۱. د عبدالرحمن بن عوف په مشرۍ یوه نظامي لښکر د ۶ هجري کال د شعبان په میاشت کې د دومة الجندل د بني کلب خلکو ته واستول شو. له تګ څخه مخکې پیغمبر ﷺ عبدالرحمن راوغوښت، د هغه لاس یې په خپل لاس کې ونیو، د الله تعالی برکتونه یې ورته وغوښتل، او جګړې کې د سخاوت او نرمۍ کولو لارښوونه یې ورته وکړه. ورته یې وویل چې که دوی ستا خبرې ومنې، نو د پاچا لور ته واده وکړه. عبدالرحمن درې ورځې د هغو خلکو په منځ کې پاتې شو، دوی یې اسلام ته وبلل او دوی مثبت ځواب ورکړ. بیا هغه د پاچا لور تماضر بنت الاصبغ سره واده وکړ.

1. A military expedition led by ‘Abdur Rahman bin ‘Auf was despatched to the habitation of Bani Kalb in Doumat Al-Jandal in Sha‘ban 6 Hijri. Before setting out, the Prophet (Peace be upon him) summoned ‘Abdur Rahman, and placed his hand on the latter’s hand invoking Allâh’s blessings and giving him commandments to act magnanimously during the war. He told him to marry the king’s daughter if they obeyed him. ‘Abdur Rahman stayed among those people for three days, invited them to Islam and they responded positively. He then did marry the king’s daughter Tamadur bint Al-Asbagh.

2. اسی مہینے اور اسی سال میں، علی بن ابی طالب کو ایک دستے کے سربراہ کے طور پر بنو سعد بن بکر کی بستی کی طرف بھیجا گیا، جو فدک نامی جگہ پر تھی۔ نبی ﷺ کو اطلاع ملی تھی کہ یہ لوگ یہودیوں کی حمایت کے لیے جمع ہو گئے ہیں۔ مسلمان مجاہدین دن میں سفر کرتے اور رات کو چھپ جاتے تھے۔ راستے میں انہوں نے دشمن کے ایک جاسوس کو گرفتار کیا، جس نے اعتراف کیا کہ اسے خیبر کے قبیلے کی طرف بھیجا گیا تھا تاکہ وہ اُن کی کھجوروں کے بدلے ان کی مدد کرے۔ علی اور ان کے ساتھیوں نے ان کے پڑاؤ پر چھاپہ مارا، پانچ سو اونٹ اور دو ہزار بکریاں قبضے میں لے لیں، لیکن بنو سعد اپنے سردار وبر بن عُلیم سمیت بھاگ نکلے۔

2. In the same month and year, ‘Ali bin Abi Talib was despatched at the head of a platoon to the habitation of Bani Sa‘d bin Bakr in a place called Fadk. Prophet Muhammad (Peace be upon him) had been reported that those had rallied ranks to support the Jews. The Muslim fighters used to march in the day and lurk at night. On their way, they captured an enemy scout who admitted being sent to Khaibar tribe, to offer them support in return for their dates. ‘Ali and his companions raided their encampment, captured five hundred camels and two thousand goats, but Banu Sa‘d, with their chieftain Wabr bin ‘Aleem had fled away.

۳۔ د ابوبکر الصدیق یا زید بن حارثہ په مشرۍ یوه لښکر د رمضان ۶ هجري کې وادي القرى ته واستول شو، هغه وخت چې د فزارہ قبیلې د پيغمبر ﷺ د ژوند د له منځه وړلو هڅه کړې وه۔ د سهار د لمانځه وروسته، ډلې ته د دښمن د برید امر وشو۔ ځينې يې ووژل شول او ځينې نور نیول شول۔ په نیول شويو کې ام قرفه او د هغې ښکلې لور هم وه، چې د مکې ته د هغه ځای د ځينو مسلمانو بندیانو د خلاصون لپاره د بدل په توګه واستول شوه۔ د ام قرفه هغه هڅې چې د پيغمبر ﷺ د ژوند پر ضد يې کړې وې، په خپله هغې ته واوښتې، او د دېرش سواره کسان چې هغې د خپل بد پلان د عملي کولو لپاره راټول او ملاتړ کړي وو، ټول ووژل شول۔

3. An expedition led by Abu Bakr As-Siddiq or Zaid bin Haritha was despatched to Wadi Al-Qura in Ramadan 6 Hijri after Fazara sept had made an attempt at the Prophet’s life. Following the morning prayer, the detachment was given orders to raid the enemy. Some of them were killed and others captured. Amongst the captives, were Umm Qirfa and her beautiful daughter, who was sent to Makkah as a ransom for the release of some Muslim prisoners there. Umm Qirfa’s attempts at the Prophet’s life recoiled on her, and the thirty horsemen she had gathered and sustained to implement her evil scheme were all killed.

انس بن مالک روایت کوي چې د عرینې د قبیلې ځینې خلک د الله رسول ﷺ ته راغلل او د اسلام ښکاره دعوه یې وکړه. دوی مدینه کې پاتې شول خو هوا یې ونه خوښوله، نو دوی ته وویل شول چې د مدینې شاوخوا څړځایونو کې خیمې ولګوي. دوی داسې وکړل او ښه وو. بیا دوی د پیغمبر ﷺ د څارونکي شپون باندې حمله وکړه او هغه یې ووژلاو، له اسلام څخه مرتد شول او اوښان یې وتښتول. دا خبر پیغمبر ﷺ ته ورسید، هغه د کرز بن جابر الفهري په مشرۍ د شل مسلمانانو یوه ډله د دوی په تعقیب ولېږله. دوی راوستل شول او هغه ته وسپارل شول. هغه د دوی د کړنو د سزا په توګه د دوی لاسونه او پښې پرې کړې، سترګې یې وویستلې، او بیا دوی د تیږو ځمکې ته وغورځول شول تر دې چې مړه شول.

4. Anas bin Malik reported that some people belonging to tribe of ‘Uraina came to Allâh’s Messenger (Peace be upon him) and made pretensions to Islam. They stayed in Madinah but found its climate uncongenial, so they were asked to pitch their tents in the pastures nearby. They did so and were all right. They then fell on the Prophet’s shepherd and killed him, turned apostates from Islam and drove off the camels. This news reached the Prophet (Peace be upon him), who sent a group of twenty Muslims led by Karz bin Jabir Al-Fihri on their track. They were brought and handed over to him. He had their hands and feet cut off, their eyes gouged out in recompense for their behaviour, and then they were thrown on the stony ground until they died.

بیوګرافران همدارنګه راپور ورکړی چې عمرو بن امیه ضمري او سلمه بن ابي سلمه د ابوسفیان، د قریشو مشر، د وژلو لپاره ولېږل شول، چې هغه مخکې یو بدوي د پیغمبر ﷺ د وژلو لپاره لېږلی و. د دوو کسانو دا ماموریت ناکام شو، پرته له دې چې په لاره کې درې مشرکان ووژل شول. دا د یادولو وړ ده چې ټول مخکینۍ یرغلونه ځانګړي جګړې نه وې، بلکې وړې نښتې یا تادیبي نظامي حرکتونه وو چې د هغو دښمنانو د ویرولو لپاره ترسره شوي چې لا تر اوسه نه وو مات شوي. د جګړې د حالاتو په پرمختګ ژور فکر ښیي چې د اسلام دښمنانو کې پرله پسې د روحیې ټیټوالی راغلی و، څوک چې پوه شوي وو چې دوی نور د اسلامي دعوت د مخنیوي یا د هغې د فعال ځواک د کمزورولو وس نه لري. دا حالت د حدیبیې په صلح کې خپل اوج ته ورسید، کله چې دواړه جنګیدونکي خواوې، مؤمنان او کافران، د اتل د هوکړې تړون ته ننوتل، کوم چې د اسلام د لا زیاتیدونکي ځواک خواته په ښکاره ډول اشاره کوله، او په واضح ډول دا ثبتوله چې دا آسماني دین په ټول عرب کې دوام لري.

• Biographers also reported ‘Amr bin Omaiya Ad-Damari and Salamah bin Abi Salamah to have been sent on an errand to kill Abu Sufyan, the chief of Quraish, who had already sent a bedouin to kill the Prophet (Peace be upon him). The two-men mission failed except for three polytheists killed on the way. It is noteworthy that all the foregone invasions did not imply real bitter fighting, they were rather skirmishes or punitive military manoeuvres carried out to deter some enemies still unsubdued. Deep meditation on the development of war circumstances reveal the continuous collapse of the morale among the enemies of Islam, who had come to understand that they were no longer in a position to contain the Islamic call or weaken its active drive. This state of affairs reached its climax in Al-Hudaibiyah Treaty when the two belligerent parties, believers and disbelievers, entered into a truce agreement that pointed markedly to the ever-growing power of Islam, and recorded unequivocally the perpetuity of this heavenly religion in pan-Arabia.

کله چې د عربستان په ځمکه د مسلمانانو په ګټه لوی او د زړه ور ښکاره کیدونکی بدلون پیل شو، د اسلامي دعوت د لوی فتح او بریا مخکښان په تدریجي ډول د نفوسو په جغرافیایي افق کې ښکاره کیدل پیل شول، او مؤمنانو د مقدسې حرم کې د عبادت کولو خپل نه منل شوی حق بیرته ترلاسه کړ.

When Arabia began to witness the large impressive sweep in favour of the Muslims, the forerunners of the great conquest and success of the Islamic Call started gradually to loom on the demographic horizon, and the true believers restored their undisputed right to observe worship in the sacred sanctuary.

د هجرت د شپږم کال شاوخوا وه، کله چې پیغمبر ﷺ په مدینه کې د خپل خوب په ترڅ کې ولید چې هغه د خپلو ملګرو سره په امن کې د مکې مقدسه حرم ته ننوتی دی او د عمرې مراسم ترسره کوي. د دوی سرونه تراشل کېدل او ویښتان لرې کېدل. ځینې صحابه چې هغه ته یې د خپل خوب مفهوم وویل، زړونه یې د خوښۍ له امله ولړزېدل، ځکه دوی په کې د هغه ژور آرزو تحقق ولید چې د شپږو کلونو جلاوطنۍ وروسته د حج او د هغه د مقدسو مراسمو برخه اخیستل وغواړي.

It was about the sixth year Hijri when the Prophet (Peace be upon him) saw in a dream, while he was still in Madinah, that he had entered the sacred sanctuary in Makkah in security with his followers, and was performing the ceremonies of ‘Umrah (lesser pilgrimage). Their heads were being shaved and hair cut off. As soon as he informed some of his Companions the contents of his dream, their hearts leapt up with joy since they found in it the actualization of their deep longing to take part in pilgrimage and its hallowed rites after an exile of six years.

پیغمبر ﷺ خپل جامې وڅڅلې، خپل اوښ ته سپور شو او د فتحې یا عمرې لپاره د مکې لوري ته د پنځلس سوه مسلمانانو په مشرۍ روان شو، چې د هغه ښځه ام سلمه هم ورسره وه. ځینې بدوي عربان چې ایمان یې کمزوری و، شاته پاتې شول او بهانې یې وکړې. دوی سره له توره بله وسله نه درلوده، ځکه دوی د جګړې اراده نه درلوده. د پیغمبر ﷺ په غیاب کې د مدینې چارې ابن ام مکتوم ته وسپارل شوې. کله چې مکې ته نږدې شول، د ذي الحليفه په نومې ځای کې یې امر وکړ چې قرباني حیوانات ګلدستې په غاړه کړل شي، او ټول مؤمنانو احرام واغوست، د حاجیانو جامې. هغه یو جاسوس ولیږه چې د دښمن د خبرونو لپاره ګرځېدنه وکړي. سړی بېرته راغی او پیغمبر ﷺ ته یې وویل چې د هغه د مخالفت لپاره ډیر شمیر غلامان او یوه لویه لښکر راټول شوي دي، او د مکې لاره بالکل بنده ده. پیغمبر ﷺ خپلو صحابه کرامو سره مشوره وکړه، چې د دوی رایه دا وه چې هغوی به تر هغه وخته جګړه نه کوي، څو چې د حج له ادا کولو منع نه شي.

The Prophet (Peace be upon him) had his clothes washed, mounted his camel and marched out towards Makkah at the head of fifteen hundred Muslims including his wife Umm Salamah. Some desert bedouins whose Faith was lukewarm hung back and made excuses. They carried no weapons with them except sheathed swords because they had no intention of fighting. Ibn Umm Maktum was mandated to dispose the affairs of Madinah during the Prophet’s absence. As they approached Makkah, and in a place called Dhi Hulaifa, he ordered that the sacrificial animals be garlanded, and all believers donned Al-Ihrâm, the pilgrim’s garb. He despatched a reconnoiterer to hunt around for news of the enemy. The man came back to tell the Prophet (Peace be upon him) that a large number of slaves, as well as a huge army, were gathered to oppose him, and that the road to Makkah was completely blocked. The Prophet (Peace be upon him) consulted his Companions, who were of the opinion that they would fight none unless they were debarredfrom performing their pilgrimage.

دا هغه وخت و چې کله چې د تړون لیکل روان وو، د سهیل زوی ابو جندل هم راڅرګند شو. هغه په ظالمانه ډول تړل شوی و او د بې وسۍ او ستړیاوو له امله په لړزش راتلو. پیغمبر ﷺ او د هغه صحابه کرامو د ده په حال باندې رحم وکړ او د هغه د خلاصون هڅه یې وکړه، خو سهیل سخت ولاړ و او ویې ویل: «ستاسو د وفا د ښودلو لپاره، اوس یوه فرصت راغلی دی.» پیغمبر ﷺ وفرمایل: «خو تړون لا نه و لاسلیک شوی کله چې ستا زوی کمپ ته ننووت.» پر دې سهیل په زوره ووایه: «خو د تړون شرطونه لا منل شوي وو.» دا په حقیقت کې یو اندېښمن وخت و. له یوې خوا، ابو جندل په لوړ غږ چغې وهلې: «ایا زه بیرته مشرکانو ته ستنون شم، څو زه له خپل دین څخه واړوي، اې مسلمانانو!» او له بلې خوا، د وفادارۍ ژمنه تر ټولو نورو ملاحظو لوړه اړینه ګڼل کیده. د پیغمبر ﷺ زړه د همدردۍ له امله ډک شو، خو هغه غوښتل چې خپله ژمنه په هر قیمت ساتي. هغه ابو جندل ته ډاډ ورکړ او وفرمایل: «صبر وکړه، د الله ﷻ رضا ته سر ټیټ کړه. الله ﷻ به ستا او ستا بې وسه ملګرو لپاره آرامي او د تښتېدو لاره برابره کړي. موږ له دوی سره د سولې تړون تړلی دی او د الله ﷻ په نوم ژمنه کړې ده؛ نو موږ په هېڅ حال کې د هغه د ماتولو لپاره چمتو نه یو.» عمر بن الخطاب د خپل زړه ژورې درد د څرګندولو مخه ونه نیولای شو. هغه د ځان په پښو ودرېد او د ژورې کرکې او سخت غوسې ښکاره کوونکي خبرې یې وکړې، او له ابو جندل څخه یې وغوښتل چې خپله توره واخلي او سهیل ووژني، خو زوی د خپل پلار ژوند وبخښه. په دې ډول، ابو جندل په ساکته تسلیمۍ سره، خپلو زنځیرونو سره بیرته یووړل شو.

It was during this time while the treaty was being written that Abu Jandal, Suhail’s son, appeared on the scene. He was brutally chained and was staggering with privation and fatigue. The Prophet (Peace be upon him) and his Companions were moved to pity and tried to secure his release but Suhail was adamant and said: “To signify that you are faithful to your contract, an opportunity has just arrived.” The Prophet (Peace be upon him) said: “But the treaty was not signed when your son entered the camp.” Upon this, he burst forth and said, “but the terms of the treaty were agreed upon.” It was indeed an anxious moment. On the one hand, Abu Jandal was lamenting at the top of his voice, “Am I to be returned to the polytheists that they might entice me from my religion, O Muslims!” but, on the other hand, the faithful engagement was also considered to be necessary, above all other considerations. The Prophet’s heart welled up with sympathy, but he wanted to honour his word at all costs. He consoled Abu Jandal and said, “Be patient, resign yourself to the Will of Allâh. Allâh is going to provide for you and your helpless companions relief and means of escape. We have concluded a treaty of peace with them and we have taken the pledge in the Name of Allâh. We are, therefore, under no circumstances prepared to break it.” ‘Umar bin Al-Khattab could not help giving vent to the deep-seated agony of his heart. He rose to his feet uttering words implying deep hatred and extreme indignation and requested Abu Jandal to take his sword and kill Suhail, but the son spared his father. However, in silent resignation was therefore, Abu Jandal borne away with his chains.

د هغه پیښو لړۍ چې د صلحې دې تړون ښېګڼه او ستر پایلې تایید کړې، چې الله ﷻ ورته "ښکاره بریا" ویلې ده. دا نور څنګه وای شي، کله چې قریشو د عرب په سیاسي ژوند کې د مسلمانانو مشروع شتون منلی و، او له مؤمنانو سره یې په مساوي شرایطو چلند پیل کړی و. د تړون د مادو په رڼا کې قریشو په شکلي ډول د دیني مشرتابه خپل ادعا پرېښوده، او منلې یې وه چې نور د قریشو تر خوا بل خلکو کې علاقه نه لري، او د جزیرۀ عرب د دیني راتلونکي په هر ډول مداخلې څخه یې لاسونه مینځلي وو. مسلمانانو نه دا اراده درلوده چې د خلکو مال ونیسي یا د وینو جګړو له لارې یې ووژني، او نه یې کله د اسلام په خپرولو کې د جبر کومې لارې ته فکر کاوه؛ برعکس، د دوی یوازینی موخه د عقیدې یا دین په اړه د آزادۍ یوه چاپېریال برابرول وو.

A series of events confirmed the profound wisdom and splendid results of the peace treaty which Allâh called “a manifest victory”. How could it be otherwise when Quraish had recognized the legitimate Muslims’ existence on the scene of political life in Arabia, and began to deal with the believers on equal terms. Quraish in the light of the articles of the treaty, had indirectly relinquished its claim to religious leadership, and admitted that they were no longer interested in people other than Quraish, and washed their hands of any sort of intervention in the religious future of the Arabian Peninsula. The Muslims did not have in mind to seize people’s property or kill them through bloody wars, nor did they ever think of pursuing any coercive approaches in their endeavours to propagate Islam, on the contrary, their sole target was to provide an atmosphere of freedom as regards ideology or religion:

«پس څوک چې وغواړي، ایمان دې راولي، او څوک چې وغواړي، کفر دې وکړي.» [۱۸:۲۹]

• “Then whosoever wills, let him believe, and whosoever wills, let him disbelieve.” [18:29].

مسلمانان، له بلې خوا، اوس د هغو سیمو ته د اسلام د خپرولو فرصت ولرو چې تر دې مهاله نه وې سپړل شوې. کله چې اوربند وشو، جګړه ختمه شوه، او خلک یو بل سره ولیدل او یو بل سره مشوره وکړه، نو هیڅوک چې په پوهه سره د اسلام خبرې کولې، پرته له دې نه چې اسلام ته داخل شي، نه پاتې کیدې؛ د تړون د لاسلیک څخه وروسته په دوو کلونو کې هغومره خلک اسلام ته داخل شول چې دمخه يې داسې نه وو. دې ته دا حقیقت شاهدي ورکوي چې پیغمبر ﷺ یوازې ۱۴۰۰ کسان سره د حدیبیې لوري ته ووت، خو کله چې دوه کاله وروسته د مکې د آزادولو لپاره ووت، د هغه سره ۱۰۰۰۰ کسان وو۔

The Muslims, on the other hand, had the opportunity to spread Islam over areas not then explored. When there was armistice, war was abolished, and men met and consulted together, none talked about Islam intelligently without entering it; within the two years following the conclusion of the treaty double as many entered Islam as ever before. This is supported by the fact that the Prophet (Peace be upon him) went out to Al-Hudaibiyah with only 1,400 men, but when he set out to liberate Makkah, two years later, he had 10,000 men with him.