dodga so‘nggi marta kelgan. Men uning halqasiga bordim, ammo menga u Tarsusga ketganini aytishdi.30 U 81-yilda vafot etgan. 79-yilni men Hushaym bizga o‘qitayotgan hadis rivoyatlarini yozib olish bilan o‘tkazganman. 80-, 81- va 83-yillarda ham uning darsida bo‘lganman; 83-yilda, vafotidan oldin, u «Haj kitobi»ni diktant qildi. Unda taxminan ming hadis rivoyati, Qur’on tafsiridan ba’zilari, «Qozilik kitobi» va yana bir qancha kichik masalalar bor edi».31 4.9
[Ṣāliḥ:] I heard my father say: “I began learning when I was sixteen. The first teacher I heard was Hushaym, in ’79. In that same year, Ibn al-Mubārak came to Baghdad for the last time. I went to his circle but they told me that he had left for Tarsus.30 He died in ’81. I spent ’79 writing down the Hadith reports that Hushaym was teaching us. We continued with him in ’80, ’81, and ’83, when he died, after dictating the Book on Pilgrimage, which had about a thousand Hadith reports, some interpretation of the Qurʾan, the Book on Judgeship, and some smaller things.”31 4.9
Men uning jami uch ming hadis yozganini taxmin qilgan edim.
I said I supposed that he had written three thousand reports in all.
«Yana,» dedi u. U davom etdi: «Eslayman, biz Hushaymning eshigi oldida to‘plangan edik va u «Janozalar» kitobini diktant qilayotgan edi, shu payt Hammod ibn Zayd vafot etganini eshitdik.
“More,” he said. He continued: “I remember we were gathered at Hu-shaym’s door and he was dictating Funerals when we heard that Ḥammād ibn Zayd had died.
Men shuningdek ʿAbd al-Muʾmin ʿAbd Allāh ibn Khālid Abī l-Ḥasan al-ʿAbsīdan, Hushaym vafot etishidan oldin, 82-yilda ham hadis eshitganman.
“I also heard Hadith from ʿAbd al-Muʾmin ʿAbd Allāh ibn Khālid Abī l-Ḥasan al- ʿAbsī in ’82, before Hushaym died.
Men Alī ibn Mujohid al-Kobuliydan ham hadis eshitganman, u Rayylik bo‘lib, Abu Mujohid deb atalgan. Bu mening birinchi safarim yili edi. Men ketganimdan bir necha kun o‘tib Iso ibn Yunus Kufaga yetib keldi. Bu 82-yil edi.
“I also heard Hadith from ʿAlī ibn Mujāhid al-Kābulī, who was from Rey and was called Abū Mujāhid. That was the year I made my first trip. ʿĪsā ibn Yūnus reached Kufa a few days after I left. That was in ’82.
“Mening Basraga birinchi safarim 86-yilda bo‘lgan. 87-yilda men Sufyon ibn ʿUyaynani topish uchun bordim. Fudayl ibn ʿIyod vafot etishidan oldin uni ko‘rishga kech qoldik. Aynan o‘sha yili men birinchi marta haj ziyoratiga bordim. Men Ibrohim ibn Saʼddan hadis yozib oldim va uning ortidan bir necha marta namoz o‘qidim. Namoz oxirida u taslimni faqat bir marta aytardi.32 Agar menda ellik dirham bo‘lganida, Rayga borib Jarir ibn ʿAbd al-Hamidni ko‘rardim. Boshqa talabalarning ba’zilari bordi, lekin men bora olmadim.” U yana qo‘shimcha qildi: “Kufaga borganimda, boshimni g‘ishtga qo‘yib uxlaydigan bir xonada turdim. Isitma tutib qoldi va onamning oldiga qaytdim, Alloh unga rahm qilsin!” [Ahmad:] Agar menda ellik dirham bo‘lganida, Rayga borib Jarir ibn ʿAbd al-Hamidni ko‘rardim. Mening ba’zi hamtalabalarim bordi, lekin men sarflaydigan hech narsam yo‘q edi, shuning uchun bora olmadim. 4.10
“My first trip to Basra was in ’86. In ’87 I went to find Sufyān ibn ʿUyaynah. We were too late to see Fuḍayl ibn ʿIyāḍ before he died. That was the year I went on pilgrimage for the first time. I wrote down Hadith from Ibrāhīm ibn Saʿd and prayed behind him several times. At the end of the prayer, he would say the taslīm only once.32 If I had had fifty dirhams, I would have gone out to Rey to see Jarīr ibn ʿAbd al-Ḥamīd. Some of the other students went but I couldn’t.” He added: “When I went to Kufa, I stayed in a room where I slept with my head resting on a brick. I came down with fever and went back to my mother, God show her mercy!” [Aḥmad:] If I had had fifty dirhams I would have gone out to Rey to see Jarīr ibn ʿAbd al-Ḥamīd. Some of my fellow students went but I couldn’t because I had nothing to spend. 4.10
[Ahmad:] Kufaga borganimda, boshimni g‘ishtga qo‘yib uxlaydigan bir xonada turdim. Men isitma bilan kasallanib, onamning oldiga qaytdim. Men undan ketishga ruxsat so‘ramagan edim. 4.11
[Aḥmad:] When I went to Kufa, I stayed in a room where I slept with my head resting on a brick. I came down with fever and went back to my mother. I had never asked her permission to leave. 4.11
[Al-ʿAbbādānī:] Men Ibn Hanbalning shunday deganini eshitdim: “Men ’86 yilda Rajab oyining so‘nggi o‘n kunida ʿAbbādānga yetib keldim. O‘sha yili al-Mu‘tamirni ko‘rish uchun borgan edim. U yerda bahs-munozara bilan shug‘ullanadigan bir kishi bor edi.”33 4.12
[Al-ʿAbbādānī:] I heard Ibn Ḥanbal say, “I reached ʿAbbādān in ’86 sometime during the last ten days of Rajab. I had gone that year to see al-Muʿtamir. There was a man there involved in Disputation.”33 4.12
“Haddāb nazarda tutyapsizmi?”34
“You mean Haddāb?”34
“Ha, Abū l-Rabīʿ ham o‘sha yerda edi va men uning ba’zi rivoyatlarini yozib oldim.” [Ahmad:] Ba’zi kunlari hadis majlislariga iloji boricha erta jo‘nab ketishga harakat qilardim, ammo onam kiyimimdan ushlab meni orqaga tortardi va: “Azon aytilguncha kut!” yoki “Odamlar uyg‘onguncha kut!” derdi. 4.13
“Right! Abū l-Rabīʿ was there too, and I wrote down some of his reports.” [Aḥmad:] Some days I tried to leave for Hadith sessions as early as I could but my mother would grab me by the clothes and pull me back, saying, “Wait until the call to prayer!” or “Wait until people wake up!” 4.13
Men Abū Bakr ibn ʿAyyosh va boshqalarni tinglash uchun erta borardim.
I used to go early to hear Abū Bakr ibn ʿAyyāsh and others.
[Ahmad:] Men Yahyo ibn Said al-Kattan (paxtachi) huzurida ilm olayotgan edim, keyin Vosit tomon ketdim. Yahyo ibn Said mendan so'rab keldi va unga qayerga ketganimni aytishdi. 4.14
[Aḥmad:] I was studying with Yaḥyā ibn Saʿīd al-Qaṭṭān (the cotton merchant) and then left for Wāsiṭ. Yaḥyā ibn Saʿīd came asking for me and they told him where I’d gone. 4.14
"U Vosit'da nima qilyapti?" — deb so'radi u.
“What’s he doing in Wāsiṭ?” he asked.
"Yazīd ibn Hārūn bilan o‘qish." "Nima uchun?" deb so‘radi Yahyo.
“Studying with Yazīd ibn Hārūn.” “What for?” asked Yaḥyā.
[Abū ʿAbd al-Raḥmān:] Yahyo bu gap bilan Ahmad o‘zi o‘qish uchun borgan odamdan ko‘proq bilimga ega ekanligini nazarda tutgan edi.
[Abū ʿAbd al-Raḥmān:] By that Yaḥyā meant that Aḥmad knew more than the man he’d gone to study with.
Ahmad: Men Basra shahriga besh marta borganman. Birinchi marta Rajab oyining boshida, 186-yilda bo‘lganman.
[Aḥmad:] I’ve visited Basra five times. The first was at the beginning of Rajab 186.
Shunda men al-Muʿtamir ibn Sulaymondan hadis eshitdim. Ikkinchi marta 90-yillarda bordim. Uchinchi marta 94-yilda, G'undar vafot etganidan keyin bordim.35 Yahyo ibn Sa'iddan olti oy davomida ta'lim oldim. 200-yilda yana bordim.36 4.15
That’s when I heard Hadith from al-Muʿtamir ibn Sulaymān. The second time was in ’90. The third was in ’94, after Ghundar died.35 I studied with Yaḥyā ibn Saʿīd for six months. In 200 I went again.36 4.15
[Ibrohim ibn Hoshim:] Jarir ibn Abdulhamid Bag'dodga kelganida Musayyab oilasida to'xtadi. Jarir sharqiy sohilga o'tib bo'lgach, Dajla daryosi toshdi. Men Ahmad ibn Hanbaldan u men bilan birga o'tishni xohlaysizmi, deb so'radim. 4.16
[Ibrāhīm ibn Hāshim:] When Jarīr ibn ʿAbd al-Ḥamīd came to Baghdad he went to stay with the family of Musayyab. After Jarīr had crossed over to the East Side, the Tigris rose. I asked Aḥmad ibn Ḥanbal if he wanted to cross with me. 4.16
“Onam ruxsat bermaydi”, dedi u. Shunda men yolg‘iz o‘zim o‘tib, Jarīr halqasiga qo‘shildim.
“My mother won’t let me,” he said. So I crossed alone and joined Jarīr’s circle.
Ahmad ibn Hanbal Jarirdan hadis eshitgan, garchi undan juda ko'p eshitish imkoniga ega bo'lmagan.
[The author:] Aḥmad ibn Ḥanbal did hear Hadith from Jarīr, though he did not have the chance to hear very much.
Yuqorida aytilgan toshqin 186-yilda, ar-Rashid hukmronligi davrida sodir bo'lgan. Dajla daryosi o'z qirg'oqlaridan ko'z o'ngida toshib chiqdi va hech kim oldin ko'rmagan darajaga yetdi. Ar-Rashid oilasini, ayollarini va mol-mulkini kemalarga chiqarib qo'ydi.
The flooding mentioned here took place in 186, during the reign of al-Rashīd. The Tigris rose visibly in its banks and reached a point higher than anyone had ever seen before. Al-Rashīd had his family, his womenfolk, and his property put aboard ships.
Abu Ali al-Baradoniy rivoyat qildi: «O‘sha paytda Bag‘dodning hokimi as-Sindiy ibn Shohak edi, onasiga nisbatan “Shohakning o‘g‘li” deb atalardi. Odamlarni xavfsiz saqlash uchun u ularga daryodan o‘tishni taqiqlab qo‘ydi». [Ahmad:] Ibn Uyaynah hali tirik paytda Sulaymon ibn Harb bizga yozdirgan hadisni men yozib oldim. 4.17
Abū ʿAlī l-Baradānī reported: “The governor of Baghdad at the time was al-Sindī ibn Shāhak, called ‘son of Shāhak’ after his mother. To keep people safe, he forbade them to cross the river.” [Aḥmad:] I wrote down Hadith dictated for us by Sulaymān ibn Ḥarb while Ibn ʿUyaynah was still alive. 4.17
[ʿAbd Allāh:] Otam Tarsusgacha butun yo'lni piyoda bosib o'tgan edi.37 4.18
[ʿAbd Allāh:] My father walked all the way to Tarsus on foot.37 4.18
[Ḥanbal:] Men Aḥmadning shunday deganini eshitdim: “ʿAbdurrahmon ibn Mahdiy 80-yilda [796–97] keldi, o‘sha paytda Abu Bakr”, ya’ni Ibn ʿAyyosh, “shu yerda edi. ʿAbdurrahmon qirq besh yoshda edi va soqolini hino bilan bo‘yagan edi. Men uni juma masjidida ko‘rardim.”
[Ḥanbal:] I heard Aḥmad say, “ʿAbd al-Raḥmān ibn Mahdī arrived in ’80 [796– 97], while Abū Bakr”—meaning Ibn ʿAyyāsh—“was here. ʿAbd al-Raḥmān was forty-five and had dyed his beard with henna. I used to see him in the Friday mosque.
Keyin u Bag‘dodga keldi. Biz u yerda unga qo‘shildik va u bizga o‘zining olti-yetti yuz rivoyatini yozdirdi. U ’80-yillarda Abu Bakrning majlisida qatnashar edi.” 4.19
Then he came to Baghdad. We joined him there, and he dictated six or seven hundred of his reports for us. It was in ’80 that he used to attend Abū Bakr’s circle.” 4.19
Ibn Manīʿ: Bobomdan eshitganman, u Kufadan qaytayotgan Ahmad ibn Hanbalni ko‘rganini aytardi. 4.20
[Ibn Manīʿ:] I heard my grandfather talk about seeing Aḥmad ibn Ḥanbal coming back from Kufa. 4.20
U satxalta bir nechta hujjatlar bor edi. Men uning qo‘lidan ushlab dedim: «Bugun Kufa, ertaga yana Basra! Qachongacha shunday davom etasan? Sen allaqachon o‘ttiz ming hadis ko‘chirib bo‘ldingku; bu yetarli emasmi?» U hech narsa demadi. Men so‘radim: «Agar oltmish mingga yetsang-chi?» U yana jim qoldi.
“He was carrying a satchel with some documents in it. I took his hand and said, ‘Today it’s Kufa; tomorrow it’ll be Basra again! How much longer can you keep this up? You’ve already copied thirty thousand Hadith; isn’t that enough?’ “He said nothing. I asked, ‘What if you reach sixty thousand?’ “He was still silent.
“Yuz ming?” “Shu paytda,” deb javob berdi u, “odam biror narsani bilaman, deb da’vo qilishi mumkin.” Biz tekshirib ko‘rdik va Ahmad faqat Bahz ibn Asad va Affon orqali rivoyat qilingan 300 000 ta hadisni yozib olganini topdik.
“‘A hundred thousand?’ “‘At that point,’ he replied, ‘a man might claim to know something.’” We checked and found that Aḥmad had written down 300,000 reports transmitted by Bahz ibn Asad and ʿAffān alone.
[Ahmad ibn Muhammad ibn Yosin:] Menimcha, Ibn Mani' "va Ravh ibn Ubodah" degan so'zlarni qo'shib qo'ygan bo'lishi mumkin. [Ahmad:] Men Ibrohim ibn Aqil'ni topish uchun Yamanga bordim. U tez jahli chiqadigan odam edi va hech kim bilan ko'rishishni xohlamasdi. Uning eshigi oldida bir-ikki kun kutib, uni ko'rishga muvaffaq bo'ldim, va u men uchun ikkita hadis rivoyatini aytib berdi. U, shuningdek, Vahb'ning Jobir'dan olgan rivoyatlarini ham bilardi, lekin uning jahli tufayli men ularni hech qachon eshitmadim. Ismoil ibn Abdulkarim ham o'sha rivoyatlarni bilardi, ammo Ibrohim ibn Aqil hali tirik ekan, ularni aytishdan bosh tortdi. Shunday qilib, men ularni hech kimdan eshitmadim. 4.21
[Aḥmad ibn Muḥammad ibn Yāsīn:] I think Ibn Manīʿ may have added “and Rawḥ ibn ʿUbādah.” [Aḥmad:] I went to Yemen to find Ibrāhīm ibn ʿAqīl, who was bad-tempered and refused to see anyone. By waiting at his door for a day or two, I managed to see him and he recited two Hadith reports for me. He also knew the reports that Wahb had gotten from Jābir, but I never got to hear them because of his bad temper. Ismāʿīl ibn ʿAbd al-Karīm knew those reports too, but he refused to recite them because Ibrāhīm ibn ʿAqīl was still alive. So I never heard them from anyone. 4.21
[Yaʿqūb ibn Isḥāq:] Mening otam Aḥmad ibn Ḥanbal bilan hadis izlab sayohat qilayotgan edi. Ularning kemasi cho‘kib ketdi va ular bir orolga chiqib qolishdi. U yerda ular toshga bitilgan quyidagi so‘zlarni topdilar: “Tez orada barcha odamlar boylikda yoki muhtojlikda bo‘ladilar. Ular Yaratgan Egamiz huzurida yig‘ilgach, U ba’zilarini Jannatga, ba’zilarini esa do‘zaxga yuboradi.”38 4.22
[Yaʿqūb ibn Isḥāq:] My father was traveling with Aḥmad ibn Ḥanbal in search of Hadith when their ship was wrecked and they washed up on an island. There they found the following written on a stone: “Soon enough, all men will find themselves in riches or in want. After they are gathered before God Almighty, He will send some to the Garden and some to the Fire.”38 4.22
[Xushnām:] Men Aḥmad ibn Ḥanbaldan Yahyo ibn Yahyo sunnatning ishonchli rivoyatchisi bo'lganmi-yo'qmi, deb so'radim. 4.23
[Khushnām:] I asked Aḥmad ibn Ḥanbal whether Yaḥyā ibn Yaḥyā had been a reliable source of sunnah. 4.23
“Men ham shunday deb o‘ylagandim,” deb javob berdi Ibn Hanbal. “Agar buni uddalay olganimda, borib uni ko‘rgan bo‘lardim.” [Solih:] Makkaga haj ziyoratiga borishga qaror qilgach, otam Yahyo ibn Ma’in bilan birga yo‘lga chiqdi. Haj ziyoratidan keyin, dedi otam, u San’oga borib, ʿAbd al-Razzoqdan hadis eshitmoqchi edi. 4.24
“I certainly thought so,” replied Ibn Ḥanbal. “If I’d been able to afford it, I’d have gone to see him.” [Ṣāliḥ:] After resolving to make the pilgrimage to Mecca, my father set out in the company of Yaḥyā ibn Maʿīn. After the pilgrimage, said my father, he would go to Sanaa to hear Hadith from ʿAbd al-Razzāq. 4.24
«Makkaga yetib kelganimizda, — dedi u keyinroq menga, — Ka'bani tavof qila boshladik, kelgan zahoti qilinadigan odat bo'yicha. Keyin kim ekanini ko'rsak bo'ladimi, Yahyo ʿAbd al-Razzoqni tanidi! Tavof tugagach, hammamiz Maqom orqasida ikki rakat namoz o'qidik va o'tirdik. Shunda Yahyo o'rnidan turdi, ʿAbd al-Razzoq oldiga borib, unga salom berdi. — Bu sizning birodaringiz Ahmad ibn Hanbal, — dedi u meni tanishtirib.»
“When we reached Mecca,” he told me later, “we began to walk around the Kaʿbah, the way you do as soon as you arrive. Then who does Yaḥyā recognize but ʿAbd al-Razzāq? When we finished the walk, all of us prayed two cycles39 behind the Maqām40 and sat down. Then Yaḥyā got up, went over to ʿAbd al-Razzāq, and greeted him.“ ‘This is your brother Aḥmad ibn Ḥanbal,’ he said, introducing me.
“Xudo uni saqlasin va niyatini mustahkamlasin!” dedi ʿAbd al-Razzoq. “Uning haqida juda ko‘p yaxshi gaplarni eshitganman.” “Xudo xohlasa,” dedi Yahyo, “ertaga sizning oldingizga kelib, rivoyatlaringizni ko‘chirib olamiz.” ʿAbd al-Razzoq ketganidan so‘ng, otam Yahyoga o‘girildi va nega bunday deganini so‘radi.
“‘God keep him, and strengthen his resolve!’ said ʿAbd al-Razzāq. ‘I’ve heard so many good things about him.’ “‘God willing,’ said Yaḥyā, ‘we’ll come see you tomorrow and copy down your reports.’” After ʿAbd al-Razzāq left, my father turned to Yaḥyā and asked why he had said that.
"Shunday qilib, uning hadisini shu yerning o‘zida eshitishimiz mumkin," dedi Yahyo. "Xudo sizni borib-kelish uchun bir oylik safar xarajatidan, shuningdek yo‘l haqidan ham qutqardi." "Xudo buni ma’qullamaydi," dedi otam, "boshqa joyda uni ko‘rishga qaror qilib bo‘lgan bo‘lsam-u, uni shu yerda ko‘rishimni."41
“So we can hear his Hadith right here,” said Yaḥyā. “God’s just saved you a month of travel back and forth, not to mention the cost of the journey.” “God would never approve,” said my father, “of my seeing him here when I’ve already resolved to see him somewhere else.”41
Oxirida, ʿAbd al-Razzoqdan hadis eshitish uchun otam Sanʼoga qadar uzoq yo‘lni bosib bordi.
In the end, to hear ʿAbd al-Razzāq, my father traveled all the way to Sanaa.
[Ahmad:] Men Molik ibn Anas'dan hadis eshitishdan mahrum qoldim, lekin Alloh menga uning o'rnini bosish uchun Sufyon ibn Uyaynani yubordi. Hammod ibn Zaydni ham sog'indim, lekin Alloh menga Ismoil ibn Ulayyani yubordi. 4.25
[Aḥmad:] I missed hearing Hadith from Mālik ibn Anas, but God sent me Sufyān ibn ʿUyaynah to take his place. I also missed Ḥammād ibn Zayd, but God sent me Ismāʿīl ibn ʿUlayyah. 4.25
[Ahmad ibn Sinon:] Bag'dodlik bir guruh talabalar, ular orasida Ahmad ibn Hanbal ham bor edi, Yazid ibn Horun huzuriga kelishdi. Ularning hammasi mendan pul qarz olib, uni qaytarishdi — faqat Ahmad ibn Hanbalnikidan tashqari. U qarz olish o'rniga menga o'z mo'ynasini berdi, men uni yetti dirhamga sotdim.42 4.26
[Aḥmad ibn Sinān:] A group of Baghdadi students, among them Aḥmad ibn Ḥanbal, came to see Yazīd ibn Hārūn. All of them borrowed money from me and paid it back—except for Aḥmad ibn Ḥanbal. Instead of borrowing, he gave me his fur and I sold it for seven dirhams.42 4.26
[Ahmad:] Ar-Raqqada eng yaxshi rivoyat qiluvchi sifatida men Fayyod ibn Muhammad ibn Sinonni topdim, u Quraysh mavlosi edi.43 Uning uyi Juma masjidiga tutash qurilgan edi. U Ar-Raqqada 200 [815–16] yildan keyin vafot etgan. 4.27
[Aḥmad:] In al-Raqqah the best transmitter I found was Fayyāḍ ibn Muḥammad ibn Sinān, a client of Quraysh.43 His house was built against the Friday mosque. He died in al-Raqqah sometime after 200 [815–16]. 4.27
[Ṣāliḥ:] Bir kishi otamning qo‘lida siyoh идиши (siyohdon) ko‘tarib yurganini ko‘rib, unga dedi: “Sizga hali bu nima kerak? Siz musulmonlarning imomisiz-ku!” 4.28
[Ṣāliḥ:] A man once noticed my father carrying an inkpot and said to him, “What do you still need that for? You’re the imam of the Muslims!” 4.28
"Ular meni dafn etguncha bu menga kerak bo'ladi", — deb javob berdi u.
“I’ll need it until they bury me,” he answered.
[Aḥmad:] «Men bilim izlashni to‘xtataman, faqat qabrga kirganimda va ko‘milganimdan keyin.» 4.29
[Aḥmad:] “I’ll stop seeking knowledge when I’m dead and buried.” 4.29
[Muhammad ibn Ismoil:] Mening otam Bag'dodda zargar edi. Bir kuni men u bilan ishlayotgan edim, shu payt Ahmad ibn Hanbal qo'lida poyabzalini ushlab yugurib o'tdi. Otam uning kiyimidan ushladi — mana bunday — va dedi: "Ahmad! Hali ham maktab bolasidek yugurib yurishdan uyalmaysanmi?" 4.30
[Muḥammad ibn Ismāʿīl:] My father was a goldsmith in Baghdad. One day I was working with him when Aḥmad ibn Ḥanbal came running by with his sandals in his hand. My father took hold of his clothing—like this—and said, “Aḥmad! Aren’t you ashamed still to be racing around like a schoolboy?” 4.30
"Men o'lguncha shunga harakat qilaveraman", deb javob berdi u.
“I’ll keep at it until I’m dead,” he replied.
[Abdulloh:] Bir marta Makkaga borganimda, Abu Bakr ibn Samoh ismli Makkalik keksa bir kishining uyida to‘xtadim. U menga dedi: “Men bola bo‘lganimda, otangiz bizning yonimizda turgan edi. Onam menga: ‘O‘sha kishiga yopishib yur va unga g‘amxo‘rlik qil, chunki u solih odam’, deb aytardi, shuning uchun men unga g‘amxo‘rlik qilardim. 4.31
[ʿAbd Allāh:] Once when I went to Mecca, I stayed in a house where an elderly man, a Meccan called Abū Bakr ibn Samāʿah, told me, “Your father stayed with us here when I was a boy. My mother told me: ‘Stick close to that man and look after him because he’s a righteous man,’ so I used to look after him. 4.31
Bir kuni u hadis o‘rganish uchun tashqarida yurganida, uning ko‘rpa-to‘shagi va buyumlari o‘g‘irlanib ketdi. U uyga qaytganida, onam unga dedi: “Bir nechta o‘g‘rilar uyga bostirib kirib, sizning narsalaringizni olib ketishdi.” “Taxtachalarim-chi?” deb so‘radi u. Onam ularning peshtoqdagi joyda omon qolganini aytganda, u boshqa savol bermadi. [ʿAbd Allāh:] Otam Tarsusgacha piyoda bordi, Yamanga ham shunday bordi. 4.32
“One day, while he was out studying Hadith, his bedclothes and belongings were stolen. When he came home, my mother said to him, ‘Some thieves broke in and took your things.’ “‘What about my slates?’ he asked. When she told him they were safe in the alcove, he asked no more questions.” [ʿAbd Allāh:] My father walked all the way to Tarsus on foot, and to Yemen as well. 4.32
[Abdulloh:] Otam aytdilar: “Abd ar-Razzoq bizga birinchi marta biz bilan o‘tirganimizdan boshqa hech qachon yod aytib o‘rgatmagan. Biz kechasi yetib bordik va uni qayerdadir o‘tirgan holda topdik, u bizga yetmish hadis rivoyatini aytib yozdirdi. Keyin guruhga o‘girilib dedi: ‘Bu kecha sizlarga hadis o‘rgatganimning yagona sababi – mehmonimiz kim ekanligidir.’” 4.33
[ʿAbd Allāh:] My father said, “ʿAbd al-Razzāq never taught us anything from memory except the first time we sat with him. We arrived at night and found him sitting somewhere, and he dictated seventy Hadith reports for us. Then he turned to the group and said, ‘The only reason I’ve taught you Hadith tonight is because of who our guest is.’” 4.33
U bilan u mening otamni nazarda tutgan edi.
By this he meant my father.
[Ad-Dawraqī:] Men Ibn Ḥanbalni uning ʿAbd ar-Razzoq huzuridan, Yamanda ʿAbd ar-Razzoqni ko‘rgandan keyin qaytib kelganida ko‘rdim. U rangi oqarib, holsiz ko‘rinardi. Men unga ʿAbd ar-Razzoqning oldiga borish bilan o‘zini ortiqcha charchatib yuborganini aytdim. 4.34
[Al-Dawraqī:] I saw Ibn Ḥanbal right after he came back from seeing ʿAbd al- Razzāq in Yemen. He looked pale and weary. I told him that he had pushed himself too hard by going to see ʿAbd al-Razzāq. 4.34
“U bu narsa men olgan narsaga nisbatan hech narsa emas edi”, dedi u. “U bizga al-Zuhriy Sālim ibn ʿAbd Allāhdan, uning otasi orqali olgan barcha hadislarni, va al-Zuhriy Saʿīd ibn al-Musayyabdan, Abū Hurayrahga yetkazib olgan hadislarni aytib berdi.” [Aḥmad:] Men Qur’onni yod olishga harakat qildim, lekin keyin hadis ilmi bilan juda band bo‘lib qoldim.
“It was nothing,” he said, “compared to what I gained. He dictated for us all the Hadith reports that al-Zuhrī got from Sālim ibn ʿAbd Allāh, going back to his father, and the ones al-Zuhrī got from Saʿīd ibn al-Musayyab, going back to Abū Hurayrah.” [Aḥmad:] I tried to learn the Qurʾan by heart, but then I got too busy with Hadith.
Men juda qo'rqardim, hech qachon o'rganolmasligimdan, shuning uchun Allohdan yordam so'radim. Uning menga osonlik berishini so'rash xayolimga kelmadi. Nihoyat o'rgangan paytimda esa zindonda zanjirband edim. Shuning uchun Allohdan biror narsa so'raganingizda, albatta shunday deng: "Menga uni azob-uqubatsiz va mashaqqatsiz ber." 4.35
I was so afraid I’d never learn that I asked God to help me. It didn’t occur to me to ask Him to make it easy. When I finally did learn it, I was chained up in prison. So if you ask God for anything make sure to say: “Let me have it without misery or suffering.” 4.35