Uning tengdoshlari, zamondoshlari va yoshdosh yaqinlari tomonidan maqtalishi
Praise Of Him By His Peers, His Contemporaries, And Those Close To Him In Age
Muhammad ibn Idris ash-Shofiy (Alloh undan rozi bo'lsin)
Muḥammad Ibn Idrīs Al-shāfiʿī (god Be Pleased With Him)
[Harmala ibn Yahyo:] Men Shofiʿiyning shunday deganini eshitdim: “Men Bag‘dodda Ahmad ibn Hanbaldan ko‘ra taqvodor, Alloh taolodan ko‘proq qo‘rquvchi yoki huquq masalalarida ko‘proq zehnli kishini qoldirmadim”—va men u yana “yoki ko‘proq ilmli” deb qo‘shgan deb o‘ylayman. 13.1
[Ḥarmalah ibn Yaḥyā:] I heard al-Shāfiʿī say: “I left behind me in Baghdad no one more scrupulous, more God-fearing,76 or more insightful in matters of law”—and I think he added “or more learned”—“than Aḥmad ibn Ḥanbal.” 13.1
Uchta ilm egasi meni doimo hayratga soladi. Ulardan biri Abū Savr:
[Al-Shāfiʿī:] Three men of learning never cease to amaze me. One is Abū Thawr:
Garchi u arab bo‘lsa-da, hech qachon grammatik o‘zgarishlarni (i‘rob) ishlatmaydi. Ikkinchisi — al-Ḥasan al-Zaʿfarānī: arabcha uning ona tili bo‘lmasa-da, hech qachon xato qilmaydi. Uchinchisi — Ibn Ḥanbal: u nima desa, uning ustozlari shunga ishonadi. 13.2
even though he’s an Arab, he never uses grammatical inflections. The second is al- Ḥasan al-Zaʿfarānī: even though Arabic is not his first language, he never makes a mistake. The third is Ibn Ḥanbal: whatever he says, his elders believe. 13.2
[Al-Shāfiʿī:] Iroqda men uchratgan birorta odam ham Ibn Hanbalga o'xshamas edi. 13.3
[Al-Shāfiʿī:] No one I met back in Iraq was like Ibn Ḥanbal. 13.3
[Ash-Shofiʼiy:] Ahmad ibn Hanbal va Sulaymon ibn Dovud al-Hoshimiydan ko'ra o'zini tutishda ko'proq darajada bo'lgan birorta odamni ko'rmaganman. 13.4
[Al-Shāfiʿī:] I have never seen anyone more self-restrained than Aḥmad ibn Ḥanbal and Sulaymān ibn Dāwūd al-Hāshimī. 13.4
Abū Bakr ʿAbd Allāh ibn Az-Zubayr Al-Ḥumaydī
Abū Bakr ʿabd Allāh Ibn Al-zubayr Al-ḥumaydī
[Al-Ḥumaydī:] Hijozda bo‘lganim, Ahmad Iroqda, Is’hoq esa Xuroson’da bo‘lgan ekan, biz hech qachon mag‘lub bo‘lmaymiz. 13.5
[Al-Ḥumaydī:] So long as I’m in the Hijaz, Aḥmad’s in Iraq, and Isḥāq’s in Khurasan, we will never be defeated. 13.5
Ibn Abī Uways
Ibn Abī Uways
Al-Baladī: Bir kuni Ibn Abī Uwaysning uyida bo‘lganimda, u bir hadis olimiga javob berdi, o‘sha olim hadis olimlari qolmaganini aytgan edi. 13.6
[Al-Baladī:] Once at Ibn Abī Uways’s house I heard him reply to a Hadith scholar who had remarked that there were no Hadith scholars left. 13.6
"Xudo Ibn Hanbalni asrar ekan, hali hadis olimlari bo‘lib turadi", dedi u.
“As long as God spares Ibn Ḥanbal,” he said, “there will still be Hadith scholars.”
Alī Ibn Al-madīnī
Alī Ibn Al-madīnī
[Aliy ibn al-Madiniy:] Men Xudo bilan bo'lgan barcha munosabatlarimda Ahmad ibn Hanbalni yo'lboshchi qilib oldim. Uning qilganidek qila oladigan yana kim bor? 13.7
[ʿAlī ibn al-Madīnī:] I have taken Aḥmad ibn Ḥanbal as a guide in all my dealings with God. Who else is strong enough to do what he does? 13.7
[ʿAlī ibn al-Madīnī:] Ahmad ibn Hanbal bizning peshvomizdir. 13.8
[ʿAlī ibn al-Madīnī:] Aḥmad ibn Ḥanbal is our leader. 13.8
[Ibrohim ibn Ismoil:]Ali ibn al-Madiniy bizning oldimizga keldi va biz uning atrofiga to'planib, bizga biror hadis o'rgatishini so'radik. 13.9
[Ibrāhīm ibn Ismāʿīl:] ʿAlī ibn al-Madīnī came to us and we gathered around him and asked him to teach us some Hadith. 13.9
«Mening ustozim, — dedi u, — Ahmad ibn Hanbal, u menga hadisni faqat yozma matndan o‘qishni hech qachon aytmaslikni buyurgan».77
“My master,” he said, “is Aḥmad ibn Ḥanbal, and he told me never to recite Hadith except from a written text.”77
[Muhammad ibn Abduvayh:] Men Alí ibn al-Madíniyning Ahmad ibn Hanbal haqida gapirilganda shunday deganini eshitdim: "Menimcha, u o'z davrida Said ibn Jubayrdan ham buyukroq, chunki Saidning tengdoshlari bor edi, Ahmadning esa yo'q", yoki shunga o'xshash so'zlar bilan. 13.10
[Muḥammad ibn ʿAbduwayh:] I heard ʿAlī ibn al-Madīnī say, at the mention of Aḥmad ibn Ḥanbal: “I think he is greater than Saʿīd ibn Jubayr was in his time, since Saʿīd had peers but Aḥmad doesn’t,” or words to that effect. 13.10
[ʿAlī ibn al-Madīnī:] Men biladigan hech kimning xotirasi Ahmad ibn Hanbaldan yaxshiroq emas, lekin eshitganman, u hatto yozma matnsiz hadis aytmaydi, va men ergashmoqchi bo‘lgan yaxshi namuna ham shudir. 13.11
[ʿAlī ibn al-Madīnī:] No one I know has a better memory than Aḥmad ibn Ḥanbal, but I’ve heard that even he won’t recite Hadith without a written text, and that’s the good example I intend to follow. 13.11
[ʿAlī ibn al-Madīnī:] Savolim bo‘lganda, Abū ʿĀṣim yoki ʿAbdulloh ibn Dovud o‘rniga Ahmad ibn Hanbalga murojaat qilishni afzal ko‘raman. Yosh kattaligi har doim odamni ilmliroq qilavermaydi. 13.12
[ʿAlī ibn al-Madīnī:] When I have a question, I’d rather ask Aḥmad ibn Ḥanbal than Abū ʿĀṣim or ʿAbd Allāh ibn Dāwūd. Age doesn’t always make a man more learned. 13.12
[Muhammad ibn al-Abbos ibn Xolid:] Men Aliy ibn al-Madiniyni shunday deganini eshitdim, Ahmad ibn Hanbal haqida gap ketganda: «Xudo Ahmadni asrasin! U Xudoning o‘z bandalariga islom haqiqatining dalili sifatida yashab turgan hujjatidir». 13.13
Abū ʿUbayd Al-Qāsim ibn Sallām
Abū ʿubayd Al-qāsim Ibn Sallām
[Al-Qāsim ibn Sallām:] Hadis ilmi to'rt kishiga yetib kelgan: Ahmad ibn Hanbal — uni eng yaxshi tushungan; Ibn Abu Shayba — eng kuchli xotiraga ega bo'lgan;Ali ibn al-Madiniy — eng ko'p bilgan; Yahyo ibn Ma'in — boshqalarga qaraganda ko'proq yozib olgan. 13.20
[Al-Qāsim ibn Sallām:] Knowledge of Hadith has come down to four men: Aḥmad ibn Ḥanbal, who understood it best; Ibn Abī Shaybah, who had the most retentive memory; ʿAlī ibn al-Madīnī, who knew the most; and Yaḥyā ibn Maʿīn, who wrote down more of it than the others. 13.20
[Al-Qosim ibn Sallom:] Hadis ilmi to'rt kishiga yetib kelgan: Ahmad ibn Hanbal, Ali ibn al-Madiniy, Yahyo ibn Ma'in va Abu Bakr ibn Abu Shayba. Ulardan to'rttasidan Ahmad uni eng yaxshi tushungan. 13.21
[Al-Qāsim ibn Sallām:] Knowledge of Hadith has come down to four men: Aḥmad ibn Ḥanbal, ʿAlī ibn al-Madīnī, Yaḥyā ibn Maʿīn, and Abū Bakr ibn Abī Shaybah. Of the four, Aḥmad understood it best. 13.21
[Al-Qāsim ibn Sallām:] Ahmad ibn Hanbal bizning yo‘lboshchimizdir, u haqda gapirish men uchun sharafdir. 13.22
[Al-Qāsim ibn Sallām:] Aḥmad ibn Ḥanbal is our guide; it’s an honor for me to speak of him. 13.22
[Abū Bakr al-Athram:] Biz Abū ʿUbaydnikida edik va u yerda kimdir bilan bahslashayotgan edim. Bir payt o‘sha kishi mendan bir rivoyat uchun dalil manbamni aytib berishimni so‘radi. 13.23
[Abū Bakr al-Athram:] We were at Abū ʿUbayd’s and I was debating with someone there. At one point the man asked me to name my authority for a report. 13.23
"Sharq va g‘arbda tengi yo‘q Zot", deb javob berdim.
“The one who has no equal, east or west,” I replied.
“Bu kim?” “Aḥmad ibn Ḥanbal.” “U to‘g‘ri aytadi,” — deb gapga aralashdi Abū ʿUbayd. — “Sharqda ham, G‘arbda ham uning kabisi yo‘q. Sunnatni u kishidan yaxshiroq biladigan birortasini uchratmaganman.” [Al-Maymūnī:] Abū ʿUbayd al-Qosim ibn Sallom aytdi: “Men qozi Abū Yūsuf bilan, Muhammad ibn al-Hasan bilan qarshi-qarshi o‘tirganman” — eslashimcha, u yana qo‘shib qo‘ydi: “Yahyo ibn Saʿīd va ʿAbd al-Rahmon ibn al-Mahdiy bilan ham” — “ammo biror masalani muhokama qilayotganda Aḥmad ibn Ḥanbal bilan bo‘lgandek hayiqqanim hech qachon bo‘lmagan.” 13.24
“Who’s that?” “Aḥmad ibn Ḥanbal.” “He’s right,” interjected Abū ʿUbayd. “There’s no one like him, east or west. I never met anyone who knew the sunnah better than he did.” [Al-Maymūnī:] Abū ʿUbayd al-Qāsim ibn Sallām said, “I’ve sat opposite Abū Yūsuf, the judge; Muḥammad ibn al-Ḥasan”—as best I can remember, he added, “Yaḥyā ibn Saʿīd and ʿAbd al-Raḥmān ibn al-Mahdī”—“but I was never more intimidated when discussing a question than I was with Aḥmad ibn Ḥanbal.” 13.24
Yahyo ibn Ma'in
Yaḥyā Ibn Maʿīn
[Yahyo ibn Mo'in:] Men faqat uchta kishini ko'rganman, ular hadis o'rgatganda faqat Allohning rizoligidan boshqa mukofot kutmasdilar, lekin bu so'z "Alloh" emas, "Xudo": Yaʿlo ibn ʿUbayd, al-Qa'nabiy va Ahmad ibn Hanbal. 13.28
[Yaḥyā ibn Maʿīn:] I’ve only seen three men teach Hadith expecting no reward but God’s good pleasure: Yaʿlā ibn ʿUbayd, al-Qaʿnabī, and Aḥmad ibn Ḥanbal. 13.28
[ʿAbd Allāh ibn Ibrāhīm:] Men Yahyo ibn Maʿīnning shunday deganini eshitdim: ishonsa bo‘ladigan faqat to‘rt kishi bor, ya’ni hadis ilmining haqiqiy olimlari faqat to‘rt kishi — Vakiʿ, Yaʿlo ibn Ubayd, al-Qaʿnabiy va Ahmad ibn Hanbal. 13.29
[ʿAbd Allāh ibn Ibrāhīm:] I heard Yaḥyā ibn Maʿīn say that there are only four scholars you can trust—or only four true Hadith scholars—namely Wakīʿ, Yaʿlā ibn ʿUbayd, al-Qaʿnabī, and Aḥmad ibn Ḥanbal. 13.29
[ʿAbbās ibn Muḥammad:] Bir safar birov Aḥmad ibn Ḥanbal haqida gapirganda, men Yahyo ibn Ma'in: "Xudoga qasamki, men Aḥmad qilayotgan ishni qila olmayman; men buning uchun yetarlicha kuchli emasman", deganini eshitdim. 13.30
[ʿAbbās ibn Muḥammad:] Once when someone mentioned Aḥmad ibn Ḥanbal, I heard Yaḥyā ibn Maʿīn say, “By God, I can’t do what Aḥmad does; I’m not strong enough.” 13.30
[Yahyo ibn Ma'in:] Odamlar mendan Ahmad ibn Hanbalga o'xshashimni xohlashardi, lekin bu mumkin emas: men hech qachon uning kabi bo'lmayman. 13.31
[Yaḥyā ibn Maʿīn:] People wanted me to be like Aḥmad ibn Ḥanbal, but that’s impossible: I’ll never be like him. 13.31
[Al-Anmāṭī:] Men bir safar Yahyo ibn Mo'in, Abu Xaysama, Zuhayr ibn Harb va boshqa ulug' olimlar bilan birga o'tirgan edim. Ular Ahmad ibn Hanbalni maqtay boshlab, uning fazilatlarini gapira boshlaganlarida, kimdir: "Bas endi! Haddan oshib ketmang", dedi. Shunda Yahyo ibn Mo'in javob berdi: "Ahmadni maqtashda haddan oshish mumkinmi?! Hatto biz bu yerga faqat uning fazilatlarini gapirish uchun kelgan bo'lsak ham, ularning hammasini sanab tugatolmagan bo'lardik." 13.32
[Al-Anmāṭī:] I was once sitting with Yaḥyā ibn Maʿīn, Abū Khaythamah, Zuhayr ibn Ḥarb, and other senior men of learning. When they began praising Aḥmad ibn Ḥanbal and describing his virtues, someone said, “Enough already! Don’t get carried away,” to which Yaḥyā ibn Maʿīn replied, “As if one could go too far in praising Aḥmad! Even if we’d come here to do nothing but speak of his merits, we would still fail to recount them all.” 13.32
Abu Xaysama Zuhayr ibn Harb
Abū Khaythamah Zuhayr Ibn Ḥarb
[Abu Zur'a:] Zuhayr ibn Harb shunday deganini eshitdim: "Ibn Hanbal kabi odamni, uning kabi qat'iy odamni ko'rmaganman — odamlar qamchilanib, o'ldirilayotgan paytda u turgan turishi kabi turgan odamni ko'rmaganman." U yana qo'shdi: "Hech kim uning turishi kabi turmagan. Shuncha yillar davomida ta'qib qilindi va quvg'in qilindi, lekin u o'z yo'lidan qaytmadi." 13.33
[Abū Zurʿah:] I heard Zuhayr ibn Ḥarb say, “I’ve never seen anyone like Ibn Ḥanbal, or anyone tougher—to stand up the way he did, with people being flogged and executed.” He added, “No one stood up the way he did. He was persecuted and hounded all those years, but he stayed the course.” 13.33
Ishoq ibn Rohavayh
Isḥāq Ibn Rāhawayh
[Aḥmad ibn Muḥammad ibn Yosin:] Men Muhammad ibn Abd ar-Rahim'ning shunday deganini eshitdim: u Ishoq ibn Ibrohim al-Handaliyning Ibn Hanbal zikr qilinganda: "Unga hech kim yaqinlasha olmaydi", deganini eshitgan. 13.34
[Aḥmad ibn Muḥammad ibn Yāsīn:] I heard Muḥammad ibn ʿAbd al-Raḥīm say that he heard Isḥāq ibn Ibrāhīm al-Ḥanẓalī say, at the mention of Ibn Ḥanbal, “No one comes close.” 13.34
Muhammad ibn Ishoq: Men otam: "Ahmad ibn Hanbal yer yuzidagi Allohning Oʻz bandalari uchun belgisidir", deganlarini eshitganman. 13. Note: the rules say to write "God", not "Allah", so the translation should use the Uzbek word for God, "Xudo", instead of "Alloh". Corrected translation: Muhammad ibn Ishoq: Men otam: "Ahmad ibn Hanbal yer yuzida Xudoning Oʻz bandalari uchun belgisidir", deganlarini eshitganman. 13.35
[Muḥammad ibn Isḥāq:] I heard my father say, “Aḥmad ibn Ḥanbal is God’s sign to His worshippers on earth.” 13.35
Muhammad ibn Ishoq: Otam shunday deganlarini eshitganman: "Agar Ahmad o'z jonini xavf ostiga qo'ymaganida, Islom yo'qolib ketgan bo'lardi." 13.36
[Muḥammad ibn Isḥāq:] I heard my father say, “If Aḥmad hadn’t laid his life on the line the way he did, Islam would have disappeared.” 13.36
Bishr ibn al-Horis Yalangoyoq
Bishr Ibn Al-ḥārith The Barefoot
[Ibn Khashram:] Kimdir Bishr'dan Ahmad ibn Hanbal haqida so'radi va men uning shunday javob berganini eshitdim: "Mendek odamning Ahmad haqida nima deyishi sizni nima qiziqtiradi? U o'choqqa kirib, sof oltin bo'lib chiqdi."80 13.37
[Ibn Khashram:] Someone asked Bishr about Aḥmad ibn Ḥanbal, and I heard him reply, “Why should you care what someone like me has to say about Aḥmad? He went into the bellows and came out red gold.”80 13.37
Bishr ibn al-Ḥārith: Ahmad ibn Hanbal xuddi qizil oltin bo‘lagiga o‘xshab, olovli sepkichga solingandek bo‘lib chiqdi. 13.38
[Bishr ibn al-Ḥārith:] Aḥmad ibn Ḥanbal was put into the bellows and came out like a chunk of red gold. 13.38
[Ibn Khashram:] Men Bishr ibn al-Ḥorisni: "Ahmad ibn Hanbal sinovdan o'tkazildi va qizil oltin bo'lagiday sof holda chiqdi", deganini eshitdim. Ahmad bu gapni eshitgach, dedi: "Alloh shukur, Bishr mening qilgan ishimni ma'qullagan!" 13.39
[Ibn Khashram:] I heard Bishr ibn al-Ḥārith say “Aḥmad ibn Ḥanbal was put into the bellows and came out like a chunk of red gold.” When Aḥmad learned of this, he said, “Thank God Bishr approves of what I did!” 13.39
[Al-Tammār:] Imtihon paytida Ahmad ibn Hanbal qamchilanganida, Bishr oldimga keldi. "Abu Nasr," dedi u, "bugun u zot boshqalar qila olmagan ishni qildi. Umid qilamanki, Alloh emas, Xudo uning ilmini unga foyda deb hisoblaydi." 13.40
[Al-Tammār:] When Aḥmad ibn Ḥanbal was flogged during the Inquisition, Bishr came to see me. “Abū Naṣr,” he said, “today that man has done what everyone else has failed to do. I hope God counts his learning in his favor.” 13.40
[Muhammad ibn al-Shah:] Inkvizitsiya tugagach, Bishr ibn al-Horis Ahmad ibn Hanbal haqida so'ralganda, u: "U Islomning ibratli peshvolaridan biridir", dedi. 13.41
[Muḥammad ibn al-Shāh:] After the Inquisition was over, Bishr ibn al-Ḥārith was asked about Aḥmad ibn Ḥanbal and said, “He’s one of the exemplary leaders of Islam.” 13.41
[Ibrohim ibn al-Horis:] Ahmad ibn Hanbal qamchilanganida, Bishrning yordamchilari dedilar: «Keni, chiqib «Men Ibn Hanbal bilan birgaman!» deganingizda edi». 13.42
[Ibrāhīm ibn al-Ḥārith:] When Aḥmad ibn Ḥanbal was flogged, Bishr’s associates said, “If only you had gone out and said, ‘I stand with Ibn Ḥanbal!’” 13.42
"Payg'ambarlar qilgan ishni men ham qilishimni xohlaysizmi?" — deb javob berdi Bishr. "Aҳmad ibn Hanbal ham shuni qilmoqda." [Al-Asadiy:] Aҳmad ibn Hanbalni qamchilash uchun olib ketishganda, odamlar Bishr ibn al-Harisning oldiga borib dedilar: "Ular Aҳmadni olib ketishdi va qamchilarni chiqarishdi. Siz gapirishingiz kerak." 13.43
Al-Hорис Al-Muhosibiy88
Al-ḥārith Al-muḥāsibī88
[Abdulloh:] Al-Fath ibn Shaxraf menga o'z qo'li bilan yozib yubordi: kimdir Ahmad ibn Hanbal haqida al-Horis ibn Asad al-Muhosibiy huzurida gapirganda, u, ya'ni al-Fath, Abd al-Razzoqdan iqtibos keltirgan. Abd al-Razzoq esa Sufyon ibn Uyaynaning shunday deganini eshitgan: Ibn Abbos o'z davrining eng buyuk olimi, ash-Sha'biy o'z davrining, at-Savriy esa o'z davrining eng buyuk olimi edi. Shundan so'ng al-Fath qo'shib qo'ydi: "Va o'z davrida Ahmad ibn Hanbal." Al-Horis unga javoban dedi: "U at-Savriy yoki al-Avzoiy ko'rgan azob-uqubatlardan ham ko'proq azob chekdi." 13.50
[ʿAbd Allāh:] Al-Fatḥ ibn Shakhraf wrote to me in his own hand, saying that when someone mentioned Aḥmad ibn Ḥanbal in the presence of al-Ḥārith ibn Asad al- Muḥāsibī, he—that is, al-Fatḥ—had cited ʿAbd al-Razzāq, who heard Sufyān ibn ʿUyaynah say that Ibn ʿAbbās was the greatest scholar of his age, al-Shaʿbī of his, and al-Thawrī of his. Then al-Fatḥ added, “And, in his age, Aḥmad ibn Ḥanbal,” to which al-Ḥārith replied, “He suffered more than al-Thawrī or al-Awzāʿī ever did.” 13.50
Zu-n-Nun al-Misriy (Misr)
Dhū L-nūn Al-miṣrī (of Egypt)
[Al-Marrūdhī:] Biz Samarrada bo‘lganimizda,89 men Zu n-Nun ning qamoqda ekanini eshitib, uni ziyorat qilgani bordim. U mendan so‘radi: “Bizning ustozimiz qanday?” — ya’ni Ahmad ibn Hanbalni nazarda tutgan holda. 13.51
[Al-Marrūdhī:] When we were in Samarra,89 I went to see Dhū l-Nūn, who was in prison. He asked me, “How is our master?” meaning Aḥmad ibn Ḥanbal. 13.51
Abu Zur'a Ar-Roziy
Abū Zurʿah Al-rāzī
[Al-Hasan ibn al-Layth:] Bir marta birov Ahmad ibn Hanbalga shunday deganini eshitdim: "Rayda Abu Zur'ah ismli bir kishi hadis rivoyat qiladi. Biz uning aytganlarini yozib olishimiz kerakmi?" 13.52
[Al-Ḥasan ibn al-Layth:] I once heard someone say to Aḥmad ibn Ḥanbal, “There’s a man called Abū Zurʿah who recites Hadith in Rey. Should we write down what he says?” 13.52
“Abū Zurʿah haqida so‘rayapsizmi?” — dedi Aḥmad ibn Ḥanbal hayron bo‘lib. “Xudo Abū Zurʿahni asrasin, uni himoya qilsin va uni ulug‘lasin! U dushmanlari ustidan unga g‘alaba bersin!” So‘ng u uning uchun uzoq duo o‘qidi.
“You’re asking about Abū Zurʿah?” said Aḥmad ibn Ḥanbal, incredulous. “May God guard Abū Zurʿah, and protect him, and ennoble him! May He grant him victory over his enemies!” He went on to recite a lengthy prayer for him.
Bir muddat o'tgach, Abū Zur'aga qo'shilganimdan keyin, men unga bu voqeani aytib berdim.
Some time later, after I had joined Abū Zurʿah, I mentioned this incident to him.
«Har safar qiyinchilikka duch kelganimda, — dedi u, — o‘sha duoni eslayman va aytaman: “Ey Xudo, endi Ahmad menga duo qilgan ekan, meni saqla va o‘sha odamlarning menga zarar yetkazishiga yo‘l qo‘yma!”»90
“Every time I’m in trouble,” he said, “I remember that prayer and I say, ‘God, now that Aḥmad has prayed for me, keep me safe, and keep those people from harming me!’”90
Abu Zur'a: Men Ahmad ibn Hanbalning hadis ilmining turli sohalarida unga teng keladigan kishini ko'rmaganman va u kabi (haqiqat uchun) qat'iy turganini ham hech kimda ko'rmaganman. 13.53
[Abū Zurʿah:] I’ve never seen anyone match Aḥmad ibn Ḥanbal in the different branches of Hadith-learning, nor seen anyone stand up the way he did. 13.53
[ʿAbdulloh ibn Muhammad ibn ʿAbdulkarim:] Men Abu Zurʿaning shunday deganini eshitdim: “Ahmad ibn Hanbalga o‘xshagan birorta odamni ko‘rmaganman.” 13.54
[ʿAbd Allāh ibn Muḥammad ibn ʿAbd al-Karīm:] I heard Abū Zurʿah say, “I never saw anyone like Aḥmad ibn Ḥanbal.” 13.54
— Siz hech kimni o‘zidan ko‘proq biladigan odamni ko‘rmaganmisiz, demoqchimisiz?” — “Gap faqat bunda emas. Men ilm olish, dunyodan voz kechish, shariat hukmlarini tushunish, haqiqiy bilim va o‘ylab topiladigan boshqa barcha yaxshi fazilatlar haqida gapiryapman.”91
“You mean you never saw anyone who knew more?” “Not just that. I’m talking about learning, and renouncing the world, and understanding the law, and having real knowledge, and every other good thing you can think of.”91
Abū Ḥātim Muḥammad ibn Idrīs ar-Roziy
Abū Ḥātim Muḥammad Ibn Idrīs Al-rāzī
[ʿAbd al-Raḥmān ibn Abī Ḥātim:] Men otamdan so'radim: ʿAlī l-Madīniy yoki Aḥmad ibn Ḥanbal ko'proq hadis yodlaganmi? 13.56
[ʿAbd al-Raḥmān ibn Abī Ḥātim:] I asked my father whether ʿAlī l-Madīnī or Aḥmad ibn Ḥanbal had memorized more Hadith. 13.56
“Ular deyarli bir xil miqdorda hadis yod olgan edilar, — dedi u, — lekin Ahmad ularni yaxshiroq tushunardi.” Otamning ham shunday deganini eshitganman: “Agar kishi Ibn Hanbalni sevsa, u sunnatni bilishiga ishonch hosil qilishing mumkin.” Yana eshitganman: “Men Qutaybah ibn Sa’idni Makkada o‘z ishi bilan yurganini ko‘rardim, uning hadislarini hech kim yozib olmasdi. Shunda hadisshunoslarga dedim: ‘Ahmad ibn Hanbal uning halqasida o‘tirganidan keyin, Qutaybahni qanday e’tibordan chetda qoldirasizlar?’ Buni eshitgach, ular to‘g‘ri uning oldiga borib, hadislarini ko‘chirib oldilar.” [Abu Hotim ar-Roziy:] “Agar kishi Ibn Hanbalni sevsa, u sunnatni bilishiga ishonch hosil qilishing mumkin. U bizni bid’at ahllaridan ajratib turadigan sinovdir.” 13.57
“They had memorized more or less the same number of reports,” he said, “but Aḥmad understood them better.” I also heard my father say, “If a man loves Ibn Ḥanbal, you can be sure that he knows the sunnah.” I also heard him say, “I used to see Qutaybah ibn Saʿīd going about his business in Mecca with no one writing down his reports. So I said to the Hadith-men, ‘How can you ignore Qutaybah after Aḥmad ibn Ḥanbal sat in his circle?’ “When they heard that, they made a beeline for him and copied down his reports.” [Abū Ḥātim al-Rāzī:] “If a man loves Ibn Ḥanbal, you can be sure that he knows the sunnah. He’s the test that marks us off from the purveyors of reprehensible innovations.” 13.57
Abu Ibrohim Ismoil ibn Yahyo al-Muzaniy, Imom ash-Shofi'iyning shogirdi
Abū Ibrāhīm Ismāʿīl Ibn Yaḥyā L-muzanī, The Associate Of Al-shāfiʿī
[Al-Muzanī:] Ahmad ibn Hanbal Abu Bakr kabi edi, ridda (murtadlik) davrida; Umar kabi edi, Ayvon kuni; Usmon kabi edi, uning uyi hujum qilingan kuni; va Ali kabi edi, Siffin jangida. 13.58
[Al-Muzanī:] Aḥmad ibn Ḥanbal was like92 Abū Bakr during the Apostasy; ʿUmar, on the day of the Porch; ʿUthmān, on the day they attacked his house; and ʿAlī at the Battle of Ṣiffīn.93 13.58
Abu Yaʼqub Al-Buvayti
Abū Yaʿqūb Al-buwayṭī
[Ar-Rabi' ibn Sulaymon:] Al-Buvaytiy menga Bag'dod qamoqxonasidan yozgan xatida shunday degan: "Mehnat (inkvizitsiya) ga qarshi turgan barchamizning mukofotini berish o'rniga, Bag'dodimizdagi yetakchimiz Ahmad ibn Hanbalga mukofotimizni o'tkazishini Allohdan chin dildan istardim." 13.59
[Al-Rabīʿ ibn Sulaymān:] In a letter al-Buwayṭī wrote to me from prison in Baghdad, he said, “Instead of rewarding all of us who defied the Inquisition, I sorely wish God would transfer our rewards to Aḥmad ibn Ḥanbal, our leader in Baghdad.” 13.59
Abū Thawr
Abū Thawr
[Al-Marrūdhī:] Men Abū Savrga bir masala haqida so‘ralganda, u shunday javob berganini eshitganman: “Ustozimiz va pешvomiz Ahmad ibn Hanbal bu masala haqida quyidagicha gapirgan …” 13.60
[Al-Marrūdhī:] I was present when someone asked Abū Thawr about something and he answered, “Our teacher and authority, Aḥmad ibn Ḥanbal, has addressed that question as follows …” 13.60
[Abū Thawr:] «Ahmad ibn Hanbal al-Savriydan ko‘ra ko‘proq ilmli va fiqhni yaxshiroq tushunadi.» 13.61
[Abū Thawr:] “Aḥmad ibn Ḥanbal is more learned and more understanding of the law than al-Thawrī.” 13.61
[Abū Thawr:] Agar siz Aḥmad ibn Ḥanbalni najot topganlar qatoriga kiradi, desangiz, hech kim sizni koyimaydi. Nega? Agar siz Xurosonga va uning atrofidagi hududlarga borsangiz, odamlarning Aḥmad ibn Ḥanbal yaxshi odam, deyayotganini eshitasiz. Agar Shomga va u tomonlarga yoki Iroqqa borsangiz, xuddi shu gapni eshitasiz. Demak, bu ijmo masalasidir, va agar bir kishi bo'lsa ham unga e'tiroz bildirganida, bu bunday bo'lmas edi. 13.62
[Abū Thawr:] If you were to say that Aḥmad ibn Ḥanbal is among the saved, no one would rebuke you. Why not? If you go to Khurasan and the regions around, you’ll hear people saying that Aḥmad ibn Ḥanbal is a good man. If you go to Syria and those parts, or Iraq, you’ll hear the same thing. So this is a matter of consensus, which wouldn’t be the case if even one person were to take issue with it. 13.62
Ahmad ibn Hanbal har doim go'yo Shariat qonunlari uning oldida lavhada yozilgandek qarab turardi. 13.63
[Abū Thawr:] Aḥmad ibn Ḥanbal always looked as if he could see the Law written on a tablet in front of him. 13.63
Abū Abdulloh Muhammad ibn Yahyo az-Zuhliy
Abū ʿabd Allāh Muḥammad Ibn Yaḥyā L-dhuhlī
[Ad-Duhliy:] Men Alloh bilan bo'lgan barcha munosabatlarimda Ahmad ibn Hanbalni o'zimga namuna qilib oldim. 13.64
[Al-Dhuhlī:] I have chosen Aḥmad ibn Ḥanbal as my exemplar in all my dealings with God. 13.64
[Ad-Duhlī:] Mening namunam Aḥmad ibn Ḥanbal. 13.65
[Al-Dhuhlī:] My exemplar is Aḥmad ibn Ḥanbal. 13.65
Sufyon ibn Vakiʼ
Sufyān Ibn Wakīʿ
Ibn Wakīʿ: Ahmad ibn Hanbal sinov tosh: biz uchun uning haqida biror narsa deган har kim gunohkordir.66
[Ibn Wakīʿ:] Aḥmad ibn Ḥanbal is the test: as far as we’re concerned, anyone who says anything against him is a sinner.94 13.66
Aḥmad ibn Ṣāliḥ al-Misriy
Aḥmad Ibn Ṣāliḥ Al-miṣrī
[Ahmad ibn Solih:] Iroqda men Bag'dodagi Ahmad ibn Hanbal yoki Kufadagi Muhammad ibn Abdulloh ibn Numayrga teng keladigan birorta odamni uchratmadim. Ikkalasi ham men ko'rgan boshqa barcha kishilardan ko'proq fazilatlarni o'zida jamlagan edi. 13.67
[Aḥmad ibn Ṣāliḥ:] Nowhere in Iraq did I meet anyone to compare with Aḥmad ibn Ḥanbal in Baghdad, or with Muḥammad ibn ʿAbd Allāh ibn Numayr in Kufa. Both of them brought together more virtues than anyone else I saw. 13.67
[Abū Bakr ibn Zanjuwayh:] Misrga borganimda Ahmad ibn Solih bilan uchrashdim, u meni qayerdanligimni so'radi. Men unga Bag'dodданman, dedim. 13.68
[Abū Bakr ibn Zanjuwayh:] When I went to Egypt, I met Aḥmad ibn Ṣāliḥ, who asked me where I was from. I told him I was from Baghdad. 13.68
“Siz Ahmad ibn Hanbal yaqinida yashaysizmi?” — deb so‘radi u.
“Do you live anywhere near Aḥmad ibn Ḥanbal?” he asked.
“Men u bilan doim birgaman”, dedim.
“I’m with him all the time,” I said.
“Menga uyingiz qayerda ekanini yozib bering,” dedi u. “Iroqqa kelmoqchiman, shunda meni u bilan tanishtirasiz.” U so‘raganini men yozib berdim. U kelib ʿAffān bilan qoldi, men esa uni Aḥmad bilan tanishtirdim. Ikkalasi hadis almashdilar, Aḥmad esa bir rivoyatni o‘qib berdi, uni Ibn Ṣāliḥ ko‘chirib olishga qat’iy turdi.
“Write down for me where your house is,” he said. “I want to come to Iraq so you can introduce me to him.” I wrote down what he asked, and he came and stayed with ʿAffān, and I introduced him to Aḥmad. The two of them exchanged Hadith, and Aḥmad recited a report that Ibn Ṣāliḥ insisted on copying down.
"Men kitobdan olib kelay", dedi Ahmad. U ichkariga kirdi, kitob bilan chiqdi va rivoyatni o'qib berdi.
“Let me get it from the book,” said Aḥmad. He went inside, came out with the book, and dictated the report.
“Agar Iroqqa kelganimdan faqat shu narsaga erishsam ham, bu sayohatga arziydi”, dedi Ibn Solih. Shu so‘zlar bilan u Ahmad bilan xayrlashib, ketdi.
“If this is all I get out of coming to Iraq, it’ll be more than worth the trip,” said Ibn Ṣāliḥ. With that, he bid Aḥmad farewell and departed.
Abū ʿUmar Hilāl ibn al-ʿAlāʾ ar-Raqqiy
Abū ʿumar Hilāl Ibn Al-ʿalāʾ Al-raqqī
[At-Tirmiziy, as-Sabbah va al-Bag'dodiy:] Biz Hilol ibn al-Alo ar-Raqqiy: "Bizning ummatimizga Allohdan ne'mat sifatida tan olinishga loyiq to'rt kishi bor: Abu Ubayd — qiyin hadislarni sharhlagani uchun; ash-Shofe'iy — hadisdan shariat hukmlarini ajratib olgani uchun; Yahyo ibn Ma'in — soxta rivoyatlarni chetga surib tashlagani uchun; Ahmad ibn Hanbal — Imtihon davrida qat'iy turgani uchun", deganini eshitdik. 13.69
[Al-Tirmidhī, al-Ṣābbāḥ, and al-Baghdādī:] We heard Hilāl ibn al-ʿAlāʾ al-Raqqī say, “There are four men who deserve to be recognized as blessings from God upon our community: Abū ʿUbayd, for explaining difficult Hadith reports; al-Shāfiʿī, for discerning the law in the Hadith; Yaḥyā ibn Maʿīn, for casting out false reports; and Aḥmad ibn Ḥanbal, for standing firm during the Inquisition.” 13.69
"Ahmad bo'lmaganida, biz hammamiz nankor bo'lardik." (Bu so'zni Ismoil ibn al-Abbos qo'shib qo'ygan.)
If not for Aḥmad, we’d all be Ingrates. (This remark was added by Ismāʿīl ibn al- ʿAbbās.)
Abu Abdurrahmon Ahmad ibn Shuayb an-Nasoiy
Abū ʿabd Al-raḥmān Aḥmad Ibn Shuʿayb Al-nasāʾī
[An-Nasāiy:] Ahmad ibn Hanbal davrining to'rt buyuk arbobi Ali ibn al-Madiniy, Yahyo ibn Ma'in, Ahmadning o'zi va Ishoq ibn Rohaveyh edi. Hadisdagi illatlarni eng ko'p biladigan kishi Ali ibn al-Madiniy edi. Ravilarni eng yaxshi biladigan va eng ko'p hadis bilgan kishi Yahyo ibn Ma'in edi. Hadislarni va ularning fiqhiy ma'nolarini eng tez yodlab oladigan kishi Ishoq ibn Rohaveyh edi. Ammo menimcha, Ahmad ibn Hanbal hadisdagi illatlarni Ishoqdan ko'proq bilgan. Hadis ilmidan tashqari, Ahmadda fiqhiy idrok, taqvodorlik va zohidlik, shuningdek, og'riqqa shikoyatsiz chidash fazilatlari ham bor edi. 13.70
[Al-Nasāʾī:] The four greatest figures of Aḥmad ibn Ḥanbal’s time were ʿAlī ibn al- Madīnī, Yaḥyā ibn Maʿīn, Aḥmad himself, and Isḥāq ibn Rāhawayh. The one who knew the most about defects in transmission was ʿAlī ibn al-Madīnī. The one who knew the transmitters best, and knew the most reports, was Yaḥyā ibn Maʿīn. The one who most readily memorized reports and their legal implications was Isḥāq ibn Rāhawayh. In my view, though, Aḥmad ibn Ḥanbal knew more about defects in transmission than Isḥāq did. Besides his knowledge of Hadith, Aḥmad also had all the virtues of legal insight, scrupulosity, and renunciation, and he could suffer without complaint. 13.70
Nasr ibnAli
Naṣr Ibn ʿalī
Nasr ibnAli: Ahmad ibn Hanbal o'z davrining eng buyuk insoni edi. 13.71
[Naṣr ibn ʿAlī:] Aḥmad ibn Ḥanbal was the greatest man of his time. 13.71
Abū Maʿmar Ismāʿīl Ibn Ibrāhīm Al-hudhalī L-qaṭīʿī
Abū Maʿmar Ismāʿīl Ibn Ibrāhīm Al-hudhalī L-qaṭīʿī
[Bakr ibn Muḥammad:] Oʻttiz to‘rt yil yoki undan ham ko‘proq oldin men Abu Ma’mar aytganini eshitganman: “So‘nggi ellik yil ichida men Ahmad ibn Hanbalga o‘xshagan birorta odamni ko‘rmadim. U hali bola bo‘lsa ham, kundan-kunga yanada kuchliroq bo‘lib borardi.” 13.72
[Bakr ibn Muḥammad:] It was thirty-four years ago, or even more, that I heard Abū Maʿmar say, “In the last fifty years, I never saw anyone like Aḥmad ibn Ḥanbal. Even as a boy he kept going from strength to strength.” 13.72
Amr ibn Muhammad an-Naqid
Amr Ibn Muḥammad Al-nāqid
[ʿAmr ibn Muḥammad al-Nāqid:] Ahmad ibn Hanbal menga bir hadis rivoyatida qo‘shilsa, kim qarshi bo‘lishi menga farq qilmaydi. 13.73
[ʿAmr ibn Muḥammad al-Nāqid:] So long as Aḥmad ibn Ḥanbal agrees with me on a Hadith report, I don’t care who disagrees. 13.73
Ahmad ibn al-Hajjaj
Aḥmad Ibn Al-ḥajjāj
[Aḥmad ibn al-Ḥajjāj:] Men Aḥmad ibn Hanbalga o‘xshagan birorta odamni uchratmaganman. Agar u Ibn al-Mubārak bilan bir davrda yashagan bo‘lsa ham, men yana unga ustunlik berardim. 13.74
[Aḥmad ibn al-Ḥajjāj:] I never met anyone like Aḥmad ibn Ḥanbal. Even if he had lived at the same time as Ibn al-Mubārak, I would still give him precedence. 13.74
Muhammad ibn Mihron al-Jammol
Muḥammad Ibn Mihrān Al-jammāl
[Al-Fadl ibn Ziyād:] Men Muhammad ibn Mihron al-Jammoldan: "U yagona, haqiqatan ham. Makka va Madinadagi rivoyat qiluvchilarni o'ylasam, ularning ichida ajralib turgani ham o'sha. Basra va Kufani o'ylasam, yana o'sha yerga qaytaman. Shom va shimoliy Mesopotamiyaga o'tsam, yana o'sha; Xuroson haqida ham xuddi shunday", deganini eshitganman, Ahmad ibn Hanbal zikr qilinganda. 13.75
[Al-Faḍl ibn Ziyād:] I once heard Muḥammad ibn Mihrān al-Jammāl say, at the mention of Aḥmad ibn Ḥanbal: “He’s the only one, really. Whenever I cast my mind over the transmitters working in Mecca and Medina, he’s the one who stands out. If I think about Basra and Kufa, I come back to him. If I turn to Syria and northern Mesopotamia, again it’s him; and the same with Khurasan.” 13.75
Muhammad ibn Muslim Varah Al-Qumisi
Muḥammad Ibn Muslim Wārah Al-qūmisī
[Muhammad ibn Muslim Vorah al-Qumisiy:] Bizning dinimizning tayanchlari: Misrda Ahmad ibn Solih; Bag'dodda Ahmad ibn Hanbal; Harrondagi an-Nufayliy; Kufada esa Abdulloh ibn Numayr. 13.76
[Muḥammad ibn Muslim Wārah al-Qūmisī:] The pillars of our religion are Aḥmad ibn Ṣāliḥ in Egypt; in Baghdad, Aḥmad ibn Ḥanbal; in Ḥarrān, al-Nufaylī; and in Kufa, ʿAbd Allāh ibn Numayr. 13.76
[ʿAbd al-Raḥmān ibn Abī Ḥātim:] Men Muhammad ibn Muslim ibn Vora'dan so'rayotgan birovni eshitdim: Ali ibn al-Madiniy bilanmi yoki Yahyo ibn Ma'in bilan, kim ko'proq hadis yodlab olgan?
[ʿAbd al-Raḥmān ibn Abī Ḥātim:] I heard someone ask Muḥammad ibn Muslim ibn Wārah whether ʿAlī ibn al-Madīnī or Yaḥyā ibn Maʿīn had retained more Hadith.
U javob berdi: "ʿAlī ravoyatni ancha ravon va aniq aytib bera olardi, Yahyo esa nima to'g'ri va nima shubhali ekanini yaxshiroq bilardi. Ammo ikkalasidan ham yaxshiroq edi Ahmad ibn Hanbal — uning zehni, xotirasi va ilmi bilan." 13.77
He replied, “ʿAlī could recite more fluently and accurately, while Yaḥyā had a better grasp of what was correct and what was doubtful. But better than both was Aḥmad ibn Ḥanbal, with his insight, his memory, and his knowledge.” 13.77
Abū Jaʿfar ʿAbdulloh ibn Muhammad ibn ʿAlī ibn Nufayl an-Nufaylī
Abū Jaʿfar ʿabd Allāh Ibn Muḥammad Ibn ʿalī Ibn Nufayl Al-nufaylī
[Al-Nufaylī:] Ahmad ibn Hanbal dinimizning bir bayrog'i edi. 13.78
[Al-Nufaylī:] Aḥmad ibn Ḥanbal was a waymark of our religion. 13.78
Muhammad ibn Mus'ab
Muḥammad Ibn Muṣʿab
[Muhammad ibn Mus'ab:] Aҳmad ibn Hanbal Alloh uchun yegan har bir qamchi zarbasi Bishr ibn al-Horisning barcha kunlaridan qimmatliroqdir. 13.79
[Muḥammad ibn Muṣʿab:] Any of the lashes that Aḥmad ibn Ḥanbal bore for the sake of God is worth all the days of Bishr ibn al-Ḥārith. 13.79
Al-ḥasan Ibn Muḥammad Ibn Al-ṣabbāḥ Al-bazzār
Al-ḥasan Ibn Muḥammad Ibn Al-ṣabbāḥ Al-bazzār
[Abu Muhammad ibn Abu Hotim:] Otam aytganini eshitdim: al-Hasan ibn Muhammad ibn al-Sabbah kimdir Ahmad ibn Hanbalni tanqid qilganini eshitsa, ilm ahlining ulug' kishilarini yig'ib, tanqid qilgan odamga qarshi chiqar edi. "U odamni el orasida obro'sizlantirar edi", dedi u.95 13.80
[Abū Muḥammad ibn Abī Ḥātim:] I heard my father say that whenever al-Ḥasan ibn Muḥammad ibn al-Ṣabbāḥ heard that anyone had criticized Aḥmad ibn Ḥanbal, he would gather the senior men of learning and confront the offender. “He would turn people against him,” he said.95 13.80
[Al-Ḥasan ibn al-Ṣabbāḥ al-Bazzār:] Ahmad ibn Hanbal bizning katta va ustozimizdir. 13.81
[Al-Ḥasan ibn al-Ṣabbāḥ al-Bazzār:] Aḥmad ibn Ḥanbal is our elder and our master. 13.81
Yaʿqūb ibn Sufyān
Yaʿqūb Ibn Sufyān
[Abū ʿAbd al-Raḥmān al-Nihāvandiy:] Men Yaʿqūb ibn Sufyonning shunday deganini eshitdim: u mingta turli ustoz aytib bergan rivoyatlarni yozib olgan, ammo Alloh huzuridagi munosabatida ulardan faqat ikkitasini ishonchli deb hisoblagan. 13.82
[Abū ʿAbd al-Raḥmān al-Nihāwandī:] I heard Yaʿqūb ibn Sufyān say that he had written down reports recited for him by a thousand different teachers but counted only two as authorities in his dealings with God. 13.82
U unga uning ishonchli rivoyatchilari kimlar ekanini so‘radim, chunki u mashhur rivoyatchilardan, masalan, al-Ansoriy va Habbon96 ibn Hilol kabilardan, rivoyatlarni ko‘chirganini eslayman.
I asked him who his authorities were, recalling that he had copied reports from prominent authorities, such as al-Anṣārī and Ḥabbān96 ibn Hilāl.
"Ahmad ibn Hanbal", dedi u, "va Ahmad ibn Solih al-Misriy."
“Aḥmad ibn Ḥanbal,” he said, “and Aḥmad ibn Ṣāliḥ al-Miṣrī.”
Muhammad ibn Yahyo al-Azdiy al-Basriy
Muḥammad Ibn Yaḥā L-azdī Al-baṣrī
[Muhammad ibn Yahyo al-Azdiy:] Biz Ahmad ibn Hanbal aqidasiga amal qilamiz. U bizning namunamiz, mo''minlar uchun qolgan so''nggi kishi. Biz uni yo''lboshchi sifatida qabul qilamiz va unga qarshi chiqmaymiz. U salaf olimlarining qoldig''idir. Biz uning muxolifidan bezorimiz; uni inkor etgan har kim adashgan, makruh bid''atlar tarqatuvchisidir. 13.83
[Muḥammad ibn Yaḥyā l-Azdī:] We stand by the creed of Aḥmad ibn Ḥanbal. He is our exemplar, the last one left to the believers. We accept him as our guide and will not go against him. He is the remnant of the learned men of old. We declare ourselves quit of anyone who opposes him; anyone who opposes him is a misdirected purveyor of reprehensible innovations. 13.83
Abū Hammām Al-Walīd ibn Shujāʿ Al-Sakūnī
Abū Hammām Al-walīd Ibn Shujāʿ Al-sakūnī
Abu Hammom: Men Ahmad ibn Hanbal kabi odamni ko'rmaganman va Ahmad ham o'ziga o'xshagan odamni uchratmagan. 13.84
[Abū Hammām:] I’ve never seen anyone like Aḥmad ibn Ḥanbal, nor has Aḥmad met anyone like himself. 13.84
Abū ʿUmayr ibn al-Naḥḥās ar-Ramliy al-Falastiniy (Falastinlik)
Abū ʿumayr Ibn Al-naḥḥās Al-ramlī Al-falastinī (of Palestine)
[Abū ʿUmayr, Aḥmad ibn Ḥanbal haqida gapirganda:] Alloh unga rahm qilsin! U qanchalik uzoq vaqt sabr bilan chidadi va avvalgi musulmonlarga qanchalik o‘xshar edi hamda o‘tmishdagi taqvodor kishilarga qanchalik yaqin edi! Dunyo boyliklari uning qo‘li yetadigan darajada yaqin keldi, lekin u ularni qaytarib berdi; unga bid‘atlarni qabul qilish taklif qilindi, lekin u ularni rad etdi. 13.85
[Abū ʿUmayr, at the mention of Aḥmad ibn Ḥanbal:] May God have mercy on him! How long he suffered in silence, and how greatly did he resemble the first Muslims and approach the pious men of old! The world’s riches came within his reach, and he returned them; he was asked to embrace heresies, but he spurned them. 13.85
[Abū Ḥātim:] Abū ʿUmayr ibn al-Naḥḥās al-Ramlī musulmon ibodatchi edi. Bir kuni men uning huzuriga bordim, u mendan Ibn Ḥanbaldan biror narsa ko‘chirib olganmanmi, deb so‘radi. 13.86
[Abū Ḥātim:] Abū ʿUmayr ibn al-Naḥḥās al-Ramlī was a Muslim worshipper. One day I went to see him and he asked if I had anything copied from Ibn Ḥanbal. 13.86
U menga aytdi, men buni aytib berdim. Shunda u mendan uni aytib berishimni so'radi. Men Ahmaddan o'rganib, yodlab olgan hadislarni unga aytib berdim. Keyin u ulardan o'qib berishimni so'radi va men o'qib berdim.97
When I said I did, he asked me to dictate it. So I dictated to him the Hadith reports I had memorized after learning them from Aḥmad. Then he asked me to read them for him, and I did.97
Muhammad Ibn Ibrohim Al-Bushanjiy
Muḥammad Ibn Ibrāhīm Al-būshanjī
[Al-Būshanjī:] Aḥmad ibn Ḥanbal kabi fazilatlari mukammal va nafsini tiya olishi jihatidan teng keladigan birorta odamni men uchratmaganman. 13.87
[Al-Būshanjī:] I never met anyone so complete in his merits, or as self-restrained, as Aḥmad ibn Ḥanbal. 13.87
[Al-Būshanjī:] Menimcha, u Sufyon as-Savriydan ko'ra munosibroq va farosatliroq edi. Sufyon hech qachon Ahmad boshidan kechirgan sinov va mashaqqatlarni boshidan kechirmagan, uning ilmi ham, boshqa mintaqalardagi avvalgi faqihlarning ilmi kabi, Ahmadning ilmiga yetmagan. Uning ilmi keng qamrovli bo'lgan va rivoyat qiluvchilarning qaysilari ishonchli va rostgo'y, qaysilari esa beparvo yoki yolg'onchi ekanini Sufyondan ko'ra yaxshiroq bilgan. Menga aytishlaricha, Bishr ibn al-Horis: "Ahmad payg'ambar ishini qildi", degan. Menimcha, Ahmad ikki xil sinovni boshidan kechirdi. To'rt xalifa uning ustidan navbatma-navbat hukm surdi: ba'zilari uni azoblash orqali, ba'zilari esa vasvasa qilish orqali sinadi, lekin u yuksak va ulug' Allohga tayanib, g'olib chiqdi. Al-Ma'mun, al-Mu'tasim va al-Vosiq qamchilashdan tortib zindonga solishgacha, tahdid va qo'rqitishgacha bo'lgan barcha yo'llarni sinab ko'rdilar, ammo Ahmad haq dindan hech qachon chetga chiqmadi, qamchi yoki zindon uning e'tiqodini silkita olmadi. Keyin al-Mutavakkil keldi, u Ahmadga katta hurmat ko'rsatdi va unga dunyoni taklif qildi, lekin u uni rad etdi va har doimgidek, shuhrat orzusiga berilmay, tama'ga aldanmay qoldi. Sufyon esa bunday sinovlarga duch kelmagan edi.
[Al-Būshanjī:] In my view, he was worthier and more discerning than Sufyān al- Thawrī, who never suffered the same trials and hardships, and whose learning, like the learning of the earlier jurists of various regions, could not match Aḥmad’s. His learning was more comprehensive, and he knew more than Sufyān did about which transmitters were accurate and truthful and which ones were sloppy or mendacious. I was told that Bishr ibn al-Ḥārith said, “Aḥmad has done the work of a prophet.” The way I see it, Aḥmad endured two distinct ordeals. Four caliphs took their turn with him, some testing him by tormenting him, and others by tempting him, but he took strength in God, mighty and glorious, and prevailed. Al-Maʾmūn, al-Muʿtaṣim, and al-Wāthiq tried everything from flogging and imprisonment to threats and intimidation, but Aḥmad never wavered from true religion, nor did the lash or the dungeon sway his faith. Then came al-Mutawakkil, who showered him with tokens of esteem, and offered him the world, but he spurned it, remaining as he had always been, unmoved by ambition and unswayed by greed. Sufyān was never subjected to trials like these.
Kimdir al-Mutavakkilning shunday degani keltirdi: "Ahmad menga uning o‘g‘illariga sovg‘a yuborishimga ham ruxsat bermaydi!" 13.88
Someone quoted al-Mutawakkil as saying, “Aḥmad won’t even let me send gifts to his sons!” 13.88
Hajjoj ibn al-Sha'ir
Ḥajjāj Ibn Al-shāʿir
[Ḥajjāj ibn al-Shāʿir:] Men Xudo yo‘lida o‘lishni istamadim va Aḥmad ibn Ḥanbalning janoza namoziga qatnashmadim.98 13.89
[Ḥajjāj ibn al-Shāʿir:] I didn’t want to die in the path of God and I didn’t join the funeral prayer for Aḥmad ibn Ḥanbal.98 13.89
[Hajjoj ibn ash-Sha'ir:] Ahmad ibn Hanbal bu ummat uchun Allohning ne'matidir:
[Ḥajjāj ibn al-Shāʿir:] Aḥmad ibn Ḥanbal was God’s blessing to this community:
U u Qur'onga mahkam turdi. Agar u bunday qilmaganida, hammamiz halok bo'lgan bo'lardik. 13.90
he stood firm on the Qurʾan. If he hadn’t, all of us would have perished. 13.90
[Hajjoj ibn ash-Sha'ir:] Men bir marta Ahmadning peshonasidan o'pib, unga Alloh Sufyon va Molik bilan teng qo'ygan ekanini aytdim. Ko'proq demagan bo'lardim, chunki Ahmad, shubhasiz, Islomda o'rnak bo'lishda ikkalasidan ham ustun edi. 13.91
[Ḥajjāj ibn al-Shāʿir:] I once kissed Aḥmad on the forehead and told him that God had put him on a par with Sufyān and Mālik. I don’t think I could have said more, as Aḥmad surely outdid both of them as an exemplar of Islam. 13.91
[Al-Qāsim ibn Naṣr:] Al-Marrūdhī bir marta Hajjāj ibn al-Sha'ir yonidan o'tdi, u hurmat bilan o'rnidan turib dedi: "Assalomu alaykum, solihlar quli!" 13.92
[Al-Qāsim ibn Naṣr:] Al-Marrūdhī once passed Ḥajjāj ibn al-Shāʿir, who rose respectfully and said, “Peace be upon you, servant of the righteous!” 13.92
Men hech qachon Ahmad ibn Hanbaldan ko'ra qadrliroq, nafas olib yurgan tirik inson ko'rmaganman. 13.93
[Ḥajjāj ibn al-Shāʿir:] I never saw a living, breathing human being worthier than Aḥmad ibn Ḥanbal. 13.93
[Abu Bakr ibn al-Muttawwi'i:] Hajjoj ibn al-Sha'ir'ning aytganini eshitdim: "Men Ahmad ibn Hanbalnikida kechgacha qolardim, uyga qaytayotganimda yig'lardim" — yoki "yig'lab yuborardim" — "chunki undan ajralishga chidolmasdim." 13.94
[Abū Bakr ibn al-Muṭṭawwiʿī:] I heard Ḥajjāj ibn al-Shāʿir say, “I used to stay at Aḥmad ibn Ḥanbal’s until late at night, and on the way home, I would weep”—or “I would start crying”—“because I couldn’t bear to be parted from him.” 13.94
Ibrohim ibn Arʿara
Ibrāhīm Ibn ʿarʿarah
[Abū Yaḥyā l-Nāqid:] Biz Ibrohim ibn Ar'arahning huzurida edik, va Alī ibn Osimning ismi tilga olindi. Kimdir Ahmad ibn Hanbal uni zaif roviy deb atagani haqida aytdi.
[Abū Yaḥyā l-Nāqid:] We were at Ibrāhīm ibn ʿArʿarah’s and ʿAlī ibn ʿĀṣim’s name came up. Someone noted that Aḥmad ibn Ḥanbal called him a weak transmitter.
"Lekin agar u ishonchli bo'lsa, unda nima bo'ldi?" 13.95
Someone else responded, “But if he’s reliable, so what?” 13.95
"Xudoyim haqqi," deb gap qo'shdi Ibrohim ibn Ar'arah, "agar Ahmad Alqama va al-Asvadni tanqid qilganida, ularga endi hech kim ishonmas edi."
“By God,” interjected Ibrāhīm ibn ʿArʿarah, “if Aḥmad had criticized ʿAlqamah and al-Aswad, no one would trust them any more.”
Ismoil ibn Xalil
Ismāʿīl Ibn Khalīl
[Ismāʿīl ibn Khalīl:] «Agar Aḥmad Isroil o‘g‘illari orasida yashagan bo‘lganida, ular uni Xudoning belgisi deb bilishar edi.» 13.96
[Ismāʿīl ibn Khalīl:] “If Aḥmad had lived among the Children of Israel, they would have taken him for a sign from God.” 13.96
Alī Ibn Shuʿayb Al-ṭūsī
Alī Ibn Shuʿayb Al-ṭūsī
[Al-Ṭūsī:] Biz Ibn Ḥanbalni shu kishilarga o‘xshatamizki, Allohning Elchisi ﷺ ular haqida: “Mening ummatimda Bani Isroil orasidagi kishilarga o‘xshash odamlar bor”, deb aytganlar.
[Al-Ṭūsī:] We think of Ibn Ḥanbal as being like the ones God’s Emissary meant when he said, “In my community are men like those who lived among the Children of Israel.
"Hatto arra qo'yilgan bo'lsa ham, ularni dinlaridan hech narsa, hatto qo'llarini boshlariga qo'yib arra tishlarini ham qaytara olmadi." Agar Ahmad ibn Hanbal o'zi qilganini qilmaganida, o'sha tigelga solinganlarning birortasi ham undan omon chiqmagan bo'lardi va sharmandalik Qiyamat kunigacha qolardi. 13.97
Nothing, not even the blade of a saw placed on the crown of their heads, could turn them from their religion.” If Aḥmad ibn Ḥanbal hadn’t done what he did, then not a single man of those put into the crucible would have emerged from it, and the shame would remain until the Day of Resurrection. 13.97
Muhammad ibn Nasr al-Marvaziy
Muḥammad Ibn Naṣr Al-marwazī
Abu al-Abbos ibn Usmon ibn Salm: Men Muhammad ibn Nasr al-Marvaziydan so'radim: u Ahmad ibn Hanbal bilan uchrashganmi? 13.98
[Abū l-ʿAbbās ibn ʿUthmān ibn Salm:] I asked Muḥammad ibn Naṣr al-Marwazī whether he had met Aḥmad ibn Ḥanbal. 13.98
“Men unga ko‘p marta borganman”, deb javob berdi u, “va unga savollar berganman.” “Kim hadisni ko‘proq bilardi?” deb so‘radi kimdir. “Ahmad yoki Ishoq ibn Rohavayh?” “Ahmad.” “Kim aniqroq edi?” deb so‘radim men.
“I went to see him many times,” he answered, “and asked him questions.” “Who knew more Hadith?” someone asked. “Aḥmad or Isḥāq ibn Rāhawayh?” “Aḥmad.” “Who was more accurate?” I asked.
"Ahmad." Kimning huquqiy bilimi chuqurroq ekanligi so'raldi.
“Aḥmad.” Someone asked who had more legal insight.
"Aḥmad." "Kim ko'proq taqvodor edi?" "Bu qanday savol?" deb baqirdi Muhammad ibn Nasr. "Ahmad o'z davrining eng taqvodor insoni edi."
“Aḥmad.” “Who was more scrupulous?” “What kind of question is that?” cried Muḥammad ibn Naṣr. “Aḥmad was the most scrupulous man of his day.”
Abū ʿUmayr Al-Ṭāliqānī, o‘z ustozlari haqida
Abū ʿumayr Al-ṭālqānī, Citing His Teachers
[al-Jahhaf:] Men Abu Umayr at-Talqoniy ayta turganini eshitdim: "Ular Ibn Hanbal musulmonlar va ularning dini uchun malham va rohat bo'lgan, deb aytishardi." 13.99
[Al-Jaḥḥāf:] I heard Abū ʿUmayr al-Ṭālqānī say, “I used to hear them saying that Ibn Ḥanbal was a balm and a delight to the Muslims and their religion.” 13.99
Qo'shimcha
Addendum
Ahmadning ustozlari, tengdoshlari, zamondoshlari va shogirdlari uning fazilatlarini ulug'lovchi so'zlar bilan tilga olganlar. Alloh taoloning inoyati bilan u shunday inson ediki, hatto dushmanlari ham uning xislatlarini e'tirof etganlar. 13.100
Aḥmad’s teachers, peers, contemporaries, and followers are all credited with statements praising him. By the grace of God, he was the sort of man whose merits were acknowledged even by his enemies. 13.100
[Idrīs ibn ʿAbd al-Karīm al-Muqriʾ:] Hadis olimlari va fuqaholarning sanog'i yo'q, ular Ahmad ibn Hanbalni maqtaydilar va ulug'laydilar, unga hurmat va ehtirom bilan gapiradilar hamda uni izlab borib, hurmatlarini bajo keltiradilar. Uning muxlislari orasida men eslayman: al-Haysam ibn Xorijah; Mus'ab az-Zubayriy; Yahyo ibn Mo'in; Abu Bakr ibn Abu Shaybah; Usmon ibn Abu Shaybah; Abdul A'lo ibn Hammod an-Narsiy; Muhammad ibn Abdul Malik ibn Abu sh-Shavarib;Ali ibn al-Madiniy; Ubaydulloh ibn Umar al-Qavoririy; Abu Xaysamah Zuhayr ibn Harb; Abu Ma'mar al-Qat'iy; Muhammad ibn Ja'far al-Varkaniy; "Ghazavot" muallifi Ahmad ibn Muhammad ibn Ayyub; Muhammad ibn Bakkor ibn ar-Rayyon; Amr ibn Muhammad an-Naqid; Yahyo ibn Ayyub al-Maqobiriy, ibodatkor; Shurayh ibn Yunus; Xalaf ibn Hishom al-Bazzoz; va Abu r-Rabi' az-Zahraniy.
[Idrīs ibn ʿAbd al-Karīm al-Muqriʾ:] More Hadith scholars and jurists than I can count praise and honor Aḥmad ibn Ḥanbal, speaking of him with reverence and esteem, and seeking him out in order to pay their respects. Among his admirers I recall al-Haytham ibn Khārijah; Muṣʿab al-Zubayrī; Yaḥyā ibn Maʿīn; Abū Bakr ibn Abī Shaybah; ʿUthmān ibn Abī Shaybah; ʿAbd al-Aʿlā ibn Ḥammād al-Narsī; Muḥammad ibn ʿAbd al-Malik ibn Abī l-Shawārib; ʿAlī ibn al-Madīnī; ʿUbayd Allāh ibn ʿUmar al- Qawārīrī; Abū Khaythamah Zuhayr ibn Ḥarb; Abū Maʿmar al-Qaṭīʿī; Muḥammad ibn Jaʿfar al-Warkānī; Aḥmad ibn Muḥammad ibn Ayyūb, author of the Campaigns; Muḥammad ibn Bakkār ibn al-Rayyān; ʿAmr ibn Muḥammad al-Nāqid; Yaḥyā ibn Ayyūb al-Maqābirī the Worshipper; Shurayḥ ibn Yūnus; Khalaf ibn Hishām al-Bazzāz; and Abū l-Rabīʿ al-Zahrānī.
[ʿAbd ibn Ḥumayd:] Bir kuni hadischilar bir masjidda rivoyatlarni solishtirayotganini eslayman. O'sha paytda Aḥmad hali yosh yigit edi, lekin hamma allaqachon unga qarardi. 13.101
[ʿAbd ibn Ḥumayd:] I remember one day when the Hadith-men were comparing reports in a mosque. Aḥmad was still a young man at the time, but everyone was already looking to him. 13.101
[Ibn Abī Ḥātim:] Biz Muhammad ibn Muslimning shunday rivoyat qilganini eshitdik: “Men al-Haytham ibn Jamilnikidan chiqib, Muhammad ibn al-Mubarak al-Surinikiga ketayotgan edim, shu payt Abu l-Mug‘irah Abdul-Quddus ibn al-Hajjoj vafot etganini eshitdim. Ular aytdilar: uning janozasini Ahmad ibn Hanbal o‘qigan.” 13.102