مشرکینِ مکہ نے ایک جگہ جمع ہو کر، جسے وادیِ المُحَصَّب کہا جاتا تھا، ایک اتحاد بنایا جو بنی ہاشم اور بنی المطلب دونوں کے خلاف تھا۔ انہوں نے فیصلہ کیا کہ ان سے نہ کوئی تجارتی لین دین کیا جائے گا اور نہ ہی کسی قسم کی باہمی شادی بیاہ ہوگی۔ سماجی تعلقات، ملاقاتیں اور حتیٰ کہ محمد ﷺ اور ان کے حامیوں سے بات چیت بھی اُس وقت تک ختم رہے گی جب تک نبی ﷺ کو قتل کے لیے ان کے حوالے نہ کر دیا جائے۔ ان کے اعلان کے مضامین، جن میں بنی ہاشم کے خلاف بےرحمانہ اقدامات درج تھے، ایک مشرک بَغِیْض بن عامر بن ہاشم نے لکھے اور پھر انہیں کعبہ میں آویزاں کر دیا گیا۔ نبی ﷺ نے بغیض کے خلاف اللہ کی بددعا کی، اور بعد میں اس کا ہاتھ مفلوج ہو گیا۔
The pagans of Makkah held a meeting in a place called Wadi Al-Muhassab, and formed a confederation hostile to both Bani Hashim and Bani Al-Muttalib. They decided not to have any business dealings with them nor any sort of inter-marriage. Social relations, visits and even verbal contacts with Muhammad (Peace be upon him) and his supporters would discontinue until the Prophet (Peace be upon him) was given up to them to be killed. The articles of their proclamation, which had provided for merciless measures against Bani Hashim, were committed to writing by an idolater, Bagheed bin ‘Amir bin Hashim and then suspended in Al-Ka‘bah. The Prophet (Peace be upon him) invoked Allâh’s imprecations upon Bagheed, whose hand was later paralysed.
ابوطالب په هوښیارۍ او چوپتیا سره د حالت ارزونه وکړه او پریکړه یې وکړه چې د مکې د ختیځ په یوه دره کې وګوښه شي. بنو هاشم او بنو المطلب هم د هغه پیروي وکړه، نو دوی د محرم د میاشتې له پیل څخه، د محمد ﷺ د رسالت د اوومې کال څخه تر لسم کال پورې، یعنې درې کاله، په یوه تنګه دره (شِعب ابي طالب) کې محصور شول. دا یو دم ګوټ کوونکی محاصره وه. د خوړو رسېدل تقریباً بند شول او په بند کې ژوند کوونکو خلکو ډېرې سختۍ وګالې. بت پرستانو هغه خوراکي توکي چې مکې ته راتلل اخیستل، ترڅو دا خوراکي توکي د شِعب کې خلکو ته ونه رسېږي. هغه خلک دومره ستړي شوي وو چې ونې پاڼې او د څارویو پوستکي یې خوړل. د لوږې څخه د ماشومانو چیغې ښکاره اوریدل کېدې. ځینو مهربانو مکیانو په ډېرو لږو وختونو کې پټ په پټه لږ اندازه خوراک رسوه، بل ډول خوراک ورته نه رسېده. «حرام میاشتو» کې، چې په دودیز ډول جګړې بندېدې، دوی له بند څخه وتل او د مکې څخه بهر راځي خوراک اخیستل. مګر حتی هلته هم خوراکي توکي په ناحقه ډېر ګران پلورل کېدل، ترڅو د دوی مالي حالت دې ته کفایت ونکړي چې د هغو ته لاسرسی پیدا کړي.
Abu Talib wisely and quietly took stock of the situation and decided to withdraw to a valley on the eastern outskirts of Makkah. Banu Hashim and Banu Al-Muttalib, who followed suit, were thus confined within a narrow pass (Shi‘b of Abu Talib), from the beginning of Muharram, the seventh year of Muhammad’s mission till the tenth year, viz., a period of three years. It was a stifling siege. The supply of food was almost stopped and the people in confinement faced great hardships. The idolaters used to buy whatever food commodities entered Makkah lest they should leak to the people in Ash-Shi‘b, who were so overstrained that they had to eat leaves of trees and skins of animals. Cries of little children suffering from hunger used to be heard clearly. Nothing to eat reached them except, on few occasions, some meagre quantities of food were smuggled by some compassionate Makkans. During ‘the prohibited months’ — when hostilities traditionally ceased, they would leave their confinement and buy food coming from outside Makkah. Even then, the food stuff was unjustly overpriced so that their financial situation would fall short of finding access to it.
حکیم بن حزام یو ځل د خپلې خور خدیجې (رضی الله عنها) ته د غنمو د پټولو لپاره روان و، کله چې ابوجهل ورسره مخ شو او غوښتل یې چې مخه ورته ونیسي. یوازې هغه وخت چې البختری مداخله وکړه، حکیم وتوانېد چې خپل منزل ته ورسیږي. ابوطالب د خپل وروڼه زوی د شخصي خوندیتوب په اړه ډېر اندېښمن و. هر کله چې خلک د ویده کېدو لپاره ځان ته ځای ورکول، هغه به رسول الله ﷺ ته ویل چې د هغه په ځای کې پروت شي، خو کله چې نور ټول ویده شول، هغه به ورته امر کاوه چې ځای بدل کړي او بل ځای ته لاړ شي، دا ټول د یوه احتمالي وژونکي د دوکې کولو په موخه.
Hakeem bin Hizam was once on his way to smuggle some wheat to his aunt Khadijah (May Allah be pleased with her) when Abu Jahl intercepted and wanted to debar him. Only when Al-Bukhtari intervened, did Hakeem manage to reach his destination. Abu Talib was so much concerned about the personal safety of his nephew. Whenever people retired to sleep, he would ask the Prophet (Peace be upon him) to lie in his place, but when all the others fell asleep, he would order him to change his place and take another, all of which in an attempt to trick a potential assassin.
په ټولو مشکلاتو سره سره، محمد ﷺ په خپل لاره کې ثابت پاتې شو او د هغه عزم او زړورتیا هیڅکله کمزورې نه شوه. هغه په کعبه کې راتلل او په ښکاره توګه لمونځ کول ته دوام ورکړ. هغه هر فرصت څخه ګټه پورته کوله ترڅو هغو بهرنیانو ته تبلیغ وکړي چې د سوداګرۍ لپاره یا د حج او عمرې په نیت، د حرمت لرونکو میاشتو او د ځانګړو موسمونو په مجلسونو کې مکې ته راځي.
Despite all odds, Muhammad (Peace be upon him) persisted in his line and his determination and courage never weakened. He continued to go to Al-Ka‘bah and to pray publicly. He used every opportunity to preach to outsiders who visited Makkah for business or on pilgrimage during the sacred months and special seasons of assemblies.
یوں اس صورتِ حال نے مکہ کے مختلف گروہوں کے درمیان اختلاف پیدا کر دیا، جو محصور لوگوں کے ساتھ خونی رشتوں میں بندھے ہوئے تھے۔ تین سال کی ناکہ بندی کے بعد، محمد ﷺ کی بعثت کے دसवें سال کے محرم میں، یہ معاہدہ توڑ دیا گیا۔ ہشام بن عمرو، جو رات کے وقت چھپ کر بنو ہاشم کے لیے کچھ کھانا پہنچایا کرتا تھا، زہیر بن ابی امیہ المخزومی کے پاس گیا اور اسے ملامت کی کہ وہ جلاوطنی میں اس کے چچاؤں کے ساتھ روا رکھے گئے ناقابلِ برداشت سلوک پر خاموش بیٹھا ہے۔ زہیر نے بے بسی کا عذر پیش کیا، مگر اس بات پر راضی ہو گیا کہ ہشام کے ساتھ مل کر ایک ایسا دباؤ ڈالنے والا گروہ بنائے جو جلاوطنوں کی رہائی یقینی بنائے۔ رشتہ داری کے جذبے کی بنیاد پر پانچ افراد کا ایک گروہ سامنے آیا، جو معاہدے کو منسوخ کرنے اور اس کی تمام متعلقہ شرائط کو باطل قرار دلوانے کے لیے نکلا۔ یہ پانچ افراد تھے: ہشام بن عمرو، زہیر بن ابی امیہ، المطعم بن عدی، ابو البختری اور زمعہ بن الأسود۔ انہوں نے طے کیا کہ وہ اپنی مجلس کی جگہ پر جمع ہوں گے اور اپنے خود اٹھائے ہوئے مشن کا آغاز خود بیتُ الحرام کے احاطے سے کریں گے۔ زہیر نے سات چکر لگائے، پھر اپنے ساتھیوں سمیت وہاں موجود لوگوں کے پاس گیا اور انہیں ملامت کی کہ وہ زندگی کی آسائشوں میں مگن ہیں، جبکہ ان کے اپنے رشتہ دار بنو ہاشم فاقہ کشی اور معاشی بائیکاٹ کے سبب ہلاک ہو رہے ہیں۔ انہوں نے قسم کھائی کہ وہ اس وقت تک باز نہیں آئیں گے جب تک بائیکاٹ کا صحیفہ پھاڑ نہ دیا جائے اور معاہدہ فوراً توڑ نہ دیا جائے۔ قریب ہی کھڑے ابو جہل نے جواب دیا کہ وہ صحیفہ کبھی پھاڑا نہیں جائے گا۔ زمعہ غضبناک ہو گیا اور ابو جہل پر جھوٹ بولنے کا الزام لگایا، اور کہا کہ معاہدہ قائم ہو چکا تھا اور صحیفہ ان کی رضامندی حاصل کیے بغیر لکھا گیا تھا۔ ابو البختری نے درمیان میں آ کر زمعہ کی حمایت کی۔ المطعم بن عدی اور ہشام بن عمرو نے اپنے دونوں ساتھیوں کی سچائی کی تصدیق کی۔ ابو جہل نے، جو اس گرم بحث کو ختم کرنا چاہتا تھا کیونکہ یہ اس کے بدنیتی پر مبنی مقاصد کے خلاف جا رہی تھی، ایک چال کے طور پر جواب دیا کہ یہ معاملہ کسی وقت اور کسی جگہ پہلے ہی طے ہو چکا ہے۔
This situation ultimately created dissension amongst the various Makkan factions, who were tied with the besieged people by blood relations. After three years of blockade and in Muharram, the tenth year of Muhammad’s mission, the pact was broken. Hisham bin ‘Amr, who used to smuggle some food to Bani Hashim secretly at night, went to see Zuhair bin Abi Omaiyah Al-Makhzoumy and reproached him for resigning to that intolerable treatment meted out to his uncles in exile. The latter pleaded impotence, but agreed to work with Hisham and form a pressure group that would secure the extrication of the exiles. On the ground of motivation by uterine relations, there emerged a group of five people who set out to abrogate the pact and declare all relevant clauses null and void. They were Hisham bin ‘Amr, Zuhair bin Abi Omaiya, Al-Mut‘im bin ‘Adi, Abu Al-Bukhtari and Zam‘a bin Al-Aswad. They decided to meet in their assembly place and start their self-charged mission from the very precinct of the Sacred House. Zuhair, after circumambulating seven times, along with his colleagues approached the hosts of people there and rebuked them for indulging in the amenities of life whereas their kith and kin of Bani Hashim were perishing on account of starvation and economic boycott. They swore they would never relent until the parchment of boycott was torn to piece and the pact broken at once. Abu Jahl, standing nearby, retorted that it would never be torn. Zam‘a was infuriated and accused Abu Jahl of telling lies, adding that the pact was established and the parchment was written without seeking their approval. Al-Bukhtari intervened and backed Zam‘a. Al-Mut‘im bin ‘Adi and Hisham bin ‘Amr attested to the truthfulness of their two companions. Abu Jahl, with a cunning attempt to liquidate the hot argument that was running counter to his malicious goals, answered that the issue had already been resolved sometime and somewhere before.
ابوطالب دریں اثنا د مسجد په یوه کونج کې ناست و. هغه راغی ترڅو دوی ته خبر ورکړي چې د خپل ورور زوی، پیغمبر ﷺ ته وحي راغلې ده، چې چینجیو (مړیانو) د دوی ټول هغه اعلان خوړلی دی چې ظلم او تیري بوی درلود، پرته له هغو برخو څخه چې د الله نوم پکې و. هغه ویل چې که د هغه خبرې غلطې ثابتې شي، نو هغه به څوک محمد ﷺ دوی ته وسپاري، که نه نو دوی باید خپل بایکاټ ته شا وهي او له منځه یې یوسي. مکیانو د هغه دا وړاندیز ومانه. المطعم پاڼه کتلو ته لاړ او هلته یې ومونده چې چینجیو یې خوړلې ده او له هغې څخه هیڅ پاتې نه دی پرته له هغې برخې چې (د الله په نوم) وه.
Abu Talib meanwhile was sitting in a corner of the Mosque. He came to communicate to them that a Revelation had been sent to his nephew, the Prophet (Peace be upon him) to the effect that ants had eaten away all their proclamation that smacked of injustice and aggression except those parts that bore the Name of Allâh. He contended that he would be ready to give Muhammad (Peace be upon him) up to them if his words proved untrue, otherwise, they would have to recant and repeal their boycott. The Makkans agreed to the soundness of his proposition. Al-Mut‘im went to see the parchment and there he did discover that it was eaten away by ants and nothing was left save the part bearing (in the Name of Allâh).
دغه اعلامیه په دې ډول لغوه شوه، او محمد ﷺ او نور خلک ته اجازه ورکړل شوه چې له شِعب ابي طالب څخه ووځي او خپلو کورونو ته راستانه شي. د هغه آزمایښت په لړ کې چې مسلمانان ورسره مخ شوي وو، مشرکانو ته یو ښه فرصت ورکړل شو چې د محمد ﷺ د نبوت یو ښکاره نښه وګوري (سپینې چینجې چې طومار خوري)، مګر د دوی بدبختۍ دا وه چې دوی له دې کار څخه لاس واخیست او په کفر کې نور هم زیات شول.
The proclamation was thus abrogated, and Muhammad (Peace be upon him) and the other people were permitted to leave Ash-Sh‘ib and return home. In the context of this trial to which the Muslims were subjected, the polytheists had a golden opportunity to experience a striking sign of Muhammad’s Prophethood (the white ants eating away the parchment) but to their miserable lot they desisted and augmented in disbelief:
په دې حال کې چې که دوی کوم نښه وینې، نو مخ اړوي او وایي: «دا دوام لرونکی جادو دی.» [54:2]
• “But if they see a Sign, they turn away, and say ‘This is continuous magic.” [54:2]