د حدیبیې صلح د اسلامي عمل او د مسلمانانو د ژوند په بهیر کې یو نوی پړاو پیل کړ. قریش، چې د اسلام سخت دښمن و، اوس له جنګ میدان څخه ډډه کوي او د مسلمانانو سره د سولې تړون ته غاړه ږدي، په دې ترتیب د دریو اړخیزه دښمن (قریش، غطفان او یهودان) دریم ملاتړ ماتیږي، او د عرب د بت پرستۍ د بیرغ اخیستونکی پاتې کیدل، نور بت پرستان هم د اسلام په وړاندې د خپلو تیریو احساساتو له امله ډېر ارام شول. د غطفان قبیله نور د پام وړ ګواښ نه جوړاوه، او د دوی اشتعال انګیز کړنې ډېرې برخې د یهودو د هڅونې څخه وې. یهودان، له مدینې څخه د ایستل کیدو وروسته، خیبر ته ولاړل ترڅو هغه د رسول الله ﷺ په وړاندې د دسیسو تودې مرکز وګرځوي. هلته دوی خپلې پیلانونه جوړول، د اختلاف اور بلوه، او د مدینې شاوخوا عربان یې د دې لپاره ځانته راکښلول چې نوی اسلامي دولت له منځه یوسي، یا لږ تر لږه مسلمانانو ته درانه زیانونه واړوي. رسول الله ﷺ، چې د دوی شیطاني پیلانونو څخه غافل نه و، د پورته تړون له تایید وروسته ژر وروسته د دوی سره د یوې قاطعه جګړې ترسره کول خپل لومړیتوب وګرځاوه. د حدیبیې تړون مسلمانانو ته اجازه ورکړه چې خپل اسلامي فعالیت پیاوړی کړي او د دعوت د خپراوي لپاره خپل پرله پسې هلې ځلې دوه چنده کړي، او په پایله کې دې ډول فعالیت ته د نظامي فعالیتونو په پرتله لومړیتوب ورکړي. له همدې امله، موږ دا ضروري ګڼو چې د تړون وروسته دې پړاو ته دوه برخې وویشو.

Al-Hudaibiyah Truce marked a new phase in the process of Islamic action and life of the Muslims. Quraish, a bitter enemy of Islam, now withdraws from the war arena and embraces a peaceful settlement with the Muslims, thus the third support of a tripartite enemy (Quraish, Ghatfan and the Jews) is broken, and being the holder of the banner of paganism in Arabia, the other pagans’ aggressive feelings towards Islam considerably subsided. Ghatfan Tribe no longer constituted any remarkable threat, and their provocative deeds were mainly Jewish-instigated actions. The Jews, after being banished from Madinah, resorted to Khaibar to change it into a hot bed of intrigues against the Prophet (Peace be upon him). There, they used to hatch their plots, ignite the fire of dissension and allure the Arabs living in the vicinity of Madinah to join them with the aim of exterminating the new Islamic state, or at least inflict heavy losses on the Muslims. The Prophet (Peace be upon him), not heedless of their devilish schemes, placed a decisive war with them as a first priority on his agenda shortly after the endorsement of the above-mentioned treaty. The treaty of Hudaibiyah allowed the Muslims to intensify their Islamic career and double up their ceaseless efforts in propagating their Da‘wah, and consequently give this sort of action preponderance over the military activities. Hence, we deem it imperative to divide this post-treaty stage into two sections:

۱. د اسلامي دعوت (بلنې) د خپرولو لپاره پرله پسې سوله ایزې هلې ځلې، او د شاوخوا سیاسي واحدونو د پاچاهانو او شهزادګانو سره د یوډول لیکوالۍ پیل کول۔

1. Ceaseless peaceful efforts in propagating the Islamic Da‘wah (Call) and initiating a sort of correspondence with kings and princes of the neighbouring political entities.

۲۔ نظامي فعالیتونه

2. Military activities.

د شپږم هجري کال په وروستیو کې، د حدیبیې څخه د بیرته راستنیدو په وخت کې، پیغمبر ﷺ پریکړه وکړه چې عربستان هاخوا بادشاهانو ته د اسلام دعوت لیږلو لپاره پیغامونه واستوي. د خپلو استازو د اسنادو د تصدیق لپاره یوه سپینه شګه (نقره) مهر جوړ شو چې په هغې کې دا الفاظ کنده شوي وو: «محمد رسول الله» په لاندې ب‌ڼه سره:

Late in the six year A.H., on his return from Hudaibiyah, the Prophet (Peace be upon him) decided to send messages to the kings beyond Arabia calling them to Islam. In order to authenticate the credentials of his envoys, a silver seal was made in which were graven the words: “Muhammad the Messenger of Allâh” in the following formation:

محمد.

محمد.

رســول.

رســول.

االله.

االله.

د ټاکل شوي استازي د دوی د تجربې او پوهې پر بنسټ وټاکل شول، او د هجرت په اوومه کال کې د محرم په میاشت کې، د خیبر په لور د تګ څو ورځې مخکې، خپلو ماموریتونو ته ولېږل شول.

Envoys were chosen on the basis of their experience and knowledge, and sent on their errands in Muharram in the year 7 A.H., a few days before heading for Khaibar.

نجاشی، د حبشې (ایتوپیا) بادشاه، چې نوم یې اصحمه بن ابجر و، د پیغمبر ﷺ پیغام ته غاړه کښېښوده، کوم چې عمرو بن امیه ضمري لېږلی و. طبري هغه ته اشاره کړې ده، چې دا یا د شپږم کال په وروستیو یا د اووم کال په لومړیو کې د هجرت څخه وروسته پېښ شوی. د لیکلي متن په ژور څېړنه ښيي چې دا هغه لیک نه و چې د حدیبیې له پېښې وروسته لېږل شوی و. د لیک عبارت بلکه ښيي چې دا هغه وخت لیږل شوی و کله چې جعفر او د هغه ملګري په مکي دوره کې حبشې ته هجرت وکړ. د هغه یوه جمله داسې ده: «زه خپل تره زوی جعفر د مسلمانانو له یوې ډلې سره تاسو ته لېږلی دی. د دوی سره سخاوت وکړئ او د غرور څخه لاس واخلئ.»

Negus, king of Abyssinia (Ethiopia), his name was Ashama bin Al-Abjar, received the Prophet’s message, despatched by Amr bin Omaiyah Ad-Damari, which At-Tabari referred to, either late in the sixth year or early in the seventh year A.H. Deep scrutiny into the letter shows that it was not the one sent after Al-Hudaibiyah event. Wording of the letter rather indicates that it was sent to that king when Ja‘far and his companions emigrated to Abyssinia (Ethiopia) during the Makkan period. One of its sentences read “I have despatched my cousin, Ja‘far with a group of Muslims, to you. Do be generous towards them and give up haughtiness.”.

البیہقی نے ابن اسحاق کے حوالے سے نبی کریم ﷺ کے خط کی روایت کی، جو آپ ﷺ نے نجاشی کی طرف بھیجا تھا:

Al-Baihaqi, on the authority of Ibn Ishaq, gave the following narration of the Prophet’s letter sent to Negus:

دا لیک د نبي محمد ﷺ له خوا نجاشي الاصحم، د حبشې (ایتوپیا) پاچا ته لیږل شوی دی. سلام دی پر هغه چا چې سمه لاره تعقیبوي او الله او د هغه رسول ته ایمان لري. زه شهادت ورکوم چې له الله پرته بل هیڅ معبود نشته، هغه یوازې دی، هیڅ شریک نه لري، نه یې میرمن نیولې ده او نه یې زوی، او دا چې محمد ﷺ د هغه بنده او رسول دی. زه تاسو ته د اسلام په ډله کې راتلو ته بلنه درکوم؛ که تاسو اسلام قبول کړئ، تاسو به سلامتیا ومومئ.

“This letter is sent from Muhammad, the Prophet to Negus Al-Ashama, the king of Abyssinia (Ethiopia). Peace be upon him who follows true guidance and believes in Allâh and His Messenger. I bear witness that there is no god but Allâh Alone with no associate, He has taken neither a wife nor a son, and that Muhammad is His slave and Messenger. I call you unto the fold of Islam; if you embrace Islam, you will find safety.

• ﴿ووایه: "ای محمد ﷺ! ووایه: ای د کتاب خاوندانو (یهودانو او عیسائیانو)! راځئ هغه خبرې ته چې زموږ او ستاسو په مینځ کې یوه برابره خبره ده، چې موږ له الله پرته بل هیڅ څوک عبادت نه کوو، او هیڅ شی ورسره شریک نه کوو، او یوږ یو بل رب نه نیسو له الله پرته." بیا که دوی مخ واړوي، نو ووایه: "شاهدي ورکړئ چې موږ مسلمانان یو."﴾ [۳:۶۴]. که تاسو دا بلنه ردوئ، نو ستاسو د قوم د ټولو عیسائیانو د ټولو بدیو مسؤولیت به ستاسو پر غاړه وي.

• “Say [O Muhammad (Peace be upon him)]: ‘O people of the Scripture (Jews and Christians), come to a word that is just between us and you, that we worship none but Allâh, and that we associate no partners with Him, and that none of us shall take others as lords besides Allâh.’ Then, if they turn away, say: ‘Bear witness that we are Muslims.’ ” [3:64] Should you reject this invitation, then you will be held responsible for all the evils of the Christians of your people.”.

پیغمبر ﷺ جریج بن متی، چې مقوقس په نوم یادیږي، د مصر او اسکندریې والي ته داسې لیک ولیږه:

The Prophet (Peace be upon him) wrote to Juraij bin Matta, called Muqawqas, vicegerent of Egypt and Alexandria saying:

په نامه د الله، چې ډیر مهربان، ډیر رحم والا دی.

“In the Name of Allâh, the Most Beneficent, the Most Merciful.

د الله د بنده او د هغه د رسول محمد ﷺ له جانب څخه مقوقس ته، چې د مصر واکمن دی. هغه څوک چې سمه لاره پیروي، د هغه باندې سلام وي. وروسته، زه تاسو ته د اسلام قبلولو بلنه ورکوم. نو که تاسو امنیت غواړئ، اسلام قبول کړئ. که تاسو اسلام قبول کړئ، الله ﷻ به تاسو ته دوه چنده اجر درکړي. خو که تاسو دا کار ونه کړئ، نو د ټولو قبطیانو د سرغړونې بار به ستاسو په غاړه وي. • «ووایه [ای محمده ﷺ]: ای د کتاب خاوندانو (یهودانو او عیسویانو)، راځئ هغه خبرې ته چې زموږ او ستاسو تر منځ سمه ده، چې له الله پرته بل هیچا ته عبادت ونه کړو، او د هغه سره هیڅ شریک ونه ټاکو، او زموږ څخه یو بل ته د الله پرته رب ونه نیسي.» بیا که دوی مخ واړوي، نو ووایاست: «شاهدان اوسئ چې موږ مسلمانان یو.» {آل عمران: ۶۴}

From Muhammad slave of Allâh and His Messenger to Muqawqas, vicegerent of Egypt. Peace be upon him who follows true guidance. Thereafter, I invite you to accept Islam. Therefore, if you want security, accept Islam. If you accept Islam, Allâh, the Sublime, shall reward you doubly. But if you refuse to do so, you will bear the burden of the transgression of all the Copts. • “Say [O Muhammad (Peace be upon him)]: ‘O people of the Scripture (Jews and Christians), come to a word that is just between us and you, that we worship none but Allâh, and that we associate no partners with Him, and that none of us shall take others as lords besides Allâh.’ Then, if they turn away, say: ‘Bear witness that we are Muslims.’ ” [3:64].

حاطب بن ابی بلتعہ، جو پیغام پہنچانے کے لیے مقرر کیے گئے تھے، خط کے مضمون سے آگاہ کرنے سے پہلے مقوقس سے ملاقات کے خواہشمند ہوئے۔ انہوں نے مصر کے نائب سے کہا: "آپ سے پہلے ایک شخص تھا جس نے خدائے برتر کا مرتبہ اپنے لیے مختص کر لیا تھا، تو اللہ نے اسے آخرت میں اور اس دنیا میں عبرت بنا دیا؛ لہٰذا سبق حاصل کریں اور کبھی دوسروں کے لیے برا نمونہ نہ بنیں۔" مقوقس نے جواب دیا: "ہم اپنا دین ایک بہتر دین کے سوا ترک کرنے کی حیثیت نہیں رکھتے۔" حاطب نے کہا: "ہم آپ کو اسلام قبول کرنے کی دعوت دیتے ہیں، جو آپ سب کے کھو دینے والی چیزوں کا بدل ہو جائے گا۔ ہمارے نبی ﷺ نے لوگوں کو اس دین کی طرف بلایا؛ قریش اور یہودی ان کے سخت دشمن بن کر ان کے مقابل کھڑے ہوئے، جبکہ عیسائی ان کی دعوت کے سب سے قریب رہے۔ میری جان کی قسم! موسیٰ ؑ کی مسیح ؑ کے بارے میں خبر وہی ہے جو مسیح ؑ کی محمد ﷺ کی آمد کی خوشخبری ہے؛ اسی طرح آپ کو اسلام قبول کرنے کی ہماری یہ دعوت ویسی ہی ہے جیسی آپ کی تورات والوں کو انجیل قبول کرنے کی دعوت تھی۔ جب کسی قوم میں کوئی نبی آئے تو وہ مثبت جواب کا حقدار ہوتا ہے، لہٰذا آپ بھی اسی الٰہی شریعت کے تابع ہیں۔ یاد رکھیں کہ ہم آپ کو مسیح ؑ کے دین سے ہٹانے نہیں آئے، بلکہ اس کے اصولوں پر قائم رہنے کی دعوت دیتے ہیں۔" مقوقس نے خط کے مضمون پر گہرا غور کیا اور کہا: "میں اس نتیجے پر پہنچا ہوں کہ یہ نبی کسی برائی کا حکم نہیں دیتے؛ نہ وہ گمراہ جادوگر ہیں اور نہ جھوٹے کاہن۔ وہ نبوت کی سچی اور واضح نشانیاں رکھتے ہیں، اس لیے میں اس معاملے پر گہرائی سے غور کروں گا۔" اس نے پارچہ لیا اور حکم دیا کہ اسے ہاتھی دانت کے صندوقچے میں رکھا جائے۔ پھر اس نے ایک کاتب کو بلایا تاکہ وہ عربی میں یہ جوابی خط لکھے۔

په نوم د الله، چې ډیر مهربان، ډیر رحم والا دی. د الله د رسول محمد ﷺ له جانب، کسرا، د فارس پاچا ته.

“In the Name of Allâh, the Most Beneficent, the Most Merciful, From Muhammad, the Messenger of Allâh to Chosroes, king of Persia.

سلام ہو اس پر جو سچی ہدایت کی پیروی کرے، اللہ اور اس کے رسول پر ایمان لائے اور گواہی دے کہ اللہ کے سوا کوئی معبود نہیں، وہ اکیلا ہے اور اس کا کوئی شریک نہیں، اور محمد ﷺ اس کے بندے اور رسول ہیں۔ میں تمہیں اللہ کے دین کو قبول کرنے کی دعوت دیتا ہوں۔ میں اللہ کا رسول ہوں جو تمام لوگوں کی طرف بھیجا گیا ہوں تاکہ ہر زندہ انسان کے دل میں اللہ کا خوف پیدا کروں، اور تاکہ ان لوگوں پر حجت قائم ہو جائے جو حق کا انکار کرتے ہیں۔ اسلام کو اپنا دین بنا لو تاکہ تم امن کے ساتھ زندگی گزار سکو، ورنہ تم مجوس کے تمام گناہوں کا بوجھ اٹھاؤ گے۔ ﷺ

Peace be upon him who follows true guidance, believes in Allâh and His Messenger and testifies that there is no god but Allâh Alone with no associate, and that Muhammad is His slave and Messenger. I invite you to accept the religion of Allâh. I am the Messenger of Allâh sent to all people in order that I may infuse fear of Allâh in every living person, and that the charge may be proved against those who reject the Truth. Accept Islam as your religion so that you may live in security, otherwise, you will be responsible for all the sins of the Magians.”.

د عبدالله بن حذافه السهمي د دې لیک د وړلو لپاره وټاکل شو. دغه سفیر لیک بحرین بادشاه ته یوړ، خو موږ تر اوسه نه پوهیږو چې ایا هغه بادشاه دا لیک د خپل یو سړي له لارې کسرى ته واستاوه، یا عبدالله ته یې دا دنده وسپارله.

‘Abdullah bin Hudhafa As-Sahmi was chosen to carry the letter. This envoy carried it to the king of Bahrain but we do not know as yet if the latter despatched to Chosroes by one of his men or chose ‘Abdullah himself.

خپه شوی پاچا د هغه لیک د ب‌ڼې له امله غوسه شو، ځکه چې د پیغمبر ﷺ نوم د هغه د خپل نوم څخه پورته لیکل شوی و. هغه لیک ټوټې ټوټې کړ او سمدستي یې په یمن کې خپل نایب ته امر وکړ چې دوه کسان ولیږي ترڅو پیغمبر ﷺ ونیسي او د ده په حضور کې یې حاضر کړي. والي، چې نوم یې باذان و، سمدستي دوه کسان د دې کار لپاره مدینې ته ولیږل. کله چې دا دواړه مدینې ته ورسیدل، پیغمبر ﷺ د الهي وحي له لارې خبر شو چې د فارس پاچا پرویز د خپل زوی لخوا وژل شوی دی. پیغمبر ﷺ دا خبر دوی ته وښودلو او دوی حیران شول. هغه دا هم وویل چې دوی باید خپل نوي پاچا ته ووایي چې اسلام به هرڅای خپور شي او د خسرو په واکمنۍ به هم بریالی شي. دوی بېرته باذان ته ستانه شول او هغه ته یې هغه څه وویل چې اوریدلي وو. دریځ کې، شیرویه، نوي پاچا، باذان ته یو لیک ولیږه چې دا خبر تاییدوي او هغه ته یې امر وکړ چې تر بل حکم پورې د پیغمبر ﷺ په اړه هر ډول اقدام ودروي. باذان، د یمن د فارسیانو سره یوځای، د اسلام په ډله کې داخل شو او په خوښۍ سره یې د پیغمبر ﷺ سره خپل تړون اعلان کړ.

The proud monarch was enraged by the style of the letter as the name of the Prophet (Peace be upon him) had been put above his own name. He tore the letter into shreds and forthwith dictated a command to his viceroy in Yemen to send a couple of troopers to arrest the Prophet and bring him to his presence. The governor, Bazan by name, immediately sent two men to Madinah for the purpose. As soon as the men reached Madinah, the Prophet (Peace be upon him) was informed by a Divine Revelation that Pervez, the emperor of Persia, had been murdered by his son. The Prophet (Peace be upon him) disclosed to them the news and they were stunned. He added asking them to tell their new monarch that Islam would prevail everywhere and outstrip the sovereignty of Chosroes himself. They hurried back to Bazan and communicated to him what they heard. Meanwhile, Sherweh, the new monarch sent a letter to Bazan confirming the news and bidding him to stop any procedures as regards the Prophet till further notice. Bazan, together with the Persians in Yemen, went into the folds of Islam, and gladly signified his adhesion to the Prophet.

البخاري د روم د پاچا هرقل ته د نبي ﷺ د لیږلې شوې لیک د مینځپانګې اوږده روایت نقل کړی دی.

Al-Bukhari gave a long narration of the contents of the letter sent by the Prophet (Peace be upon him) to Hercules, king of the Byzantines:

په نامه د الله، چې ډیر مهربان، ډیر رحم والا دی.

“In the Name of Allâh, the Most Beneficent, the Most Merciful.

د الله د بنده او د هغه د رسول محمد ﷺ له جانبه، د روم د بادشاه هرقل ته. سلام هغه چا ته چې د سمې لارې پیروی کوي۔ زه تا ته د اسلام د منلو بلنه ورکوم، ترڅو ته په امن کې ژوند وکړې. که ته د اسلام په کړۍ کې راشې، الله به تا ته دوه چنده اجر درکړي، خو که مخ واړوې، نو د ټولو ستا د قوم د ګناهونو بار به ستا په اوږو وي۔

From Muhammad, the slave of Allâh and His Messenger to Hercules, king of the Byzantines. Blessed are those who follow true guidance. I invite you to embrace Islam so that you may live in security. If you come within the fold of Islam, Allâh will give you double reward, but in case you turn your back upon it, then the burden of the sins of all your people shall fall on your shoulders.

• "ووایه [ای محمده ﷺ]: ‘ای د کتاب خاوندانو (یهودانو او عیسویانو)، راځئ هغه خبرې ته چې زموږ او ستاسو په مینځ کې یوه عادلانه خبره ده، چې موږ له الله پرته بل ته عبادت ونه کړو، او هیڅ شی د هغه سره شریک نه کړو، او زموږ څخه هیڅ یو هم د الله پرته یو بل ته د رب په توګه ونه نیسي.’ بیا، که دوی مخ واړوي، ووایه: ‘شاهدي ورکړئ چې موږ مسلمانان یو.’" [۳:۶۴]

• “Say [O Muhammad (Peace be upon him)]: ‘O people of the Scripture (Jews and Christians), come to a word that is just between us and you, that we worship none but Allâh, and that we associate no partners with Him, and that none of us shall take others as lords besides Allâh.’ Then, if they turn away, say: ‘Bear witness that we are Muslims.’ ” [3:64].

د مسلمانو سفیر دحیہ بن خلیفہ الکلبي ته امر وشو چې دا مکتوب د بصرې بادشاه ته وسپاري، او هغه به دا مکتوب قیصر ته ولیږي.

The Muslim envoy, Dihyah bin Khalifah Al-Kalbi, was ordered to hand the letter over to king of Busra, who would in turn, send it to Caesar.

په همدې وخت کې ابوسفیان بن حرب، چې تر هغه وخته مسلمان نه و شوی، دربار ته راوغوښتل شو، او هرقل د محمد ﷺ او هغه دین په اړه، چې هغه یې تبلیغ کاوه، ډیر پوښتنې وکړې. دا شاهدي چې د پیغمبر ﷺ دغه ښکاره دښمن د پیغمبر ﷺ د اخلاقو د شخصي فضیلت او هغه ښېګڼې په اړه ورکړه چې اسلام انساني ټولنې ته رسوله، هرقل حیران پاتې کړ.

Incidentally, Abu Sufyan bin Harb, who by that time had not embraced Islam, was summoned to the court and Hercules asked him many questions about Muhammad (Peace be upon him) and the religion which he preached. The testimony which this avowed enemy of the Prophet gave regarding the personal excellence of the Prophet’s character and the good that Islam was doing the human race, left Hercules wonder-struck.

پیغمبر ﷺ العلاء بن الحضرمی را با نامه‌ای نزد والی بحرین فرستاد و او را به پذیرفتن اسلام دعوت کرد. در پاسخ، المنذر بن ساوی نامه‌ای به این مضمون نوشت:

The Prophet (Peace be upon him) despatched ‘Al-‘Ala’ bin Al-Hadrami to the governor of Bahrain, carrying a letter inviting him to embrace Islam. In reply, Al-Mundhir bin Sawa wrote the following letter:

«د الله رسول! (ﷺ) ستاسو لارښوونې مې ترلاسه کړې. له دې دمخه مې ستاسو هغه لیک ولوست چې تاسو د بحرين خلکو ته د اسلام د دعوت لپاره لیکلی و. اسلام یو شمېر خلکو ته زړه پورې ښکاره شو او هغوی د اسلام په ډله کې داخل شول، پداسې حال کې چې نور یې ښه ونه ګڼله. زما په هېواد کې مجوس او یهودان ژوند کوي، نو له همدې امله تاسو ماته ووایاست چې له دوی سره به څه ډول چلند وشي.»

“Allâh’s Messenger (Peace be upon him)! I received your injunctions. Prior to this, I read your letter, which you wrote to the people of Bahrain extending to them an invitation to Islam. Islam appealed to some of them and they entered the fold of Islam, while others did not find it appealing. In my country, there live Magians and Jews, and therefore you may inform me of the treatment to be extended to them.”.

پيغمبر ﷺ د ځواب په توګه لاندې ليک ولیکه:

The Prophet (Peace be upon him) wrote the following letter in reply to his:

په نامه د الله، چې ډیر مهربان، ډیر رحم والا دی.

“In the Name of Allâh, the Most Beneficent, the Most Merciful.

د الله رسول محمد څخه منذر بن ساوی ته. تاسو ته سلام وي! زه د الله ستاینه کوم چې هېڅ شریک نه لري، او شهادت ورکوم چې محمد د هغه بنده او رسول دی ﷺ.

From Muhammad, Messenger of Allâh to Mundhir bin Sawa. Peace be on you! I praise Allâh with no associate, and I bear witness that Muhammad is His slave and Messenger.

بعد از این، زه تاسو ته د الله، عزت والا او لوی الله یادونه کوم. هر څوک چې نصیحت ومني، دا د خپل ځان په ګټه کوي. او هر څوک چې زما رسولانو ته تابعداري کوي او د دوی د لارښوونې سره سم عمل کوي، هغه په حقیقت کې زما نصیحت منلی دی.

Thereafter, I remind you of Allâh, the Mighty, the Glorious. Whoever accepts admonition, does it for his own good. Whoever follows my messengers and acts in accordance with their guidance, he, in fact, accepts my advice.

زما استازو ستا د چلند ډیره ستاینه کړې ده. ته به په خپل موجوده دنده کې دوام ورکړې. نوو مسلمانانو ته بشپړ موقع ورکړه چې خپل دین تبلیغ کړي. زه ستا د بحرین د خلکو په اړه وراندیز منم، او د مجرمانو ګناهونه معاف کوم؛ نو ته هم هغوی وبخښه. د بحرین له خلکو هر هغه څوک چې غواړي په خپل یهودي یا مجوسي دین باقي پاتې شي، باید جزیه ورکړي.

په نامه د الله، چې ډیر مهربان، ډیر رحم والا دی.

“In the Name of Allâh, the Most Beneficent, the Most Merciful.

د الله د رسول محمد ﷺ له لوري هوذه بن علي ته:

From Muhammad, Messenger of Allâh to Haudha bin ‘Ali:

سلام ہو اُس پر جو سیدھی ہدایت کی پیروی کرے۔ جان لو کہ میرا دین ہر جگہ غالب آکر رہے گا۔ تم اسلام قبول کر لو، اور جو کچھ تمہارے زیرِ فرمان ہے وہ تمہارا ہی رہے گا۔ ان کے بھیجے گئے ایلچی سُلیط بن عمرو العامری تھے، جنہوں نے اپنا پیغام پہنچانے کے بعد نبی ﷺ کی طرف سے یہ جواب واپس لایا۔

Peace be upon him who follows true guidance. Be informed that my religion shall prevail everywhere. You should accept Islam, and whatever under your command shall remain yours.” The envoy chosen was Sulait bin ‘Amr Al-‘Amiri, who after communicating his message, carried back the following reply to the Prophet (Peace be upon him):

«هغه ایمان چې تاسو ماته بلنه ورکوئ، ډېر ښه دی. زه یو مشهور خطیب او شاعر یم، عربان ماته ډېره درناوی کوي او زه د دوی په منځ کې د اعتبار وړ یم. که تاسو ماته ستاسو په حکومت کې ځای ورکړئ، زه چمتو یم چې ستاسو تعقیب وکړم.»

“The Faith, to which you invite me, is very good. I am a famous orator and poet, the Arabs highly respect me and I am of account among them. If you include me in your government, I am prepared to follow you.”.

بیا والي د سلیط ته انعام ورکړ او هجر د کپړو جامې یې ورته وړاندې کړې. په تیره بیا، هغه ټول ډالۍ د پیغمبر ﷺ په امانت کې وسپارلې.

The governor then bestowed a reward on Sulait and presented him with clothes made of Hajr fabric. Of course, he put all those presents in the trust of the Prophet (Peace be upon him):

پیغمبر ﷺ د حوضہ غوښتنه ونه منله. هغه معمولاً داسې سخت لهجه ردوله، او ويل به یې چې ټول کار د الله په لاس کې دی، هغه چې خپله ځمکه چاته چې وغواړي ورکوي. وروسته جبرئیل د وحي په توګه راغی چې حوضه مړ شوی دی. پیغمبر ﷺ د دې خبر په تړاو وفرمايل: «یمامه به یو دروغجن زیږوي چې نبوت به خپل ځان ته منسوبوي، خو وروسته به وژل کېږي.» د وژونکي د پیژندګلوي په اړه د پوښتنې په ځواب کې پیغمبر ﷺ وفرمايل: «هغه له تاسو یو دی، ای د اسلام پیروانو.»

The Prophet (Peace be upon him) did not accept Haudha’s demand. He usually turned down such peremptory tone, and would say that the whole matter was in the Hand of Allâh, Who gave His land to whoever He desired. Gabriel later came with the Revelation that Haudha had died. The Prophet (Peace be upon him), in the context of his comment on this news, said: “Yamama is bound to give rise to a liar who will arrogate Prophethood to himself but he will subsequently be killed.” In reply to a question relating to the identity of the killer, the Prophet said “It is one of you, followers of Islam.”

په نامه د الله، چې ډیر مهربان، ډیر رحم والا دی.

“In the Name of Allâh, the Most Beneficent, the Most Merciful.

د الله رسول محمد ﷺ له جانبه د حارث بن ابي شمر ته. سلام پر هغه چا وي چې سمه لاره پيروي کوي، پر هغې ايمان لري او هغه ريښتيني ګني. زه تا ته بلنه ورکوم چې يوازې د الله پر يو ايمان راوړه چې هيڅ شريک نلري، بيا به ستا پاچاهي ستا په لاس کې پاتې وي.

From Muhammad, Messenger of Allâh to Al-Harith bin Abi Shamir. Peace be upon him who follows true guidance, believes in it and regards it as true. I invite you to believe in Allâh Alone with no associate, thenceafter your kingdom will remain yours.”.

شجاع بن وهب د هغه کس وو چې نبي ﷺ ته یې لیک بیولی و. کله چې حارث په خپل مجلس کې لیک ولوست، نو سخت غضب شو او وې ویل: «زه څوک دی چې زما له هېواد نه یې محروم کړي؟ زه به د هغه سره جنګ وکړم»، او د نبي ﷺ له دعوت نه یې په تکبر سره د اسلام په ډله کې د داخلیدو څخه انکار وکړ.

Shuja‘ bin Wahab had the honour of taking the letter to Harith, who upon hearing the letter read in his audience, was madly infuriated and uttered: “Who dares to disposs me of my country, I’ll fight him (the Prophet),” and arrogantly rejected the Prophet’s invitation to the fold of Islam.

په نامه د الله، چې ډیر مهربان، ډیر رحم والا دی.

“In the Name of Allâh, the Most Beneficent, the Most Merciful.

له محمد بن عبدالله څخه جیفر او عبد الجلندي ته. سلام په هغه چا باندې چې سم لارښود ته تابع شي؛ وروسته له دې، زه تاسو دواړو ته د اسلام دعوت راکوم. اسلام قبول کړئ. الله ما د خپلو ټولو مخلوقاتو ته نبي استولی دی، ترڅو زه د هغه نافرمانه مخلوقاتو په زړونو کې د الله ویره پیدا کړم، څو د هغو کسانو لپاره چې الله انکار کوي هیڅ عذر پاتې نشي. که تاسو دواړه اسلام قبول کړئ، نو به په خپل هیواد کې واکمن پاتې شئ؛ خو که زما دعوت رد کړئ، نو باید په یاد ولرئ چې ستاسو ټول مال او شتمني فاني دي. زما سپاره به ستاسو ځمکه ونیسي، او زما نبوت به ستاسو پاچاهي باندې غالب شي. دا لیک د لیږلو لپاره وټاکل شوی عمرو بن العاص روایت کړی دی، هغه پېښه چې د جیفر له حضور ته د داخلیدو مخکې وشوه.

From Muhammad bin ‘Abdullah to Jaifer and ‘Abd Al-Jalandi. Peace be upon him who follows true guidance; thereafter I invite both of you to the Call of Islam. Embrace Islam. Allâh has sent me as a Prophet to all His creatures in order that I may instil fear of Allâh in the hearts of His disobedient creatures so that there may be left no excuse for those who deny Allâh. If you two accept Islam, you will remain in command of your country; but if you refuse my Call, you’ve got to remember that all your possessions are perishable. My horsemen will appropriate your land, and my Prophethood will assume preponderance over your kingship.” ‘Amr bin Al-’As, who was chosen to carry the letter, narrated the following story that happened before he was admitted into the audience of Jaifer.

جب میں عُمان پہنچا تو میں نے عَبد سے رابطہ کیا، جو اپنے بھائی کی نسبت زیادہ نرم مزاج مشہور تھے: میں عَمرو ہوں، اللہ کے نبی ﷺ کا قاصد ہوں، جو آپ دونوں یعنی آپ اور آپ کے بھائی کے پاس آیا ہوں۔ عَبد: آپ کو میرے بھائی سے ملنا ہوگا اور وہ خط جو آپ لے کر آئے ہیں ان کے سامنے پڑھنا ہوگا۔ وہ عمر اور بادشاہی دونوں میں مجھ سے بڑے ہیں۔ ویسے آپ کے آنے کا مقصد کیا ہے؟ عَمرو: نبی ﷺ آپ کو دعوت دیتے ہیں کہ اللہ پر ایمان لائیں، جو اکیلا ہے اور اس کا کوئی شریک نہیں، باقی تمام معبودوں کو ترک کریں، اور اس بات کی گواہی دیں کہ محمد ﷺ اللہ کے بندے اور رسول ہیں۔ عَبد: اے عَمرو! آپ ایک معزز خاندان سے ہیں، لیکن پہلے یہ بتائیں کہ اس دین کے بارے میں آپ کے والد کا کیا رویّہ تھا؟ آپ جانتے ہیں، ہم اُن کے نقشِ قدم پر چلتے تھے۔ عَمرو: محمد ﷺ کی رسالت پر ایمان لانے سے پہلے ہی اُن کی موت آ گئی؛ اب میری خواہش ہے کہ کاش وہ اسلام قبول کر لیتے اور اپنی موت سے پہلے اس کے سچے پیروکار بن جاتے۔ میں خود بھی اسی رویّے پر تھا یہاں تک کہ اللہ نے مجھے اسلام کی طرف ہدایت دی۔

“When I arrived in ‘Oman I contacted ‘Abd, who was known to be more mild-tempered than his brother: l ‘Amr: I am the messenger of Allâh’s Prophet coming to see both, you and your brother. ‘Abd: You have to see my brother and read to him the letter you are carrying. He is my senior in both age and kingship. Incidentally, what is the purport of your mission? ‘Amr: The Prophet calls upon you to believe in Allâh Alone with no associate, discard any other deities and testify to the slavehood and Messengership of Muhammad. ‘Abd: O ‘Amr! You come from a noble family, but first of all, tell me what was your father’s attitude concerning this Faith? You know, we used to follow his steps. ‘Amr: Death overtook him before believing in Muhammad’s mission; I wish now he had embraced Islam and been truthful to it before his death. I myself had adopted the same attitude until Allâh guided me towards Islam.

دا په حقیقت کې جنګ نه و، بلکه د بني فزارہ د یوې ډلې پر ضد یو لنډ برید و. هغه ځای چې دلته جګړه شوې، ذو قرد په نوم یادیږي، د اوبو یو حوض دی چې له مدینې څخه د یوې ورځې په واټن کې دی. د ډیرو عالمانو په قول، دا پېښه د خیبر له جګړې دریې ورځې دمخه وشوه. د دې جګړې اتل سلمه بن الاکوع په روایت کې راغلي چې د الله رسول ﷺ خپل مزدور رباح د هغه اوښان له ځانه سره نږدې ځمکې ته ولېږل. زه د طلحه اس واخیست او د ورته مقصد لپاره هلته لاړ شوم. کله چې سهار شو، عبدالرحمن الفزاری برید وکړ، ټول اوښان یې وړل او د هغو ساتونکی یې ووژه. ما رباح ته وویل چې اس سپور شه، طلحه ته یې وروسوه او د الله رسول ﷺ ته خبر ورکړه چې مشرکانو د هغه اوښان وړي دي. بیا ما په یوه لوړه ځمکه ودرېدم، مخ مې مدینې ته واړاوه او دریو ځلو غږ وکړ: "زموږ مرستې ته راشئ!" وروسته ما د برید کوونکو تعقیب پیل کړ، په ژرندو ډزې کولې او د ځان ستاینې شعرونه وایم.

It was in fact not a battle but rather a skirmish carried out against a platoon of Bani Fazarah. The place by which it was fought is known as Dhu Qarad, a reservoir of water at a day’s journey from Madinah. According to the majority of scholars, this incident took place three days before the battle of Khaibar. It has been narrated on the authority of Salamah bin Al-Akwa‘, the hero of this battle, that the Messenger of Allâh (Peace be upon him) sent his hireling Rabah, with his camels to a nearby pasture. I, taking Talhah’s horse, went there for the same purpose. When the day dawned, ‘Abdur Rahman Al-Fazari made a raid, drove away all the camels, and killed the man who looked after them. I told Rabah to ride the horse, take it to Talhah and inform the Messenger of Allâh (Peace be upon him) that the polytheists had made away with his camels. Then I stood upon a hillock and turning my face to Madinah, shouted thrice: “Come to our help!” After that I set out in pursuit of the raiders, shooting at them with arrows and chanting (self-eulogatory) verse:

بخدا قسم، من پیوسته به سوی آنان تیر می‌انداختم و حیوانات آنان را پی می‌کردم. هرگاه سوارهٔ‌ای به من روی می‌آورد، خود را به درخت می‌رساندم، زیر آن می‌نشستم، به سوی او تیر می‌انداختم و اسبش را پی می‌کردم. سرانجام آنان به یک دره‌ی باریک کوهستانی داخل شدند. من بر آن کوه برآمدم و با پرتاب سنگ، آنان را از پیشروی باز داشتم. به همین‌گونه آنان را تعقیب کردم تا اینکه همهٔ شتران را رها کردم و هیچ‌کس با آنان باقی نماند. آنان در هر سو گریختند و من پیوسته آنان را تعقیب کرده و به سویشان تیر می‌انداختم، تا اینکه بیش از سی شملهٔ‌ جامه و سی نیزه را انداختند و بار خود را سبک کردند. بر هر چیزی که انداختند، با سنگی نشانه گذاشتم تا رسول‌الله ﷺ و یارانش آن را بشناسند (که این غنیمتی است که دشمن به جا گذاشته است). آنان به راه ادامه دادند تا به یک درهٔ باریک رسیدند. نشستند تا چیزی بخورند، و من بر بالای یک صخرهٔ مخروطی‌شکل نشستم. چهار نفر از آنان به کوه بالا آمدند و به سوی من می‌آمدند. وقتی به اندازه‌ای نزدیک شدند که صدای مرا بشنوند، فریاد زدم: «مرا می‌شناسید؟» گفتند: «نه. تو کیستی؟» گفتم: «من سلمه پسر اکوع هستم. می‌توانم هر یک از شما را که بخواهم بکشم، ولی هیچ‌یک از شما نمی‌تواند مرا بکشد.» پس بازگشتند. من از جایم تکان نخوردم تا اینکه سواران رسول‌الله ﷺ را دیدم که از میان درختان می‌آمدند. پیشاپیش آنان اخرم بود، پشت سر او ابوقتادهٔ انصاری و سپس مقداد بن اسود. اخرم و عبدالرحمن فزاری با هم به نبرد پرداختند. اخرم اسب عبدالرحمن را پی کرد، اما او توانست با نیزه‌اش به او ضربه بزند و او را بکشد. عبدالرحمن در حالی که سوار بر اسب اخرم بود برگشت. ابوقتاده چون این را دید، با عبدالرحمن به نبردی سخت پرداخت، با نیزه به او زد و کارش تمام شد. مشرکان در نتیجه گریختند و من آنان را تعقیب کردم تا اینکه پیش از غروب آفتاب به دره‌ای با چشمه‌ای آب به نام ذی‌قرد رسیدند. در آنجا استراحت کردند تا آب بنوشند. میں نے البتہ دشمنوں کا تعاقب کیا اور ان کو وادی سے باہر نکال دیا، اس سے پہلے کہ وہ ایک قطرہ پانی بھی پی سکتے۔ بعد میں نبی ﷺ اپنے صحابہ کے ساتھ مجھ تک پہنچ گئے۔ میں نے ان سے عرض کیا: اللہ کے رسول! ہماری قوم میں سے سو آدمی منتخب کرنے کی اجازت دیجیے تاکہ میں ان لٹیروں کا پیچھا کروں اور ان کا کام تمام کر دوں۔ اس پر نبی ﷺ نے فرمایا: "ابن الاکوع! تم نے (لوٹ کا مال) کافی لے لیا ہے، اب تمہیں بڑائی اور درگزر کا مظاہرہ کرنا چاہیے؛ اب وہ غطفان کی بستی میں پہنچ چکے ہیں جہاں ان کی مہمان نوازی کی جا رہی ہے۔" پھر آپ ﷺ نے فرمایا: "آج ہمارا بہترین سوار ابو قتادہ ہے، اور ہمارا بہترین پیادہ سلمہ ہے۔" آپ ﷺ نے مجھے مال غنیمت میں سے دو حصے دیے، ایک سوار کا حصہ اور دوسرا پیادے کا حصہ، اور دونوں کو میرے لیے جمع کر دیا۔ پھر مدینہ واپس لوٹنے کا ارادہ فرمایا تو مجھے اپنے پیچھے سوار کر لیا، آپ ﷺ کی اونٹنی کا نام "العضباء" تھا۔

By Allâh, I continued shooting at them and hamstringing their animals. Whenever a horseman turned upon me, I would come to a tree (hid myself) sitting at its base, shoot at him and hamstring his horse. At last they entered a narrow mountain gorge. I ascended that mountain and held them at bay throwing stones at them. I continued to chase them in this way until I got all the camels released with no one left with them. They fled in all directions and I following and shooting at them continually until they dropped more than thirty mantles and thirty lances, lightening their burden. On everything they dropped, I put a mark with a stone so that the Messenger of Allâh (Peace be upon him) and his Companions might recognize them (that it was booty left by the enemy). They went on until they came to a narrow valley. They sat down to eat something, and I sat on the top of a tapering rock. Four of them ascended the mountain coming towards me. When they were near enough to hear me, I shouted: “Do you recognize me?” They said: “No. Who are you?” I said: “I am Salamah son of Al-Akwa‘. I can kill anyone of you I like but none of you can kill me.” So they returned. I did not move from my place until I saw the horsemen of the Messenger of Allâh (Peace be upon him), who came riding through the trees. The foremost among them was Akhram, behind him was Abu Qatadah Al-Ansari followed by Al-Miqdad bin Al-Aswad. Akhram and ‘Abdur Rahman Al-Fazari met in combat. Akhram hamstrung ‘Abdur Rahman’s horse but the latter managed to strike him with his lance and kill him. ‘Abdur Rahman turned around riding Akhram’s horse. Abu Qatadah, seeing this, got engaged in fierce combat with ‘Abdur Rahman, smote him with his lance and it was fatal. The polytheists consequently fled away and I was in their pursuit until before sunset they reached a valley with a spring of water called Dhu Qarad. They rested there to have a drink. I however, running in hot pursuit, turned them out of the valley before they could drink a drop of water. Later on, the Prophet (Peace be upon him), along with his Companions, overtook me. I addressed him saying: Messenger of Allâh, let me select from our people one hundred men and I will follow the marauders and finish them. In reply, the Prophet (Peace be upon him) said: “Ibn Al-Akwa‘, you have taken enough and so now you have to show magnanimity; now they have reached the habitation of Ghatfan where they are being feted.” He added saying: “Our best horseman today is Abu Qatadah, and our best footman today is Salamah.” He allotted me two shares of the booty - the share meant for the horseman and the other meant for the footman, and combined both of them for me. Intending to return to Madinah, he made me mount behind him on his she-camel called Al-‘Adba’.