فتحِ مکہ اور اس کی فتح، جیسا کہ ہم پہلے ہی بیان کر چکے ہیں، ایک فیصلہ کن جنگ تھی جس نے شرک کو مکمل طور پر ختم کر دیا۔ Note: The instructions require Pashto, but the target is a Pashto translation; here is the translation in Pashto. فتحِ مکه او د هغې فتح، لکه څنګه چې موږ دمخه بیان کړې، یوه فیصله کوونکې جګړه وه چې شرک یې بشپړ ډول له منځه یووړ. په دې جګړې کې عربانو د حق او باطل ترمنځ توپیر وکړای شو. تېروتنه یې له ژوند نه ختمه شوه. نو دوی د اسلام د منلو لپاره سیالي وکړه. عمرو بن سلمه وویل: "موږ داسې یوه چینه ته وو چې هلته د خلکو تګ راتګ و. کله چې سپاره کاروانیان زموږ تر څنګه تیریدل، موږ به له هغوی پوښتنه کوله: ‘د خلکو څه حال دی؟ دا سړی (یعنې پیغمبر ﷺ) څنګه دی؟’ هغوی به ویل: ‘هغه وایي چې الله فلانې شی نازل کړی دی.’ زه به هغه خبرې داسې یادولې لکه چې په سینه کې مې لوستل شوي وي. عربانو به خپل اسلام قبلول د فتحې پورې تړل. دوی به ویل: ‘هغه پرېږدئ چې خپلو خلکو سره مخ شي. که هغه ریښتیانی پیغمبر وي نو هغوی به ځان ته غالب کړي.’ نو کله چې فتحه وشوه، خلکو ژر اسلام اعلان کړ. زما پلار زما د ټولو قوم څخه د اسلام په منلو کې تر ټولو ژر و. خپلو خلکو ته ورسېد او ویې ویل: ‘په الله قسم، زه همدا اوس د پیغمبر ﷺ خدمت ته ورغلی وم. هغه وفرمایل: فلانې وخت لمونځ وکړئ، او فلانې وختونو کې فلانې لمونځونه وکړئ. کله چې د لمانځه وخت راشي، تاسو کې یو اذان ووایي او په تاسو کې تر ټولو زیات قرآن پوه ستاسو امام وټاکئ.’" دا نبوي روایت د فتحِ مکې ستر اغېز د پېښو په بڼه ښيي. په تېره بیا دا د اسلام د پیاوړتیا او د عربانو د اسلام ته د تسلیمېدو پر دریځ د فتحې اغېز ښکاره کوي. دا اغېز د تبوک د یرغل څخه وروسته یقیني او ژور شو. د هجرت په نهم او لسم کال کې په مدینه کې د پرله پسې استازو ډېر شمېر دې اغېز ته ښکاره او روښانه شاهدي دی. الهجوم الكبير لخلق الذين اسرعوا الی اعتناق دين الله او الجيش العظیم الذي ضم عشرة آلاف مقاتل في غزوة فتح مکة قد کبر حتی شارک في غزوة تبوك ثلاثون الف مقاتل. لم يکن هذا النمو في الجيش الاسلامي الا بعد اقل من سنة من فتح مکة. شارک في حجة الوداع مئة الف او مئة واربعة واربعون الف حاج مسلم، وکان عدد المسلمين هائلا يتدفق کبحر من الناس حول رسول الله ﷺ، حتی ان الافق تردد صداه بأصواتهم واهتزت سعة الارض، وهم يقولون: لبيک، اي يا رب ها نحن نعبدک، ويمجدون الله ويعظمونه ويشکرونه.

The invasion and the conquest of Makkah was — as we have already stated — a decisive battle that destroyed paganism utterly. The Arabs as a result of that battle were able to differentiate the truth from the error. Delusion no longer existed in their life. So they raced to embrace Islam. ‘Amr bin Salamah said: “We were at a water (spring) where the passage of people was. So when camel riders passed by us we used to ask them: ‘What is the matter with people? What is this man (i.e. the Prophet) like?’ They would say, ‘He claims that Allâh has revealed so and so.’ I used to memorize those words as if they had been recited within my chest. The Arabs used to ascribe their Islamization to the conquest. They would say: ‘Leave him alone to face his people. If he were a truthful Prophet he would overcome them.’ So when the conquest took place, peoples hastened to declare their Islam. My father was the quickest of all my people to embrace Islam. Arriving at his people he said: ‘By Allâh I have just verily been to the Prophet (Peace be upon him) . And he said: ‘Perform so a prayer at such a time, and so and so prayers at such and such time. When the prayer time is due let one of you call for the prayer and appoint the most learned of the Qur’ân among you to be an Imam (leader) of yours.” This Prophetic tradition manifests the great effect of the conquest of Makkah on the phase of events. It certainly shows the influence of the conquest of Makkah upon the consolidation of Islam as well as on the Arabs’ stand and their surrender to Islam. That influence was absolutely confirmed and deeply rooted after the invasion of Tabuk. A clear and an obvious evidence of that influence could be deduced from the great number of delegations arriving in Madinah successively in the ninth and tenth years of Al-Hijra. The immense crowds of people who raced to embrace the religion of Allâh and the great army which included ten thousand fighters in the invasion of the conquest of Makkah had grown big enough to include thirty thousand fighters sharing in Tabuk invasion. It was only in less than a year after the conquest of Makkah that this growth in Islamic army had taken place. A hundred thousand or a hundred and forty four thousand Muslim pilgrims shared in Hajjatul -Wada‘ (i.e. Farewell Pilgrimage); it was such an enormous number of Muslims surging — as an ocean of men — round the Messenger of Allâh (Peace be upon him) , that the horizon echoed their voices and the expanses of land shook whereby while saying Labbaik (i.e. Lord, here we are worshipping), glorifying and magnifying Allâh, and thanking Him.

د احکام المغازي والسيرة کې ياديږي چې د استازو وفدونه پر اویا څخه زيات وو. دومره ډېر وفدونه په تفصيل سره څېړل اسانه کار نه دی، او دا ټول په تفصيل سره ذکر کول هم ډېره ګټه نه لري. له همدې امله زه به هغه څه بيان کړم چې تاریخي لحاظ سره ډېر عجيب يا ډېر مهم وي. په هرحال، لوستونکی بايد تل په زړه کې وساتي چې د فتح نه وروسته د قبيلو ډېرينه برخه مدينې ته راغلې، خو د فتحې نه مخکې هم وفدونه راغلي وو.

The number of delegations listed in Ahl Al-Maghazi were over seventy. Investigating such a large number is not an accessible thing; besides stating them in detail is not of a great benefit. Therefore, I am going to reveal an expose about what is historically wonderful or highly significant. Anyway a reader should always keep in mind that whilst the majority of tribes arrived in Madinah after the conquest, there were also pre-conquest delegations.

1. د عبدالقیس وفد: دې قبیلې دوه ځلې راتلل وشول. لومړی راتلل د هجرت په پنځم کال کې یا له هغې مخکې وشول. د دې قبیلې یو غړی منقذ بن حیان په مدینه کې سوداګرۍ کوله. نو کله چې هغه د سوداګرۍ لپاره مدینې ته راغی — دا د هجرت وروسته وو — د اسلام خبر یې واورېد، نو مسلمان شو او د پیغمبر ﷺ له لوري د خپلې قوم لپاره یو پیغام راوړ، چې وروسته هغوی هم مسلمانان شول. د حرامو میاشتو په یوه کې دیارلس یا څوارلس کسان د پیغمبر ﷺ په خدمت کې راغلل. په هماغه وخت کې هغوی د دین او څښاک په اړه د پیغمبر ﷺ مشوره وغوښته. د دوی مشر الاشج العصری و، چې رسول الله ﷺ ورته وفرمایل: «تاسو دوه داسې خصلتونه لرئ چې الله ﷺ یې خوښوي: دا هغه حلم او بردباري ده.» (البته د متن په دقیق ترجمه کې: «هغه دوه خصلتونه چې الله خوښوي، یو تحمل او بل بردباري دي.»)

1. The delegation of ‘Abdul Qais: This tribe had two arrivals. The first was in the fifth year of Al-Hijra or before that date. Munqidh bin Haiyan, a member of that tribe, used to trade in Madinah. So, as soon as he heard of Islam when he had arrived in it for trading — that was after the migration — he embraced Islam and carried a pledge from the Prophet (Peace be upon him) to his people who eventually became Muslims too. Thirteen or fourteen of them came to the Prophet (Peace be upon him) in one of the Hurum Months. It was then that they asked the Prophet’s advice about the Faith and drinks. Their chief was Al-Ashaj Al-Usri, to whom the Messenger of Allâh (Peace be upon him) said: “You have two qualities that Allâh likes: They are deliberatenessandclemency.”.

2. د دوی دویم راتګ د وفدونو په کال کې و. دوی څلویښت سړي وو. د ​​عبدالقیس له هغې ډلې څخه الجارود بن العلاء العبدي هم و، څوک چې عیسوي و خو ښه مسلمان شو.

2. Their second arrival was in the Year of Delegations. They were forty men. Al-Jarud bin Al-‘Alâ’ Al- ‘Abdi, who was Christian but turned to be a good Muslim, was one of that group.

۳۔ د دوس وفد: دې قبیلې راتګ د هجرت د اوومې کال په لومړیو کې و، هغه وخت چې د الله رسول ﷺ خیبر کې و. طفیل بن عمرو دوسي، چې مونږ دمخه ورباندې خبرې کړې دي او تشریح مو کړې ده چې څنګه هغه د رسول الله ﷺ د مکې په وخت کې مسلمان شو، خپلې قبیلې ته لاړ، چیرې چې هغه خلکو ته د اسلام دعوت ورکاوه، خو دوي ځنډ وکړ، تر دې چې هغه له دوي نا امیده شو او د الله رسول ﷺ ته راغی او له هغه څخه یې وغوښت چې د دوس په ضد د الله څخه دعا وکړي. خو د الله رسول ﷺ د دوس د هدایت لپاره دعا وکړه. وروسته دوس اسلام قبول کړ. نو طفیل د هجرت د اوومې کال په لومړیو کې د خپلې قبیلې د اویا یا اتیا کورنیو سره مدینې ته راورسید، هغه وخت چې د الله رسول ﷺ خیبر کې و، نو هغه ورسره هلته ملاقات وکړ.

مخکې له دې چې د رسول الله ﷺ د ژوند د وروستیو ورځو په اړه فکر وکړو، ښه به وي چې د هغه ستر کار ته یوه لنډه نظر واچوو چې د هغه ځانګړتیا وه. هماغه ځانګړتیا چې هغه یې د ټولو نورو پیغمبرانو او رسولانو څخه ممتاز کړ او دومره لوړ مقام یې ورکړ چې الله تعالی هغه د پخوانیو او وروستیو ټولو په مشرۍ وټاکه. دا هغه ذات دی چې په دې خطاب سره یاد شوی دی:

Before we move one more step and meditate on the last days of the Messenger of Allâh’s life, we ought to cast a quick glance at the great work that was a peculiarity of his. That very peculiarity that made him excel all other Prophets and Messengers and made him so superb that Allâh made him atop the formers and the latters. It was him that was addressed by:

• ”ای هغه څوک چې ځان یې په جامو کې پټ کړی دی [یعنی د الله رسول محمد ﷺ]! د شپې یوازې لږ وخت پرته، ولاړ شه [لمونځ وکړه].“ [73:1,2]

• “O you wrapped in garments [i.e Prophet Muhammad (Peace be upon him)]! Stand (to pray) all night, except a little.” [73:1,2].

او وویل:

And said:

• ”ای کمبل پوش (محمد ﷺ)! اٹھو اور خبردار کرو!“ [74:1,2]۔ پس وہ اٹھ کھڑے ہوئے اور اسی طرح بیس سال سے زیادہ جاری رکھا۔ ان برسوں کے دوران انہوں نے تمام انسانیت اور بنی نوع انسان کی خاطر، ایمان اور جہاد کے میدانوں میں مختلف انداز سے، عظیم توقعات کا بوجھ اپنے کندھوں پر اٹھانے کا بیڑا اٹھایا۔ ﷺ

• “O you [Muhammad (Peace be upon him)] enveloped (in garments). Arise and warn!” [74:1,2]. So he arose and kept on like that for over twenty years. During those years he undertook to carry the burdens of the great expectations on his shoulders for the sake of the whole mankind and humanity, the Faith and Jihad in various fields.

رسول الله ﷺ د جاهلیت د خیالونو او هغو ځمکنیو بارونو او کشش‌ونو میں ډوبې شوې د انسانانو ضمیر ته د جهاد او مبارزې بارونه پورته کړل. هغه د خواهشاتو او شهوتونو په زنځیرونو تړلی د انسان ضمیر خلاص کولو لپاره خپل اوږو باندې دا بار واخیست. لا چې هغه د خپلو صحابه‌کرامو ضمیر د جاهلیت او دنیوي ژوند له بارونو او ډبرو څخه آزاد کړ، نو بل میدان کې بله جګړه پیل کړه، یا په حقیقت کې پې‌در‌پې جګړې د الله د دعوت له دښمن او هغو کسانو سره پیل کړې چې د دې دعوت په خلاف سازشونه کوي. دا جګړه هغو کسانو سره وه چې مومنانو په خلاف سازشونه کوي، او هغه کسان چې د دې پاک بوټي د کرلو او ساتنې په اړه ډېر محتاط وو، مخکې له دې چې دا بوټی لوی شي، خپلې ریښې په ځمکه کې خپرې کړي، او خپل ټهنې هوا ته وغځوي، او په دې ډول نورو ساحو ته ختیځ شي. د عرب د ټاپوګانې جګړې لا ختمې شوې نه وې چې بیزنطیانو د شمالي پولو په ځای دې نوي ملت د له منځه وړلو لپاره چمتووالی پیل کړ.