جاهلیت کے عرب کے بارے میں بات کرتے ہوئے، ہم ضروری سمجھتے ہیں کہ حکمرانی، امارت، فرقہ واریت اور عربوں کے مذہبی تسلط کی تاریخ کا ایک مختصر خاکہ پیش کریں، تاکہ اسلام کے ظہور کے وقت پیش آنے والے حالات کو سمجھنا آسان ہو۔

When talking about the Arabs before Islam,we deem it necessary to draw a mini-picture of the history of rulership, princeship, sectarianism and the religious dominations of the Arabs, so as to facilitate the understanding of emergent circumstances when Islam appeared.

کله چې د اسلام لمر راخرغ، د عربستان واکمنان دوه ډوله وو: تاجدار پاچاهان، چې په حقیقت کې خپلواک نه وو؛ او د قبیلو او ټولنو مشران، چې هماغه واک او امتیازات لرل چې تاجدار پاچاهانو ته ورکول کېدل، او اکثره خپلواک وو، که څه هم ځینو کسانو کېدای شوای د یو تاجدار پاچا تابعداري بڼه ښودلې وای. تاجدار پاچاهان یوازې د یمن، حیره او غسان وو. د عربستان نور ټول واکمنان بې تاجه وو.

When the sun of Islam rose, rulers of Arabia were of two kinds: crowned kings, who were in fact not independent; and heads of tribes and clans, who enjoyed the same authorities and privileges possessed by crowned kings and were mostly independent, though some of whom could have shown some kind of submission to a crowned king. The crowned kings were only those of Yemen, Heerah and Ghassan. All other rulers of Arabia were non-crowned.

د سبأ قوم د خالصو عربو له لرغونو ملتونو څخه و، چې په یمن کې ژوند کاوه. د «عور» په سیمه کې د کیندنو له لارې د دوی شتون د مخه پنځه ویشت پیړۍ پر ځای ثابت شو. د دوی تمدن وده وکړه، او د دوی واکمنی د مخکې یوولس پیړۍ پر ځای پراخه شوه.

The folks of Sheba were one of the oldest nations of the pure Arabs, who lived in Yemen. Excavations at “Or” brought to light their existence twenty five centuries B.C. Their civilization flourished, and their domain spread eleven centuries B.C.

دا ممکنه ده چې د دوی عمرونه د لاندې اټکل سره سم ووېشل شي:

It is possible to divide their ages according to the following estimation:

1. هغه پیړۍ چې له ۶۵۰ مخکې ۱.ب. پورې ټاکل کیږي، چې په هغه کې د دوی پاچاهان "مکرب سبا" بلل کیدل. د دوی پلازمینه "سرواح" وه، چې "خربه" په نامه هم یادیږي، او خرابې یې د "مآرب" د لویدیځ خوا څخه د یوې ورځې د سفر په واټن کې پرتې دي. په همدې دوره کې دوی د "د مآرب بند" جوړول پیل کړل، کوم چې د یمن په تاریخ کې ډیر لوی اهمیت درلود. ویل کیږي چې د سبا سلطنت دومره پراخ وو چې په عربستان کې او بهر د دوی کالونۍ وې.

1. The centuries before 650 B.C., during which their kings were called “Makrib Sheba”. Their capital was “Sarwah”, also known as “Khriba”, whose ruins lie in a spot, a day’s walk from the western side of “Ma’rib”. During this period, they started building the “Dam of Ma’rib” which had great importance in the history of Yemen. Sheba was also said to have had so great a domain that they had colonies inside and outside Arabia.

2. د ۶۵۰ قبل المیلاد څخه تر ۱۱۵ قبل المیلاد پورې، د دې دورې په ترڅ کې دوی د «مکرب» نوم پریښود او د «د سبا پاچاهان» نوم یې غوره کړ. همدارنګه دوی سرواح پرځای مآرب خپل پلازمینه وګرځوله. د مآرب ویجاړې د صنعاء څخه ۶۰ میله ختیځ ته پرتې دي.

2. From 650 B.C. until 115 B.C. During this era, they gave up the name “Makrib” and assumed the designation of “Kings of Sheba”. They also made Ma’rib their capital instead of Sarwah. The ruins of Ma’rib lie at a distance of sixty miles east of San‘a.

۳. د ۱۱۵ ق.م څخه تر ۳۰۰ م پورې. د دې دورې په ترڅ کې د حمیر قبیلې د سبا سلطنت فتح کړ او د مآرب پر ځای یې ردان د پلازمینې په توګه ونیوله. وروسته ردان ته "ظفار" ویل کیدل. د هغې ویرانې لا اوس هم د "یرم" ښار ته نږدې د مدوار غونډۍ پر سر پرتې دي. د دې دورې په ترڅ کې دوی د زوال او ړنګیدو پیل وکړ. د دوی تجارت به ډېر لوی حد پورې ناکامه شو، لومړی، د حجاز په شمال باندې د نبطیانو د واکمنۍ له امله؛ دوهم، د روم د مصر، شام او د حجاز د شمال د فتح څخه وروسته د بحري تجارتي لارو په اړه د رومیانو د برترۍ له امله؛ او دریم، د قبیلو ترمنځ د جګړو له امله. د پورتنیو درې یادو شوو عواملو له امله د قحطان کورنۍ یووالی له لاسه ورکړ او شاوخوا خپرې شوې.

3. From 115 B.C. until 300 A.D. During this period, the tribe of Himyar conquered the kingdom of Sheba and took Redan for capital instead of Ma’rib. Later on, Redan was called “Zifar”. Its ruins still lie on Mudawwar Mountain near the town of “Yarim”. During this period, they began to decline and fall. Their trade failed to a very great extent, firstly, because of the Nabetean domain over the north of Hijaz; secondly, because of the Roman superiority over the naval trade routes after the Roman conquest of Egypt, Syria and the north of Hijaz; and thirdly, because of the inter-tribal warfare. Thanks to the three above-mentioned factors, families of Qahtan were disunited and scatteredout.

په ۵۲۳ میلادي کال کې ذونواس، چې یهودي و، د نجران عیسویانو په وړاندې یوه لویه لښکر واستاوه، ترڅو هغوی ته مجبور کړي چې یهودیت ومني. کله چې دوی له منلو انکار وکړ، نو هغوی ژوندي په یوه لویه ګډه کې واچول شول چې په کې یوه لویه اور بل شوی و. د قرآن کریم هم د دې پېښې ته اشاره کړې ده:

In 523, Dhu Nawas, a Jew, despatched a great campaign against the Christians of Najran in order to force them to convert into Judaism. Having refused to do so, they were thrown alive into a big ditch where a great fire had been set. The Qur’ân referred to this event:

• «لعنت شوې دي د ځندق خاوندان.» [85:4]

• “Cursed were the people of the ditch.” [85:4]

دا کار د عیسوی مذهب پیروانو، په ځانګړې توګه د روم د پاچاهانو په زړه کې ډېر غوسه واچوله، چې نه یوازې يې د حبشه (ایتوپیا) پاچا د عربانو پر ضد وهڅاوه، بلکې يو لوی بحري بېړۍ يې هم راټوله کړه چې د حبشې د اویا زره جنګیالیو لښکر سره مرسته وکړي، ترڅو په ۵۲۵ میلادي کال د اریاط په مشرۍ یمن بیا فتح کړي. اریاط ته د یمن واکمني ورکړل شوه، او تر هغه وخت پورې يې دا منصب ساتلی و، ترڅو چې د هغه د لښکرو یوه مشر، ابرهه، هغه ووژلو. ابرهه د حبشې د پاچا سره پخلا وکړه، د یمن واکمني یې په لاس واخیست، او وروسته يې خپلو سرتیرو ته امر وکړ چې د کعبې ویجاړولو ته لاړ شي. له همدې امله، هغه او د هغه سرتیري «د فیل والا» په نوم مشهور شول.

This aroused great wrath among the Christians, and especially the Roman emperors, who not only instigated the Abyssinians (Ethiopians) against Arabs but also assembled a large fleet which helped the Abyssinian (Ethiopian) army, of seventy thousand warriors, to effect a second conquest of Yemen in 525 A.D., under the leadership of Eriat, who was granted rulership over Yemen, a position he held until he was assassinated by one of his army leaders, Abraha, who, after reconciliation with the king of Abyssinia, took rulership over Yemen and, later on, deployed his soldiers to demolish Al-Ka‘bah, and , hence, he and his soldiers came to be known as the “Men of the Elephant”.

د فیل د پیښې وروسته، د یمن خلکو د معدیکرب بن سیف ذي یزن الحمیري په مشرۍ او د فارسي مرستې په واسطه، د حبشي (ایتوپیایي) یرغلګرو په وړاندې پاڅون وکړ، خپلواکي یې بیرته ترلاسه کړه او معدیکرب یې د خپل پاچا په توګه وټاكه. په هرصورت، معدیکرب د یوه حبشي لخوا ووژل شو، هغه حبشي چې معدیکرب به یې د خدمت او ساتنې لپاره ورسره ساتل. په دې ډول د ذي یزن کورنۍ د تل لپاره له پاچاهۍ محرومه شوه. کسری، د فارس پاچا، د صنعاء لپاره یو فارسي واکمن وټاکه او په دې ډول یې یمن یو فارسي استعماري سيمه وګرځاوه. د فارس واکمنانو د یمن واکمني ساتلې تر هغه چې باذان، چې د دوی وروستی واکمن و، په ۶۳۸ میلادي کال کې اسلام قبول کړ، او په دې توګه د فارس واکمني د یمن په سیمه کې پای ته ورسیده.

After the “Elephant” incident, the people of Yemen, under the leadership of Ma‘dikarib bin Saif Dhu Yazin Al-Himyari, and through Persian assistance, revolted against the Abyssinian (Ethiopian) invaders, restored independence and appointed Ma‘dikarib as their king. However, Ma‘dikarib was assassinated by an Abyssinian (Ethiopian) he used to have him around for service and protection. The family of Dhu Yazin was thus deprived of royalty forever. Kisra, the Persian king, appointed a Persian ruler over San‘a and thus made Yemen a Persian colony. Persian rulers maintained rulership of Yemen until Badhan, the last of them, embraced Islam in 638 A.D., thus terminating the Persian domain over Yemen.

کوروش کبیر (۵۵۷–۵۲۹ ق.م) له هغه وخته چې پارسیان یې یووالی ته راوستل، د عراق او د هغې د شاوخوا سیمو باندې حکومت کاوه. تر هغې چې اسکندر کبیر د دوی پاچا داریوش اول ته ماتې ورکړه او په ۳۲۶ ق.م کې یې پارسیان تابع کړل، هیچا د دوی له واک څخه ځان نشو خلاصولای. له هغه وخته پارسي سیمې ووېشل شوې او د "د ملوک الطوائف" په نوم پاچاهانو یې واکمني وکړه، چې دا دوره تر ۲۳۰ زېږدیز کال پورې دوامه وکړه. په همدې وخت کې، قحطانیانو د عراق ځینې سیمې ونیولې، او وروسته عدنانیان راغلل چې د بين النهرين ځینې برخې له دوی سره شریکې کړې.

Ever since Korosh the Great (557-529 B.C.) united the Persians, they ruled Iraq and its neighbourhood. Nobody could shake off their authority until Alexander the Great vanquished their king Dara I and thus subdued the Persians in 326 B.C. Persian lands were thenceforth divided and ruled by kings known as “the Kings of Sects”, an era which lasted until 230 A.D. Meanwhile, the Qahtanians occupied some Iraqi territories, and were later followed by some ‘Adnanians who managed to share some parts of Mesopotamia with them.

پارسیان، د اردشیر په مشرۍ کې، چې په ۲۲۶ میلادي کال کې یې د ساسانی دولت بنسټ کېښود، بیرته داسې یووالی او ځواک ترلاسه کړ چې د خپلې واکمنۍ شاوخوا اوسیدونکي عربان مطیع کړي، او قضاعه یې په شام تللو مجبور کړه، او د حیرې او انبار خلک یې د پارسي واک لاندې پریښودل.

The Persians, under the leadership of Ardashir, who had established the Sasanian state in 226 A.D, regained enough unity and power to subdue the Arabs living in the vicinity of their kingdom, and force Quda‘a to leave for Syria , leaving the people of Heerah and Anbar under the Persian domain.

در زمانِ اردشیر، جزیمہ الوَدّاح حیرہ، ربیعہ، مُضر او د بین‌النهرین پر واکمنی کوله۔ اردشیر دا فکر کړی و چې هغه نشي کولای عربانو باندې په مستقیم ډول واکمنی وکړي او د هغوی له بریدونو خپلې پولې وساتي، مګر دا چې د هغوی څخه یو داسې کس پاچا وټاکي چې د خپل قبیلې ملاتړ او واک ولري۔ هغه دا هم لیدلي و چې کېدای شي له عربانو د بېزنطي پاچاهانو پر ضد کار واخلي، همغه پاچاهان چې تل به یې هغه ستړی کاوه۔ په ورته وخت کې د عراق عربان کولای شول د سوریې هغه عربانو سره مقابله وکړي چې د بېزنطي پاچاهانو په واک کې وو۔ سربیره پردې، هغه داسې بولي چې د حیرې د پاچا تر قومانده لاندې یو فارسي لښکر وساتي، ترڅو هغه عربان چې ممکن د هغه پر ضد بغاوت وکړي، پرې وکارول شي۔

During the time of Ardashir, Juzaima Alwaddah exercised rulership over Heerah, Rabi‘a and Mudar, and Mesopotamia. Ardashir had reckoned that it was impossible for him to rule the Arabs directly and prevent them from attacking his borders unless he appointed as king one of them who enjoyed support and power of his tribe. He had also seen that he could make use of them against the Byzantine kings who always used to harass him. At the same time, the Arabs of Iraq could face the Arabs of Syria who were in the hold of Byzantine kings. However, he deemed it fit to keep a Persian battalion under command of the king of Heerah to be used against those Arabs who might rebel against him.

په قبايلي کډوالیو کې د قضاعه ځينې ټولنې د شام پولو ته ورسیدې او هلته مېشتې شوې. دوی د صُلیح بن حلوان د کورنۍ څخه وو، چې د هغه له اولادې د دُجاعم بن صُلیح زامن وو، چې اد-دُجاعمه په نوم یادېږي. د قضاعه دغه ټولنې د بيزنطيانو لخوا د دوی د پولو په ساتنه کې کارول کېدې، په دې توګه چې هم د عربو بدويانو برید او هم د فارسيانو په وړاندې دفاع وکړي، او د وخت ډېره موده یې خپلواکي څښتله، چې ويل کېږي د دویمې میلادي پېړۍ ټوله موده یې دوام کړی. ترټولو مشهور پاچاګانو کې یو یې زياد بن الحبوله و. خو د دوی واک د غسانيانو په لاس د ماتې په پایله کې پای ته ورسید، او بیا غسانيانو د شام عربانو باندې د استازې واکمنۍ حق ترلاسه کړ او دومة الجندل یې خپل مرکز وګرځاوه، چې دا حالت د په ۱۳ هجري کال کې د یرموک جګړې پورې دوام وکړ. د دوی وروستی پاچا جبله بن الأيهم د ولي‌عمر بن الخطاب (رضي الله عنه) د خلافت په زمانه کې اسلام قبول کړ.

In the process of the tribal emigrations, some septs of Quda‘a reached the borders of Syria where they settled down. They belonged to the family of Sulaih bin Halwan, of whose offspring were the sons of Duj‘am bin Sulaih known as Ad-Duja‘ima. Such septs of Quda‘a were used by the Byzantines in the defence of the Byzantine borders against both Arab Bedouin raiders and the Persians, and enjoyed autonomy for a considerable phase of time which is said to have lasted for the whole second century A.D. One of their most famous kings was Zyiad bin Al-Habula. Their authority however came to an end upon defeat by the Ghassanides who were consequently granted the proxy rulership over the Arabs of Syria and had Dumat Al-Jandal as their headquarters, which lasted until the battle of Yarmuk in the year 13 A.H. Their last king Jabala bin Al-Aihum embraced Islam during the reign of the Chief of Believers, ‘Umar bin Al-Khattab (May Allah be pleased with him).

اسماعیل (علیه السلام) په ټول ژوند کې د مکې حکومت او د مقدس حرم سرپرستي چلوله. د هغه له مړینې وروسته، چې عمر یې ۱۳۷ کاله و، د هغه دوه زامن، نابت او قیدار، د هغه ځای ناستي شول. وروسته، د دوی ماما، مضاض بن عمرو الجرهمي، واک په لاس کې واخیست، او په دې ډول د مکې حکومت د جرهم قبیلې ته انتقال شو. دا مقام د ډیر درناوي وړ و، خو د اسماعیل د زامنو لپاره ډیر لږ واک پاتې شو، ځکه چې د دوی د پلار د مقدس حرم د ودانولو کارنامې ته درناوی کېده. دوی دا مقام تر هغه وخته وساته، چې د بخت نصر له راڅرګندېدو لږ وړاندې د جرهم قبیلې زوال راغی.

Ishmael (Peace be upon him) administered authority over Makkah as well as custodianship of the Holy Sanctuary throughout his lifetime. Upon his death, at the age of 137, two of his sons, Nabet and Qidar, succeeded him. Later on, their maternal grandfather, Mudad bin ‘Amr Al-Jurhumi took over, thus transferring rulership over Makkah to the tribe of Jurhum, preserving a venerable position, though very little authority for Ishmael’s sons due to their father’s exploits in building the Holy Sanctuary, a position they held until the decline of the tribe of Jurhum shortly before the rise of Bukhtanassar.

بخت‌نصر د عربو په لومړي یرغل کې، چې د "ذات عرق" په ځای کې پیښ شو، د عربو مشر د جرهم له قبیلې نه نه و. دا په دې ښکاره کېږي چې د عدنانیانو سیاسي رول په مکې کې نور هم مضبوط کېدو ته روان و. په 587 ق.م. کې د بخت‌نصر دوهم یرغل په وخت کې، عدنانیان له ویرې یمن ته وتښتېدل، او بُرمیا النبي د معد سره شام ته وتښتېد. خو کله چې د بخت‌نصر فشار کم شو، معد بیرته مکې ته راستون شو، او هلته د جرهم له قبیلې نه یوازې جرشم بن جلهمه پاتې و. د هغه لور معانه معد ته د ښځې په توګه ورکړل شوه، او وروسته د دې له لارې معد ته یو زوی پیدا شو چې نزار نومېده.

The political role of the ‘Adnanides had begun to gain firmer grounds in Makkah, which could be clearly attested by the fact that upon Bukhtanassar’s first invasion of the Arabs in ‘Dhati ‘Irq’, the leader of the Arabs was not from Jurhum. Upon Bukhtanassar’s second invasion in 587 B.C., however, the ‘Adnanides were frightened out to Yemen, while Burmia An-Nabi fled to Syria with Ma‘ad, but when Bukhtanassar’s pressure lessened, Ma‘ad returned to Makkah to find none of the tribe of Jurhum except Jursham bin Jalhamah, whose daughter, Mu‘ana, was given to Ma‘ad as wife who, later, had a son by him named Nizar.

په مکه کې د ژوند د ستونزمنو شرایطو او بې وزلۍ له امله، د جرهم قبیلې د حرم زائرانو ته تکلیف ورکول پیل کړل او د هغه د مالونو غصب یې کاوه. دې کار د عدنانیانو (د بکر بن عبد مناف بن کنانه زامنو) کې کرکه او غضب پیدا کړ، چې د مرّ الظهران په نامه یوې ګاونډۍ سیمې کې د میشت کېدو لپاره راغلې د خزاعه قبیلې په مرسته یې جرهم باندې یرغل وکړ او دوی یې د مکې څخه وویشتل، او د دوهمې میلادي پېړۍ په منځ کې یې واک قضاعه ته پرېښود.

On account of difficult living conditions and destitution prevalent in Makkah, the tribe of Jurhum began to ill-treat visitors of the Holy Sanctuary and extort its funds, which aroused resentment and hatred of the ‘Adnanides (sons of Bakr bin ‘Abd Munaf bin Kinana) who, with the help of the tribe of Khuza‘a that had come to settle in a neighbouring area called Marr Az-Zahran, invaded Jurhum and frightened them out of Makkah leaving rulership to Quda‘a in the middle of the second century A.D.

• لومړی: حاجیانو ته له عرفات څخه مزدلفې ته، او بیا له منیٰ څخه د عقبې جمرې ته د لارښوونې دنده. دا واک د الغوث بن مره کورنۍ درلودل، چې د الیاس بن مضر یوه ډله وه او «صوفه» ورته ویل کیدل. دا امتیاز دا معنا درلوده چې حاجیان تر هغې د عقبې ته ډبرې نه شي ویشتلای، څو چې د «صوفه» له سړو څخه یو سړی دا کار ونه کړي. کله چې دوی د ډبرو ویشتلو څخه فارغ شول او د منیٰ وادي پریښودل غوښتل، د «صوفه» سړي د عقبې دواړو خواوو ته ودریدل او هیڅوک به دا ځای نه تیرېدی، تر هغې چې د «صوفه» سړي تیر نه شوای او حاجیانو ته یې لاره پاکه نه کړې. کله چې صوفه له منځه لاړه، د تمیم قبیلې د سعد بن زید منات کورنۍ دا دنده په غاړه واخیسته.

• The First: Leading pilgrims from ‘Arafat to Muzdalifah and then from Mina to the ‘Aqabah Stoning Pillar. This was the authority of the family of Al-Ghawth bin Murra, one of the septs of Elias bin Mudar, who were called ‘Sofa’. This privilege meant that the pilgrims were not allowed to throw stones at Al-‘Aqabah until one of the ‘Sofa’ men did that. When they had finished stoning and wanted to leave the valley of Mina, ‘Sofa’ men stood on the two sides of Al-‘Aqabah and nobody would pass that position until the men of ‘Sofa’ passed and cleared the way for the pilgrims. When Sofa perished, the family of Sa‘d bin Zaid Manat from Tamim tribe took over.

دوهم: الإفاضہ (د مزدلفې څخه منیٰ ته تلل) د قربانۍ په ورځ، او دا د عدوان کورنۍ ذمہ واری وه۔

The Second: Al-Ifadah (leaving for Mina after Muzdalifah) on sacrifice morning, and this was the responsibility of the family of Adwan.

دریمه: د حرمت لرونکو میاشتو د ځنډولو کار، او دا مسؤولیت د بنی کنانه څخه د تمیم بن عدي کورنۍ ته تعلق درلود۔

The Third: Deferment of the sacred months, and this was the responsibility of the family of Tamim bin ‘Adi from Bani Kinana.

خزاعه د مکې په واک کې درې سوه کاله پاتې شول، په دې موده کې د عدنانیانو خلک د نجد او د بحرین او عراق په غاړو کې خپاره شول، او د قریش وړې ټولنې د مکې په څنډو کې پاتې شوې؛ دوی حلول، حرم او د کنانې ځینې کورنۍ وې. دوی د مکې یا د کعبې په دې کور کې هیڅ امتیاز نه درلود، تر دې چې قصي بن کلاب راڅرګند شو. ویل کیږي چې د هغه پلار هغه وخت مړ شو چې هغه لا ماشوم و، او د هغه مور وروسته د بني عذرې له قبیلې د ربیعه بن حرام سره واده وکړ. ربیعه خپله میرمن او د هغې ماشوم د شام په پولو کې خپل وطن ته یووړ. کله چې قصي ځوان شو، بیرته مکې ته راغی، چې په هغه وخت کې د خزاعې حلیل بن حبشه پرې واکمن و، او هغه خپله لور حبه قصي ته د میرمنې په توګه ورکړه. د حلیل له مړینې وروسته، د خزاعې او قریش ترمنځ جګړه پیل شوه، چې د پایلې په توګه قصي مکه او کعبه ونیولې.

Khuza‘a’s reign in Makkah lasted for three hundred years, during which, the ‘Adnanides spread all over Najd and the sides of Bahrain and Iraq, while small septs of Quraish remained on the sides of Makkah; they were Haloul, Harum and some families of Kinana. They enjoyed no privileges in Makkah or in the Sacred House until the appearance of Qusai bin Kilab, whose father is said to have died when he was still a baby, and whose mother was subsequently married to Rabi‘a bin Haram, from the tribe of Bani ‘Udhra. Rabi‘a took his wife and her baby to his homeland on the borders of Syria. When Qusai became a young man, he returned to Makkah, which was ruled by Halil bin Habsha from Khuza‘a, who gave Qusai his daughter, Hobba, as wife. After Halil’s death, a war between Khuza‘a and Quraish broke out and resulted in Qusai’s taking hold of Makkah and the Sacred House.

• لومړی: د هغه د اولادې د خپریدو، د مال د زیاتوالي او د هغه د عزت د لوړوالي له لیدلو وروسته، چې د حلیل له مړینې وروسته پیښ شو، قصي ځان د خزاعه او بني بکر د قبیلو په پرتله د مکې د واکمنۍ او مقدس کور د ساتنې د مسؤولیت د اوږو لپاره ډیر حقدار وګاڼه. هغه دا هم ټینګار وکړ چې قریش د اسماعیل د اولادې مشران دي. له همدې امله هغه د قریش او کنانه ځینو کسانو سره د خزاعه او بني بکر د مکې څخه د وتلو د خپل ارمان په اړه مشوره وکړه. دوی د هغه نظر خوښ کړ او ملاتړ یې ورسره وکړ. • دویم: خزاعه ادعا کوله چې حلیل له قصي څخه غوښتي وو چې د هغه له مړینې وروسته د کعبې ساتنه او د مکې واکمني ولري.

• The First: Having noticed the spread of his offspring, increase of his property and exalt of his honour after Halil’s death, Qusai found himself more entitled to shoulder responsibility of rulership over Makkah and custodianship of the Sacred House than the tribes of Khuza‘a and Bani Bakr. He also advocated that Quraish were the chiefs of Ishmael’s descendants. Therefore he consulted some men from Quraish and Kinana concerning his desire to evacuate Khuza‘a and Bani Bakr from Makkah. They took a liking to his opinion and supported him. The Second: Khuza‘a claimed that Halil requested Qusai to hold custodianship of Al-Ka‘bah and rulership over Makkah after his death.

دریم: حلیل د کعبې د خدمت حق خپلې لور هُبّه ته ورکړ او ابو غبشان الخزاعي یې د هغې وکیل وټاکه. د حلیل له مړینې وروسته، قصي دا حق د یوې چمړې مشکې شرابو په بدل کې واخیست، چې دا کار د خزاعه د سړیو ناخوښي راوپاروله او دوی هڅه وکړه چې د مقدس کور پاسداري له قصي څخه لرې وساتي. خو قصي، د قریش او کنانه په مرسته، ځان ورسوه او حتی خزاعه یې په بشپړ ډول له مکې وشړله.

The Third: Halil gave the right of Al-Ka‘bah service to his daughter Hobba and appointed Abu Ghabshan Al-Khuza‘i to function as her agent whereof. Upon Halil’s death, Qusai bought this right for a leather bag of wine, which aroused dissatisfaction among the men of Khuza‘a and they tried to keep the custodianship of the Sacred House away from Qusai. The latter, however, with the help of Quraish and Kinana, managed to take over and even to expel Khuza‘a completely from Makkah.

هرچه که حقیقت وي، ټوله پېښه په دې پای ته ورسېده چې د صفوان قبیلې هغه امتیازات چې مخکې یادونه ورته وشوه، له لاسه ورکړل شول، د خزاعه او بکر قبیلې له مکې څخه وویستل شوې، او د مکې حاکمیت او د حرم د خدمت (متولي‌ګرۍ) مسئولیت قصي ته ولېږدول شو. دا پېښه د قصي او خزاعه ترمنځ سختو جګړو وروسته وشوه، چې پکې دواړو خواوو ته درانه تلفات ورسېدل. وروسته صلح وشوه، بیا د بکر قبیلې له یو سړي یعمر بن عوف په ګډون ځکه ارbitration وشوه، چې د هغه فیصلې له مخې قصي د مکې د حاکمیت او د بیت الله د متولي‌ګرۍ حق ومومه، قصي د خزاعه د وینې د توږو مسئولیت ونه منه، او خزاعه ته د دیت (وینې بیه) ورکول وسپارل شول. د قصي د مکې او بیت الله د واکمنۍ دوره په ۴۴۰ میلادي کال پیل شوه، او دې ته وده ورکړه چې هغه او وروسته قریش د مکې په بشپړ ډول واکمن شي او د بیت الله په متولي‌ګرۍ کې څوک د دوی سیالي ونه کړي، چې د ټول عربستان عربان هلته د درناوي لپاره راتلل.

قصي خپل خپلوان مکې ته راوست او هغه يې دوی ته وويشله، او قريشو ته يې هلته ځينې استوګنځايونه اجازه وکړه. النّسأ، د صفوان، عدوان او مرة بن عوف کورنيو هغه حقونه وساتل چې د هغه له راتګ څخه مخکې يې خوندي کول.

Qusai brought his kinspeople to Makkah and allocated it to them, allowing Quraish some dwellings there. An-Nus’a, the families of Safwan, Adwan, Murra bin ‘Awf preserved the same rights they used to enjoy before his arrival.

د قصي یوه مهمه لاسته راوړنه دا وه چې د کعبې جومات د شمالي خوا ته د دارالندوې (د مشورو کور) تاسیس کړ، ترڅو د قریشو د غونډې ځای وي. دا کور قریشو ته ډېر ګټور وو، ځکه چې د دوی ترمنځ د نظرونو یووالی او د خپلو ستونزو په ښه توګه حل ته لاره هواره کړه.

A significant achievement credited to Qusai was the establishment of An-Nadwa House (an assembly house) on the northern side of Al-Ka‘bah Mosque, to serve as a meeting place for Quraish. This very house had benefited Quraish a lot because it secured unity of opinions amongst them and cordial solution to their problem.

۱. د دارالندوه د ناستو مشري کول، چیرې چې د جدي مسائلو په اړه مشورې ترسره کیدې او د واده عقدونه اعلانیدل.

1. Presiding over An-Nadwa House meetings where consultations relating to serious issues were conducted, and marriage contracts were announced.

2. معیار: هغه د جنګ د پیل سره تړلي مسایل په خپل لاس کې یوازې ساتل.

2. The Standard: He monopolized in his hand issues relevant to war launching.

3. د کعبې دروازې ساتل: یوازې هغه د دې وړ و چې د دې دروازه پرانیزي، او د دې د خدمت او ساتنې مسؤولیت د هغه په غاړه و۔

3. Doorkeeping of Al-Ka‘bah: He was the only one eligible to open its gate, and was responsible for its service and protection.

4. د حاجیانو لپاره د اوبو چمتو کول: دا پدې معنا ده چې هغه به د کجورو او کشمشو په ذریعه خوږې شوې اوبه د حاجیانو د څښلو لپاره په لوښو کې ډکولې.

4. Providing water for the Pilgrims: This means that he used to fill basins sweetened by dates and raisins for the pilgrims to drink.

5. د حاجیانو خواړه ورکول: دا د هغو حاجیانو لپاره خواړه تیارول دي چې د خوړو توان نه درلود. قصی حتی قریشو ته کلنی ځمکنی مالیه هم لازمه کړه، چې د حج د موسم پر مهال د خوړو لپاره ورکول کیدله.

5. Feeding Pilgrims: This means making food for pilgrims who could not afford it. Qusai even imposed on Quraish annual land tax, paid at the season of pilgrimage, for food.

لیکن قابلِ توجہ بات یہ ہے کہ قصی نے اپنے بیٹے عبد مناف کو عزت و وقار کے لیے خاص کیا، حالانکہ وہ اس کا بڑا بیٹا نہیں تھا (بڑا عبد الدار تھا)، اور اسے ایسی ذمہ داریاں سونپیں جیسے دارالندوہ کی صدارت، جھنڈا، کعبہ کی دربانی، اور حجاج کو پانی اور کھانا فراہم کرنا۔ چونکہ قصی کے کام ناقابلِ اعتراض سمجھے جاتے تھے اور اس کے احکام واجب الاطاعت تھے، اس کی وفات پر اس کے بیٹوں کے درمیان کوئی جھگڑا پیدا نہیں ہوا، لیکن بعد میں اس کے پوتوں کے درمیان ہوا، کیونکہ عبد مناف کی وفات کے فوراً بعد اس کے بیٹے اپنے چچازاد بھائیوں، یعنی عبد الدار کے بیٹوں سے جھگڑنے لگے۔ یہ جھگڑا پورے قبیلۂ قریش میں اختلاف اور لڑائی کا باعث بن جاتا، اگر ایک صلح نامہ نہ ہوتا، جس کے تحت عہدوں کی از سرِ نو تقسیم کی گئی تاکہ حجاج کو کھانا کھلانے اور پانی پلانے کا منصب عبد مناف کے بیٹوں کے پاس رہے، جبکہ دارالندوہ، جھنڈا اور کعبہ کی دربانی عبد الدار کے بیٹوں کے پاس رہی۔ تاہم عبد مناف کے بیٹوں نے اپنے منصب کے لیے قرعہ اندازی کی، اور نتیجتاً کھانے اور پانی پلانے کا منصب ہاشم بن عبد مناف کے سپرد ہوا۔ اس کی وفات کے بعد یہ منصب اس کے بھائی مطلب بن عبد مناف کے پاس گیا، اور بعد ازاں عبد المطلب بن ہاشم کے پاس آیا، جو نبی ﷺ کے دادا تھے۔ ان کے بیٹے اسلام کے ظہور تک یہ منصب سنبھالتے رہے، اور اس دوران عباس بن عبد المطلب اس کے انچارج تھے۔

It is noteworthy however that Qusai singled out ‘Abd Manaf, a son of his, for honour and prestige though he was not his elder son (‘Abd Ad-Dar was), and entrusted him with such responsibilities as chairing of An-Nadwa House, the standard, the doorkeeping of Al-Ka‘bah, providing water and food for pilgrims. Due to the fact that Qusai’s deeds were regarded as unquestionable and his orders inviolable, his death gave no rise to conflicts among his sons, but it later did among his grand children, for no sooner than ‘Abd Munaf had died, his sons began to have rows with their cousins —sons of ‘Abd Ad-Dar, which would have given rise to dissension and fighting among the whole tribe of Quraish, had it not been for a peace treaty whereby posts were reallocated so as to preserve feeding and providing water for pilgrims for the sons of ‘Abd Munaf; while An-Nadwa House, the flag and the doorkeeping of Al-Ka‘bah were maintained for the sons of ‘Abd Ad-Dar. The sons of ‘Abd Munaf, however, cast the lot for their charge, and consequently left the charge of food and water giving to Hashim bin ‘Abd Munaf, upon whose death, the charge was taken over by a brother of his called Al-Muttalib bin ‘Abd Manaf and afterwards by ‘Abd Al-Muttalib bin Hashim, the Prophet’s grandfather, whose sons assumed this position until the rise of Islam, during which ‘Abbas bin ‘Abdul-Muttalib was in charge.

مخکې مونږ د قحطانی او عدنانی هجرتونو او د عربستان د دې دوو قبیلو ترمنځ د ویشلو خبره کړې وه. هغه قبیلې چې د حیره ته نږدې اوسېدې، د حیرې عربي پاچا ته تابع وې، پداسې حال کې چې هغه قبیلې چې د شام په نیمه صحرا کې اوسېدې، د غسانیانو عربي پاچا د واک لاندې وې، یوه داسې تابعیت چې په حقیقت کې رسمي وو نه عملي. په داسې حال کې چې هغه کسان چې په شاتنیو صحراګانو کې اوسېدل، بشپړ خپلواکي لرله.

We have previously mentioned the Qahtanide and ‘Adnanide emigrations, and division of Arabia between these two tribes. Those tribes dwelling near Heerah were subordinate to the Arabian king of Heerah, while those dwelling in the Syrian semi-desert were under domain of the Arabian Ghassanide king, a sort of dependency that was in reality formal rather than actual. However, those living in the hinder deserts enjoyed full autonomy.

دغه قبیلو په حقیقت کې داسې مشران درلودل چې ټوله قبیله یې ټاکله، او دا یو ډول نیمه‌ دولت و چې د قبیلوي یووالي او د ځمکې او مال د ساتنې ګډو ګټو پر بنسټ ولاړ و. د قبیلو مشرانو د پاچاهانو په شان دیکټېټوریز امتیازات درلودل، او په جنګ او سوله دواړو کې دوی ته بشپړ اطاعت او تابعیت ښودل کېده. په هرصورت، د واکمنۍ لپاره د ترور زامنو ترمنځ سیالي اکثراً دوی دې ته هڅوله چې یو بل څخه تېر شي: په میلمه‌ پالنه، سخاوت، حکمت او مړانتوب ښکاره کولو کې، یوازې د دې لپاره چې خپل سیالان ټیټ کړي او په خلکو کې، په ځانګړې توګه په شاعرانو کې شهرت ترلاسه کړي، چې په هغه وخت کې رسمي ویاند وو.

These tribes in fact had heads chosen by the whole tribe which was a demi-government based on tribal solidarity and collective interests in defence of land and property. Heads of tribes enjoyed dictatorial privileges similar to those of kings, and were rendered full obedience and subordination in both war and peace. Rivalry among cousins for rulership, however, often drove them to outdo one another in entertaining guests, affecting generosity, wisdom and chivalry for the sole purpose of outranking their rivals, and gaining fame among people especially poets who were the official spokesmen at the time.

د قبیلو مشرانو او سردارانو د جنګي غنیمتونو په اړه ځانګړي حقونه درلودل، لکه د غنیمت څلورمه برخه، هغه څه چې دوی د ځان لپاره غوره کول، هغه څه چې د بیرته راستنیدو په لاره کې موندل، او حتی هغه پاتې غیر وېشلی غنیمتونه.

Heads of tribes and masters had special claims to spoils of war such as the quarter of the spoils, whatever he chose for himself, or found on his way back or even the remaining indivisible spoils.

دریو عرب علاقو چې د بهرنیانو سره نږدې وې، ډېره کمزورتیا او ټیټوالی وګاللی. هلته خلک یا مالکان وو یا غلامان، یا واکمنان یا تابع. مالکان، په ځانګړې توګه بهرنیان، د هرې ګټې حقدار ګڼل کېدل؛ غلامانو ته بیا یوازې د اوږو ترلاسه کولو مسؤلیتونه پاتې وو. په بل عبارت، خپلسری او استبدادي واکمنی د تابعو خلکو د حقونو تیری، جهالت، ظلم، بې‌انصافي، بې‌عدالتي او سختۍ ته لاره هواروله، او دوی یې په تیاره او جهالت کې ټکولو خلک ګرځولي وو؛ یعنې داسې زرخیزه ځمکه چې خپل بار واکمنانو او بااقتداره کسانو ته ورکاوه، ترڅو هغوی یې د خپلو خوښیو، ساتنو، هوسونو، ظلم او تېرې‌ګرۍ پر لارو بې‌ځایه مصرف کړي. هغه قبیلې چې د دې علاقو په شاوخوا کې ژوندې وې، د شام او عراق ترمنځ حرکت کولې، پداسې حال کې چې هغه قبیلې چې د جزیرة العرب په دننه کې اوسېدې، یو له بله جلا وې او د قبیلوي شخړو، نژادي او مذهبي اختلافاتو لاندې ژوند کاوه. نه هغوی لرلو پاچا چې خپلواکي یې وساتي، او نه داسې مرستیال چې په سختیو کې ترې مشوره وغواړي یا پرې تکیه وکړي.

The three Arab regions adjacent to foreigners suffered great weakness and inferiority. The people there were either masters or slaves, rulers or subordinates. Masters, especially the foreigners, had claim to every advantage; slaves had nothing but responsibilities to shoulder. In other words, arbitrary autocratic rulership brought about encroachment on the rights of subordinates, ignorance, oppression, iniquity, injustice and hardship, and turning them into people groping in darkness and ignorance, viz., fertile land which rendered its fruits to the rulers and men of power to extravagantly dissipate on their pleasures and enjoyments, whims and desires, tyranny and aggression. The tribes living near these regions were fluctuating between Syria and Iraq, whereas those living inside Arabia were disunited and governed by tribal conflicts and racial and religious disputes. They had neither a king to sustain their independence nor a supporter to seek advice from, or depend upon, in hardships.

حجاز کے حکمرانوں کو البتہ عربوں میں بڑی عزت و احترام حاصل تھا، اور انہیں دینی مرکز کے حکمران اور خادم سمجھا جاتا تھا۔ درحقیقت حجاز کی حکمرانی دنیوی اور سرکاری برتری کے ساتھ ساتھ دینی قیادت کا مجموعہ تھی۔ وہ دینی قیادت کے نام پر عربوں کے درمیان حکومت کرتے تھے اور ہمیشہ حرم مقدس اور اس کے آس پاس کی نگہبانی پر اپنا اجارہ رکھتے تھے۔ وہ کعبہ کے زائرین کے مفادات کی دیکھ بھال کرتے اور ابراہیمؑ کے دستور کو نافذ کرنے کے ذمہ دار تھے۔ ان کے پاس آج کی پارلیمانوں کے دفاتر اور محکموں جیسے عہدے اور شعبے بھی تھے۔ تاہم وہ اس بھاری ذمہ داری کو اٹھانے کے لیے بہت کمزور تھے، جیسا کہ حبشہ (ایتھوپیا) کے حملے کے دوران یہ بات واضح طور پر سامنے آ گئی۔

The rulers of Hijaz, however, were greatly esteemed and respected by the Arabs, and were considered as rulers and servants of the religious centre. Rulership of Hijaz was, in fact, a mixture of secular and official precedence as well as religious leadership. They ruled among the Arabs in the name of religious leadership and always monopolized the custodianship of the Holy Sanctuary and its neighbourhood. They looked after the interests of Al-Ka‘bah visitors and were in charge of putting Abraham’s code into effect. They even had such offices and departments like those of the parliaments of today. However, they were too weak to carry the heavy burden, as this evidently came to light during the Abyssinian (Ethiopian) invasion.