Ustozlari tomonidan uning maqtovi
Praise Of Him By His Teachers
Muhtaram o'quvchi, siz shubhasiz bilasizki, inson xarakteri yoshlik chog'idayoq namoyon bo'ladi; hayotning qanday boshlanishi uning qanday yakunlanishi mumkinligini yaxshi ko'rsatadi. Ahmad holatida ham taqvo va ilmga muhabbat uning hali yoshligidanoq seziladigan edi. Natijada, ustozlari uni maqtar va unga birinchi o'ringa ustunlik berar edilar. 10.1
As you doubtless know, a person’s character is manifest even in youth; the way a life begins gives a good idea of how it is likely to end. In Aḥmad’s case, piety and love of learning were evident in him from the beginning. As a result, his teachers praised him and granted him precedence. 10.1
[An-Nasāʾiy:] Ahmad ibn Hanbal, qachonki hadis rivoyat qiluvchi biror kishiga yaqinlashsa, u yerda hozir bo‘lgan ilm ahllaridan ruxsat so‘rar edi, chunki ular (hadislarni) uning sababli eshitayotgan bo‘lar edilar. 10.2
[Al-Nasāʾī:] When Aḥmad ibn Ḥanbal would approach a Hadith transmitter, he would ask the men of learning who were present for their permission to gather Hadith, since they would be hearing the reports because of him. 10.2
Uning maqtagan ustozlari orasida quyidagilar bor.
Among the teachers who praised him are the following.
Yazid ibn Horun
Yazīd Ibn Hārūn
[Ibn Zanjuvayh:] Men Ahmad ibn Hanbalning Yazid ibn Horunni ziyorat qilish uchun kelganini, Yazid esa namoz o'qiyotganini eslayman. Namozini tugatgach, Yazid Ahmadga qarab: "Ariyat (vaqtincha foydalanish uchun berilgan narsalar) haqida sizning fikringiz qanday?" deb so'radi. 10.3
[Ibn Zanjuwayh:] I remember seeing Aḥmad ibn Ḥanbal come to visit Yazīd ibn Hārūn, who was performing the ritual prayer. After finishing his prayer, Yazīd turned to Aḥmad and asked, “What’s your position on things lent for use?” 10.3
“Qarzdor ularning uchun javobgardir.” “Biz Hajjāj orqali rivoyat qilamiz”, dedi Yazīd, “al-Hakamdan rivoyat qilib: “Javobgar emas.”” Ahmad esa rivoyat qilib javob berdi: “Payg‘ambar ﷺ Safvān ibn Umayyadan bir necha dona zirhli kiyim qarzga olgan edilar. Safvān so‘radi: “Siz ularning uchun javobgarmisiz?” Payg‘ambar ﷺ esa dedilar: “Qarzdor qarz olgan narsasi uchun javobgardir.””63
“The borrower is liable for them.” “We cite Ḥajjāj,” said Yazīd, “citing al-Ḥakam: ‘Not liable.’” Aḥmad replied by reciting: “The Prophet, God bless and keep him, borrowed some suits of armor from Ṣafwān ibn Umayyah. Ṣafwan asked, ‘Are you liable for them?’ and the Prophet, God bless and keep him, said, ‘The borrower is liable for what he borrows.’”63
Hech narsa deya olmagani uchun, Yazīd Aḥmad ibn Ḥanbalning qarashini qabul qildi.
Having nothing to say in reply, Yazīd adopted Aḥmad ibn Ḥanbal’s view.
[Ibn Sālim:] Biz Yazīd ibn Hārūnning hadis majlisida o‘tirgan edik, Yazīd kotibiga hazil aralash bir gap aytdi. Shunda Aḥmad ibn Ḥanbaldan tomoqni qirib qo‘yish ovozi keldi. Yazīd peshanasiga urib: “Nega menga Aḥmad hozir ekanini aytmading, hazil qilmasdim-ku?” dedi. 10.4
[Ibn Sālim:] We were sitting in Yazīd ibn Hārūn’s Hadith-circle and Yazīd made a teasing remark to his amanuensis. From Aḥmad ibn Ḥanbal came a clearing of the throat, and Yazīd, striking himself on the forehead, cried, “Why didn’t you tell me Aḥmad was here so I wouldn’t joke?” 10.4
[Ibn Sinān:] Men Yazīd ibn Hārūnni hech kimni bunchalik hurmat bilan ulug‘lagani yoki hech kimga Ibn Ḥanbaldan ko‘ra ko‘proq ehtirom ko‘rsatganini ko‘rmaganman. Hadis majlislarimizga yig‘ilganimizda u Aḥmadni yoniga o‘tqazardi. Uning huzurida vazmin tutar, uni masxara qilmasdi. Bir safar Aḥmad kasal bo‘lib qolganida, Yazīd hatto uni ko‘rgani uyiga otda bordi. 10.5
[Ibn Sinān:] I never saw Yazīd ibn Hārūn regard anyone with as much reverence or show anyone as much honor as he did Ibn Ḥanbal. He used to seat Aḥmad beside him when we gathered for Hadith. He maintained a dignified bearing in his presence and wouldn’t tease him. Once when Aḥmad fell ill Yazīd even rode to his house to visit him. 10.5
Ismoil ibn Ulayya
Ismāʿīl Ibn ʿulayyah
[Ibn Abī ʿAwn va Ibn Hishām:] Bir safar namoz boshlanayotganda biz Ibn ʿUlayyaning shunday deganini eshitdik: “Ahmad ibn Hanbal bu yerda biror joyda bormi? Unga oldinga chiqishini ayting!” 10.7
[Ibn Abī ʿAwn and Ibn Hishām:] Once when the ritual prayer was starting we heard Ibn ʿUlayyah saying, “Is Aḥmad ibn Ḥanbal here anywhere? Tell him to come forward!” 10.7
[Ibn al-Mubārak:] Bir safar Ismoil ibn Ulayyaning huzurida bo‘lganimizda, kimdir shunday bir gap aytdiki, biz ichimizdan ba’zilarimiz kulib yubordik. Ibn Hanbal ham o‘sha yerda edi. Keyinroq Ismoilning oldiga borganimizda, uning g‘azablangan holda turganini ko‘rdik. 10.8
[Ibn al-Mubārak:] Once when I was at Ismāʿīl ibn ʿUlayyah’s someone made a remark that made some of us laugh. Ibn Ḥanbal was there too. Later we went to Ismāʿīl and found him looking angry. 10.8
“Aḥmad ibn Ḥanbal bo‘lgan joyda qanday qilib kula olding?” deb so‘radi u.
“How could you laugh,” he asked, “with Aḥmad ibn Ḥanbal there?”
Abd Al-razzāq Ibn Hammām
Abd Al-razzāq Ibn Hammām
ʿAbd al-Razzāq: Men Aḥmad ibn Ḥanbaldan ko'ra zehnli va ehtiyotkor (diniy masalalarda) odamni ko'rmaganman. 10.9
[ʿAbd al-Razzāq:] I never saw anyone more astute or more scrupulous66 than Aḥmad ibn Ḥanbal. 10.9
[Muhammad ibn Aliy:] Abu Bakr Muhammad ibn Aban aytdi: «Ahmad, Ishoq va men Abd ar-Razzoq huzurida ilm o‘rgandik. Boshqa biror kishi undan savol so‘rasa, u: “Men sizlar uchun hadis o‘qimayman. Men faqat shu uchtasi uchun o‘qiyman”, deb javob berar edi». 10.10
[Muḥammad ibn ʿAlī:] Abū Bakr Muḥammad ibn Abān said, “Aḥmad, Isḥāq, and I studied with ʿAbd al-Razzāq. If anyone else asked him a question, he would say, ‘I’m not reciting Hadith for you. I’m reciting only for the sake of these three.’” 10.10
Ularning "bu uchtasi" bilan u Ahmad, Ishoq va Ibn Aban nazarda tutilgan edi.
By “these three” he meant Aḥmad, Isḥāq, and Ibn Abān.
ʿAbd al-Razzāq: Men Ahmad ibn Hanbal kabi hech kimga dars bermaganman.11
[ʿAbd al-Razzāq:] I have never taught anyone like Aḥmad ibn Ḥanbal. 10.11
ʿAbd al-Razzāq: Men Aḥmad ibn Ḥanbalga o‘xshash birorta ham odamga o‘rgatmaganman. 10.12
[ʿAbd al-Razzāq:] I never taught anyone the like of Aḥmad ibn Ḥanbal. 10.12
[ʿAbd al-Razzāq:] Iroqdan bizga hadis ilmining buyuk olimlaridan to‘rttasi keldi. Ulardan biri al-Shādhakūnī edi, uning hadis yodlashdagi xotirasi eng mustahkam edi. Yana biri Ibn al-Madīnī edi, u rivoyatlar o‘rtasidagi farqlarni puxta o‘zlashtirgan edi. Yana biri Yaḥyā ibn Maʿīn edi, u rivoyat qiluvchilarni eng chuqur bilardi. Va yana biri Aḥmad ibn Ḥanbal edi, u uchala ilm turini bir-biriga uyg‘unlashtirishda eng mohir edi. 10.13
[ʿAbd al-Razzāq:] Four of the great scholars of Hadith came to us from Iraq. There was al-Shādhakūnī, who had the most tenacious memory for Hadith. There was Ibn al- Madīnī, who had mastered the differences between reports. There was Yaḥyā ibn Maʿīn, who had the most thorough knowledge of the transmitters. And then there was Aḥmad ibn Ḥanbal, who was the best at putting all three kinds of learning together. 10.13
Abū Yaʿqūb qo‘shimcha qildi: “Elchidan keyin, ʿAbd al-Razzoqqa ilm olish uchun sayohat qilgan odamlar boshqa hech kimga bunchalik ko‘p bo‘lmagan.” [ʿAbd al-Razzoq:] Men hadisdan uch kishiga dars berdim, ular shunchalik sazovor ediki, boshqa hech kimga dars bermasam ham mayli. Ulardan biri Ibn ash-Shodhakuniy edi, uning xotirasi shunchalik mustahkam edi; ikkinchisi Yahyo ibn Ma‘in edi, u roviylarni shunchalik yaxshi bilardi; uchinchisi Ahmad ibn Hanbal edi, u shunchalik ko‘p narsadan voz kechgan edi. 10.14
Vakiʿ ibn al-Jarrah
Wakīʿ Ibn Al-jarrāḥ
Wakīʿ: Kufaga kelgan barcha kishilar orasida o‘sha yigit — ya’ni Ahmad ibn Hanbal — eng yaxshisi edi.19
[Wakīʿ:] Of all those who ever came to Kufa, that young man—meaning Aḥmad ibn Ḥanbal—was the best. 10.19
[Ibn Shammās:] Vakiʿdan Xorijah ibn Musʿab orqali rivoyat qilingan hadisni bizga o‘rgatishini so‘radim. 10.20
[Ibn Shammās:] I asked Wakīʿ to teach us the Hadith he had learned from Khārijah ibn Muṣʿab. 10.20
“Men buni qilmayman”, dedi u. “Ahmad ibn Hanbal menga bunday qilmaslikni aytgan.” HAFS IBN G‘IYOS AN-NAXA‘IY [Ibn G‘iyos:] Kufaga kelgan barcha kishilar orasida o‘sha yigit — ya’ni Ahmad ibn Hanbal — eng yaxshisi edi. 10.21
“I won’t,” he said. “Aḥmad ibn Ḥanbal told me not to.” ḤAFṢ IBN GHIYĀTH AL-NAKHAʿĪ [Ibn Ghiyāth:] Of all those who ever came to Kufa, that young man—meaning Aḥmad ibn Ḥanbal—was the best. 10.21
Abu l-Valid Hisham ibn Abd al-Malik at-Tayalisi
Abū L-walīd Hishām Ibn ʿabd Al-malik Al-ṭayālisī
[Al-Buxoriy:] Men Basrada edim, Ahmad ibn Hanbalning qamchilanganligi haqidagi xabar yetib keldi. Abu l-Valid xitob qildi: "Agar o'sha zot Isroil o'g'illari zamonida yashaganida, ular uni afsonaga aylantirgan bo'lardi." 10.22
[Al-Bukhārī:] I was in Basra when the news came that Aḥmad ibn Ḥanbal had been flogged. Abū l-Walīd exclaimed, “If that man had lived in the days of the Children of Israel, they would have made him a legend.” 10.22
[Ibn Makhlad:] Men Abu l-Validning Tayolisiy huzurida edim, shu payt Ahmad ibn Hanbaldan xat keldi. "Ikki shaharda — ya'ni Basra va Kufada — Ahmad ibn Hanbaldan ko'ra menga aziziroq, u kishiga ko'ra ko'proq hurmat qiladigan hech kim yo'q", deganini eshitdim. 10.23
[Ibn Makhlad:] I was at Abū l-Walīd al-Ṭayālisī’s when a letter came from Aḥmad ibn Ḥanbal. “There’s no one in the two towns”—meaning Basra and Kufa—“dearer to me than Aḥmad ibn Ḥanbal,” I heard him say, “or anyone I admire more.” 10.23
[Ḥamdān ibn ʿAlī:] Abū l-ʿAwāmm al-Bazzāz (mato sotuvchi) menga aytdi: “Bir kuni biz Abū l-Walīd’nikida edik, shunda ular: ‘Aḥmad ibn Ḥanbal shu yerda!’ deb aytayotganini eshitdik. 10.24
[Ḥamdān ibn ʿAlī:] Abū l-ʿAwāmm al-Bazzāz (the draper) told me, “Once we were at Abū l-Walīd’s when we heard them saying, ‘Aḥmad ibn Ḥanbal’s here!’ 10.24
Abu l-Valid, o‘tirgan joyida erkin o‘tirgan edi, sakrab o‘rnidan turdi va Ahmad o‘tirmaguncha hech narsa demadi. Ahmad undan biror hadis aytib berishni so‘radi va u aytib berdi. Menimcha, [al-Bazzoz] Abu l-Validning Ahmad tomon yuzlanganini ham qo‘shib qo‘ygan.
“Abū l-Walīd, who had been sitting at ease, sprang up and then said nothing at all until Aḥmad had sat down. Aḥmad asked him to recite some Hadith, and he did.” I think [al-Bazzāz] added that Abū l-Walīd turned to face Aḥmad.
“Men eslayman,” davom etdi al-Bazzāz, “o‘zimga-o‘zim aytdim: biz hammamiz ilm ahlining ulug‘ vakillarimizku, lekin Abū l-Walīd hurmat bilan muomala qiladigan yagona kishi Aḥmaddir!”
“I remember,” continued al-Bazzāz, “saying”—to himself, that is—“that all of us are senior men of learning, but the only one that Abū l-Walīd treats with deference is Aḥmad!”
Husayn Al-Ju'fiy
Ḥusayn Al-juʿfī
[Ibn Samāʿah:] Biz Makkada Ibn Abī ʿUmar al-ʿAdaniynikida edik. Undan boshqamiz Aḥmad ibn Ḥanbal haqida gaplashayotgan edik. Bir oz vaqt o'tgach, u jim turib, shunday dedi: "Aḥmadga haqini bera oladiganlar endi biz bilan yo'q."
[Ibn Samāʿah:] We were at Ibn Abī ʿUmar al-ʿAdanī’s in Mecca. All of us except for him were talking about Aḥmad ibn Ḥanbal. After we had gone on for a while he broke his silence and said, “Those who could give Aḥmad his due are no longer with us.
U Husayn al-Ju'fiy huzuriga hadis o'rganish uchun borganida, bir xat olib bordi — ya'ni tavsiya xati. "Lekin al-Ju'fiy dedi: "Ahmad, oramizda homiy kerak emas. Istagan nomingiz bilan murojaat qilishing mumkin, ammo sen o'zing nomlaganlarning hammasidan yaxshiroq odamsan."" 10.25
When he went to study Hadith with Ḥusayn al-Juʿfī, he brought a letter”—that is, a letter of recommendation. “But al-Juʿfī said, ‘Aḥmad, there’s no need to put a patron between us. You can appeal to me using whatever name you want, but you’re a better man than anyone you name.’” 10.25
Abdurrahmon ibn Mahdiy
ʿ Abd Al-raḥmān Ibn Mahdī
[Ibn Abī Ḥātim:] Men Aḥmad ibn Sinon al-Qattón (paxtafurūш)ning shunday deganini eshitdim: u Aḥmad ibn Ḥanbalni ʿAbd al-Raḥmon ibn Mahdiy huzuriga yaqinlashayotganini ko'rdi — yoki Aḥmad o'rnidan turib halqadan chiqib ketgan paytda bo'lsa kerak — va Ibn Mahdiyning shunday deganini eshitdi: “Sufyon as-Savriy rivoyat qilgan hadisni u yerdagi zotdan yaxshiroq biladigan kishi yo'q.” 10.26
[Ibn Abī Ḥātim:] I heard Aḥmad ibn Sinān al-Qaṭṭān (the cotton merchant) report that he saw Aḥmad ibn Ḥanbal approaching ʿAbd al-Raḥmān ibn Mahdī—or perhaps it was when Aḥmad had gotten up and left the circle—and heard Ibn Mahdī say, “No one knows the Hadith transmitted by Sufyān al-Thawrī better than that man there.” 10.26
[Ibn Mahdī:] Har safar Ibn Ḥanbalga qarayman, Sufyon as-Savriy esimga tushmay qolmaydi. 10.27
[Ibn Mahdī:] Every time I look at Ibn Ḥanbal I can’t help thinking of Sufyān al- Thawrī. 10.27
[Ibn Shammās:] Biz ʿAbd al-Raḥmān ibn Mahdiy huzurida edik, Aḥmad ibn Ḥanbal endigina ketgan yoki kelayotgan edi. ʿAbd al-Raḥmān dedi: “Kim al-Savriy ko‘ngliga nimalarni jo‘ygan ekanini bilmoqchi bo‘lsa, ana u odamdan so‘rasin.” 10.28
[Ibn Shammās:] We were at ʿAbd al-Raḥmān ibn Mahdī’s when Aḥmad ibn Ḥanbal had just left—or was approaching—and ʿAbd al-Raḥmān said, “Anyone who wants to know what al-Thawrī carried in his head should ask that man there.” 10.28
[Ibn Mahdī:] “Bu bola” — ya’ni Ahmad ibn Hanbal — “hali onasining qornida bo‘lganida ham deyarli namuna edi.” 10.29
[Ibn Mahdī:] “That boy”—meaning Aḥmad ibn Ḥanbal—“was almost an exemplar while still in his mother’s womb.” 10.29
Yahyo ibn Said al-Qatton
Yaḥyā Ibn Saʿīd Al-qaṭṭān
[Al-Qaṭṭān:] «Men Aḥmad ibn Ḥanbalga o‘xshash yaxshi shogird hech qachon bo‘lmagan.» 10.30
[Al-Qaṭṭān:] “I never had another student as good as Aḥmad ibn Ḥanbal.” 10.30
[Al-Qaṭṭān:] Mening eng yaxshi ikki shogirdim Aḥmad ibn Ḥanbal va Yaḥyā ibn Maʿīn edi. 10.31
[Al-Qaṭṭān:] My two best students were Aḥmad ibn Ḥanbal and Yaḥyā ibn Maʿīn. 10.31
[Al-Qaṭṭān:] “Men Ahmad ibn Hanbal va Yahyo ibn Ma’in kabi yaxshi shogirdga hech qachon ega bo‘lmaganman.” 10.32
[Al-Qaṭṭān:] “I never had another student as good as Aḥmad ibn Ḥanbal and Yaḥyā ibn Maʿīn.” 10.32
[Al-Karābīsī:] Ahmad ibn Hanbal Basraga borganida, Ibn ash-Shadhakuniy unga nisbatan xafa bo'ldi va u haqida Yahyo ibn Sa'id al-Qattonga biror gap aytdi. U esa: "Men uni bir ko'rib chiqay", dedi. 10.33
[Al-Karābīsī:] When Aḥmad ibn Ḥanbal went to Basra, Ibn al-Shādhakūnī came to resent him, and made some remark about him to Yaḥyā ibn Saʿīd al-Qaṭṭān, who said, “Let me have a look at him.” 10.33
Ko‘rgandan so‘ng al-Qattān Ibn ash-Shādhakūnīga dedi: “Uyatsiz, Sulaymon! Sen Xudodan qo‘rqmaysanmi? Sen gapirayotgan kishi bizning olimlarimizdan biri-ku.” [Al-Qattān:] Bag‘dоddan kelganlar orasida menga Аhmad ibn Hanbaldan aziz kishi bo‘lmagan. 10.34
After he had seen him, al-Qaṭṭān said to Ibn al-Shādhakūnī, “Shame on you, Sulaymān! Have you no fear of God? That’s one of our sages you’re talking about.” [Al-Qaṭṭān:] Of the ones who came from Baghdad, no one was dearer to me than Aḥmad ibn Ḥanbal. 10.34
[Ibn al-Madīnī:] Yahyo, Ahmad va Xalaf Ibn Saʿīd al-Qattān huzurida ilm olish uchun keldilar. U mendan Yahyo kim ekanini so'radi. 10.35
[Ibn al-Madīnī:] Yaḥyā, Aḥmad, and Khalaf came to study with Ibn Saʿīd al- Qaṭṭān. He asked me who Yaḥyā was. 10.35
“Bu Yahyo ibn Ma‘in”, dedim unga.
“That’s Yaḥyā ibn Maʿīn,” I told him.
"Bu-chi?" "Bu Xalaf." "Bu-chi?" "Ahmad ibn Hanbal." "Ulardan biri bo'lsa, o'shadir", dedi u. [Ahmad:] Yahyo ibn Sa'iddek boshqa birortasini uchratmaganman. 10.36
“What about that one?” “That’s Khalaf.” “What about that one?” “Aḥmad ibn Ḥanbal.” “If any of them is the one,” he said, “it’s him.” [Aḥmad:] I never met anyone else like Yaḥyā ibn Saʿīd. 10.36
Abū ʿĀṣim an-Nabīl, asl ismi Ad-Ḍaḥḥāk ibn Maxlad
Abū ʿāṣim Al-nabīl, Whose Proper Name Was Al-ḍaḥḥāk Ibn Makhlad
[ʿAbd Allāh:] Bir guruh hadischilar bir safar Abū ʿĀṣim al-Daḥḥāk ibn Makhlad halqasida to‘planishdi. 10.37
[ʿAbd Allāh:] A group of Hadith-men once gathered at the circle of Abū ʿĀṣim al- Daḥḥāk ibn Makhlad. 10.37
"Hammangiz dinni tushunganingizni da'vo qilasizlar", dedi u, "lekin ulardan birortangizda bu tushuncha bormi?" Shunda u ularni koyishga kirishdi.
“All of you claim to have religious understanding,” he said, “but do any of you have it?” With that he began to rebuke them.
“Bizdan biri shunday qiladi”, dedilar.
“One of us does,” they said.
“Kim?” “U kelyapti.” Otam kelganida, ular dedilar: “Mana u!” Abu Osim unga qarab dedi: “Old tarafga o‘t.” “Odamlarning ustidan o‘tishni yoqtirmayman”, dedi u.
“Who?” “He’s on his way.” When my father arrived, they said, “That’s him!” Abū ʿĀṣim looked at him and said, “Come up front.” “I don’t like to step over people,” he said.
"Mana, tushunadigan odam!" dedi Abū ʿĀṣim. "Unga joy bo‘shatinglar!" Ular bir chetga surildilar va u ichkariga kirdi. Abū ʿĀṣim uni o‘zi oldiga o‘tirishga taklif qildi.
“Now there’s a man who understands!” said Abū ʿĀṣim. “Make room for him!” They moved aside and he came in. Abū ʿĀṣim asked him to sit in front of him.
Keyin u unga bir savol berdi, va u unga javob berdi. U yana bir savol berdi, va u uga ham javob berdi, so'ngra uchinchi savol, so'ngra ko'p savollar berdi, va u ularning barchasiga javob berdi.
Then he asked him a question, which he answered. He asked him another question, and he answered that one too, and then a third, and then many, and he answered them all.
"Bu dengiz jonzoti," dedi Abū ʿĀṣim, "quruqlikdagi hayvon emas!" Yoki u shunday degan bo‘lishi mumkin: "Bu quruqlikda yuradigan dengiz jonzoti!"68
“This is a sea creature,” said Abū ʿĀṣim, “not a land animal!” Or he may have said, “This is a sea creature that walks on land!”68
[Abū ʿĀṣim:] Ahmad ibn Hanbal menga tashrif buyurdi. Odamlarning "Ibn Hanbal keldi! Ibn Hanbal keldi!" deyayotganini eshitdim. 10.38
[Abū ʿĀṣim:] Aḥmad ibn Ḥanbal came to see me. I heard people saying “Ibn Ḥanbal’s here! Ibn Ḥanbal’s here!” 10.38
«Ibn Ḥanbalni menga ko‘rsating», dedim, va ular uni menga ko‘rsatishdi.
Abu l-Yamon Al-Hakam ibn Nafi'
Abū L-yamān Al-ḥakam Ibn Nāfiʿ
Abu l-Yamon: Men Ahmad ibn Hanbalni Artaʾa ibn al-Mundhirga o'xshaydi deb o'ylardim.41
[Abū l-Yamān:] I used to think Aḥmad ibn Ḥanbal resembled Arṭaʾah ibn al- Mundhir.69 10.41
Yahyo ibn Odam
Yaḥyā Ibn Ādam
Yahyo ibn Odam: Ahmad ibn Hanbal bizning namunamizdir. 10.42
[Yaḥyā ibn Ādam:] Aḥmad ibn Ḥanbal is our exemplar. 10.42
Sulaymon ibn Harb
Sulaymān Ibn Ḥarb
[Bir kishi:] Sulaymon ibn Harb bir kuni menga dedi: "Bu masala haqida Ahmad ibn Hanbaldan so'ra, chunki u bizning namunamizdir." 10.43
[A man:] Sulaymān ibn Ḥarb once said to me, “Ask Aḥmad ibn Ḥanbal what he says about this problem, because he’s our exemplar.” 10.43
Affān ibn Muslim al-Saffār (Mis-sager)
Affān Ibn Muslim Al-ṣaffār (the Coppersmith)
[Al-Mukharrimī:] Iso ibn Affonning aytganini eshitdim: «Yahyo ibn Ma'iyn va Abu Xaysama» — va u tilga olgan boshqalar — «hammasi otamning oldiga kelib hadis eshitardi. Keyin Ahmad ibn Hanbal kelib, undan hadis eshitdi. U ketgach, otam menga dedi: "U ularning hammasiga arziydi", ya'ni Ahmadning qanchalik ko'p bilishini nazarda tutib.» 10.44
[Al-Mukharrimī:] I heard ʿĪsā ibn ʿAffān say: “Yaḥyā ibn Maʿīn and Abū Khaythamah”—and others he mentioned—“all used to come and hear Hadith from my father. Then Aḥmad ibn Ḥanbal came and heard Hadith from him. After he left, my father said to me, ‘He was worth the lot of them,’ referring to how much Aḥmad knew.” 10.44
Al-Haytham ibn Jamīl, Abū Sahl Al-Baghdādī
Al-haytham Ibn Jamīl, Abū Sahl Al-baghdādī
[Abū ʿUthmān:] Men al-Haytham ibn Jamīl'ning shunday deganini eshitdim: «Agar o'sha yigit» — ya'ni Aḥmad ibn Ḥanbal — «umr ko'rsa, u butun bir avlod uchun Xudoning Islomdagi dalili bo'ladi.» 10.45
[Abū ʿUthmān:] I heard al-Haytham ibn Jamīl say: “If that young man”—meaning Aḥmad ibn Ḥanbal—“lives long enough, he’ll be God’s proof of Islam for a whole generation.” 10.45
[Ibn Abī l-Ḥawārī:] Men al-Haytham ibn Jamīlning shunday deganini eshitdim: “Har bir davrda o‘z avlodi uchun Islomning hujjati bo‘ladigan bir kishi bo‘ladi. Fudayl ibn Iyoz o‘z zamonasining hujjatidir va agar o‘sha yigit” — ya’ni Ahmad ibn Hanbal — “uzoq umr ko‘rsa, men o‘z zamonasining hujjati bo‘ladi, deb o‘ylayman.” 10.46
[Ibn Abī l-Ḥawārī:] I heard al-Haytham ibn Jamīl say, “Every age has a man who serves as a proof of Islam to his generation. Fuḍayl ibn ʿIyāḍ is the proof for his time, and I think that if that young man”—meaning Aḥmad ibn Ḥanbal—“lives long enough, he’ll be the proof for his.” 10.46
Yūsuf ibn Muslim: Haytham ibn Jamīl Hushaym'dan rivoyat qilingan bir hadisni keltirganda bir marta xato qilgan. 10.47
[Yūsuf ibn Muslim:] Haytham ibn Jamīl once made an error while reciting a Hadith citing Hushaym. 10.47
“Ba'zi odamlar bu rivoyatni boshqacha o'qiydilar”, deb unga aytildi.
“Some people recite that report differently,” he was told.
“Kimga o‘xshash?” “Ahmad ibn Hanbal.” “Mening umrim qisqaroq, uning umri uzunroq bo‘lishini istardim,” dedi al-Haytham. [Asad al-Xashshob:] Men al-Haytham ibn Jamilning shunday deganini eshitdim: “Xudo Ahmad ibn Hanbalning umrini uzaytirib, meniki qisqaroq qilishini istardim.” 10.48
“Like who?” “Aḥmad ibn Ḥanbal.” “I wish my life could be shorter,” said al-Haytham, “and his longer.” [Asad al-Khashshāb:] I heard al-Haytham ibn Jamīl say, “I wish God would make Aḥmad ibn Ḥanbal’s life longer and mine shorter.” 10.48
Keyin u yonida turgan bir kishiga yuzlanib dedi: "Ayt-chi, nega sen mening musulmonlarga foydali biror narsa yetkazishim mumkin, deb aytding?"
Then he turned to a man who was present and said, “Tell me: Why did you say that I had anything useful to impart to Muslims?”
Abū Nuʿaym Al-faḍl Ibn Dukayn
Abū Nuʿaym Al-faḍl Ibn Dukayn
[Ar-Ramādiy:] Esimda, bir safar Abu Nuaymning huzurida Ahmad ibn Hanbal va Yahyo ibn Maʼin bilan birga o‘tirgan edik. O‘sha kunlarda Abu Nuaym hadis majlislarini o‘tkazganda, Ahmad uning o‘ng tomonida, Yahyo esa chap tomonida o‘tirardi. Bir kuni Yahyo menga bir parcha qog‘oz olib keldi. Unda Abu Nuaymdan rivoyat qilingan ba’zi xabarlarni yozgan edi, so‘ngra ular orasidagi bo‘sh joylarga boshqalar tomonidan rivoyat qilingan xabarlarni ko‘chirib yozib qo‘ygan edi.
[Al-Ramādī:] I remember one occasion when we were at Abū Nuʿaym’s studying with Aḥmad ibn Ḥanbal and Yaḥyā ibn Maʿīn. In those days, when Abū Nuʿaym held Hadith sessions, Aḥmad used to sit on his right and Yaḥyā on his left. One day Yaḥyā came to me with a piece of paper on which he had written some of Abū Nuʿaym’s reports and then, in the spaces between them, copied out reports transmitted by others.
"Biz o'sha yerda bo'lganimizda," dedi u, "Abū Nuʿaymga qog'ozni bering va uni o'qib berishini ayting." 10.49
“When it’s us there,” he said, “Give Abū Nuʿaym the paper and have him read it.” 10.49
Majlis tugagan va odamlar tarqalayotganda, u qog'ozni unga uzatdi.70 Abū Nuʿaym butun matnni o'qib chiqdi, so'ng bir muddat menga tikilib qoldi va nihoyat Aḥmad ibn Ḥanbal hamda Yaḥyā ibn Maʿīnga qaradi.
When the session ended and people were leaving, he handed him the paper.70 Abū Nuʿaym read the whole thing, then stared at me for a while, and finally looked at Aḥmad ibn Ḥanbal and Yaḥyā ibn Maʿīn.
“Bu yigit,” dedi u Aḥmadga ishora qilib, “o‘z dinini shunchalik jiddiy oladiki, bunday ish qilmaydi. Sen esa,” dedi menga qarab, “bunday ishlarni qilmaysan. Buni qilgan kishi,” davom etdi u, “albatta mana bu odam bo‘lishi kerak”, va Yahyoni shunday tepdiki, u zinadan yiqilib ketdi. “Kimni aldamoqchisan?” deb qichqirdi u.
“This fellow here,” he said, gesturing toward Aḥmad, “takes his religion too seriously to do something like this. As for you,” he said, looking at me, “you don’t do this sort of thing. The one who did it,” he continued, “must be this one,” and gave Yaḥyā a kick that knocked him off the stoop. “Who are you trying to fool?” he cried.
Yahyo o'rnidan turdi va Abu Nu'aymni o'pdi. «Islom nomidan Alloh sizga mukofot bersin!» dedi u. «Siz aynan hadis o'rgatishga loyiq odamsiz. Men faqat sizni sinab ko'rgan edim.» [Ibn Mansur:] Ahmad ibn Hanbal va Yahyo ibn Ma'in Abd al-Razzoq huzurida ilm olish uchun borganlarida, men ularga xizmatkor sifatida hamroh bo'ldim. Kufaga qaytganimizdan so'ng, Yahyo Ahmadga dedi: «Men Abu Nu'aymni sinab ko'rmoqchiman». 10.50
Yaḥyā picked himself up and kissed Abū Nuʿaym. “May God reward you on behalf of Islam!” he said. “You are just the sort of man who should teach Hadith. I was only testing you.” [Ibn Manṣūr:] When Aḥmad ibn Ḥanbal and Yaḥyā ibn Maʿīn went to study with ʿAbd al-Razzāq, I went along with them as their servant. After we returned to Kufa, Yaḥyā said to Aḥmad, “I want to test Abū Nuʿaym.” 10.50
Qutaybah ibn Saʿīd
Qutaybah Ibn Saʿīd
[Al-Marvaziy:] Men Qutayba ibn Sa'iyd: "Bizning davrimizda eng yaxshi odamlar Ibn al-Mubarak va o'sha yigit", deganini eshitdim. 10.51
[Al-Marwazī:] I heard Qutaybah ibn Saʿīd say, “In our generation the best men are Ibn al-Mubārak and that young fellow.” 10.51
“Qaysi yigit?” — deb so‘radi Abū Bakr al-Roziy.
“Which young fellow?” asked Abū Bakr al-Rāzī.
"Ibn Ḥanbal." "U Iroqdagi eng katta olim-ku, sen uni yosh yigit deb atayapsanmi?" "Men u bilan uchrashganimda u yosh edi," dedi Qutaybah.
“Ibn Ḥanbal.” “He’s the senior man of learning in Iraq, and you’re calling him a young fellow?” “He was young when I met him,” said Qutaybah.
Qutaybah: Ahmad ibn Hanbal va Ishoq ibn Rohaveyh dunyodagi yagona ikki namuna. 10.52
[Qutaybah:] Aḥmad ibn Ḥanbal and Isḥāq ibn Rāhawayh are the only two exemplars in the world. 10.52
53
53
[Qutaybah:] Agar biror kishi Ibn Hanbalni ulug'layotganini ko'rsangiz, u sunnatni mahkam tutuvchi ekaniga ishonch hosil qilishingiz mumkin. 10.53
[Qutaybah:] If you find that someone admires Ibn Ḥanbal, you can be sure that he upholds the sunnah. 10.53
[Qutaybah:] Agar biror kishi Ibn Ḥanbalni hurmat qilayotganini ko‘rsangiz, bilingki, u sunnatni ushlaydi va jamoat bilan birga turadi.72 10.54
[Qutaybah:] If you find that someone admires Ibn Ḥanbal, you can be sure that he upholds the sunnah and stands with the community.72 10.54
[Qutaybah:] Agar birov Ibn Hanbalni yuksak baholayotganini ko'rsangiz, uning to'g'ri yo'lda ekanligiga ishonishingiz mumkin. 10.55
[Qutaybah:] If you find that someone admires Ibn Ḥanbal, you can be sure that he’s on the path. 10.55
[Qutaybah:] Agar Ahmad al-Savriy, Molik, al-Avzo'iy va al-Layz ibn Sa'd davrida yashaganida, ulardan eng ustuni bo'lardi. 10.56
[Qutaybah:] If Aḥmad had lived in the time of al-Thawrī, Mālik, al-Awzāʿī, and al-Layth ibn Saʿd, he would have been the foremost among them. 10.56
[Ibn Shabbuwayh:] Qutaybah'ning aytganini eshitdim: "Agar Ahmad at-Savriy, Molik, al-Avzo'iy va al-Lays ibn Sa'd davrida yashaganida, ular orasida eng oldinda bo'lardi." 10.57
Qo'shimcha
Addendum
Ahmad ibn Hanbal ko'plab olimlar tomonidan ham maqtalgan. Ular ilmda o'z ustozlari bilan teng darajada bo'lib, u ular bilan dars o'qimagan edi. Ulardan biri Abu Mushir ad-Dimashqiy edi. 10.62
Aḥmad ibn Ḥanbal was also praised by many men of learning, equal in rank to his teachers, with whom he did not study. One was Abū Mushir al-Dimashqī. 10.62
Ibn al-ʿAbbās: Men Abū Mushirdan dinimizni saqlab qola oladigan birorta odamni biladimi-yo'qmi deb so'radim.
[Ibn al-ʿAbbās:] I asked Abū Mushir if he knew anyone who could keep our community’s religion safe.
“Men buni kishi topa olmayman”, deb javob berdi u, “faqat sharqdagi bir yigitdan boshqa”, ya’ni Ahmad ibn Hanbalni nazarda tutgan holda.
“I can’t think of anyone,” he replied, “except one young man out east,” meaning Aḥmad ibn Ḥanbal.
[Muallif:] Ushbu kitobning davomida bunga o'xshash yana ko'plab rivoyatlar, Alloh xohlasa, uchraydi.
[The author:] A good many more reports like this will appear—God willing—in the course of this book.