اے اللہ! میرے دل میں اپنی امید ڈال دے، اور اپنے سوا ہر چیز سے میری امید منقطع کر دے، یہاں تک کہ میں تیرے سوا کسی سے امید نہ رکھوں۔ اے اللہ! جس (مقام) کے لیے میری طاقت کمزور ہے، میرا عمل اس تک نہیں پہنچتا، میری خواہش اسے حاصل نہیں کرتی، میری دعا اس تک نہیں پہنچتی، اور جو میری زبان پر جاری نہیں ہوتا، وہ یقین جو تو نے پہلے اور بعد کے لوگوں میں سے کسی کو عطا فرمایا ہے، تو مجھے بھی اس کے لیے خاص فرما، اے تمام جہانوں کے پروردگار۔‘‘ انہوں نے کہا: ’’پس اللہ کی قسم! میں ابھی ایک ہفتہ بھی اس پر قائم نہ رہا تھا کہ معاویہ نے مجھے پندرہ لاکھ (درہم) بھیجے، تو میں نے کہا: ’’سب تعریف اللہ کے لیے ہے جو اس کو نہیں بھولتا جو اسے یاد کرتا ہے، اور اس کو مایوس نہیں کرتا جو اس سے دعا کرتا ہے۔‘‘ میں نے نبی ﷺ کو نیند میں دیکھا، آپ ﷺ نے فرمایا: ’’حسن! تم کیسے ہو؟‘‘ میں نے عرض کیا: ’’ٹھیک ہوں، اے اللہ کے رسول ﷺ!‘‘ اور میں نے آپ ﷺ کو اپنا واقعہ سنایا۔ آپ ﷺ نے فرمایا: ’’میرے بیٹے! جو خالق سے امید رکھتا ہے اور مخلوق سے امید نہیں رکھتا، اس کا یہی حال ہوتا ہے۔‘‘ کتاب التویریات میں ہے کہ کوفہ کے قاری سُلیم بن عیسیٰ نے کہا: جب حسن کی وفات کا وقت آیا تو وہ شدید اضطراب اور غم میں مبتلا ہو گئے۔ حسین نے ان سے کہا: ’’بھائی! یہ اضطراب اور غم کیسا؟ تم اللہ کے رسول ﷺ کے پاس جا رہے ہو، اور علیؓ کے پاس، جو تمہارے دو باپ ہیں، اور خدیجہؓ اور فاطمہؓ کے پاس، جو تمہاری دو ماں ہیں، اور قاسم اور طاہر کے پاس، جو تمہارے دو ماموں ہیں، اور حمزہؓ اور جعفرؓ کے پاس، جو تمہارے دو چچا ہیں۔‘‘ حسنؓ نے ان سے کہا: ’’بھائی! میں اللہ تعالیٰ کے ایک ایسے معاملے میں داخل ہو رہا ہوں جس میں اس سے پہلے کبھی داخل نہیں ہوا، اور میں اللہ کی ایک ایسی مخلوق کو دیکھ رہا ہوں جسے میں نے کبھی نہیں دیکھا۔‘‘ ابن عبدالبر وفرمایل: له مختلفو سرچینو څخه روایت دی چې کله د هغه (حسن بن علي) وخت راورسید، نو هغه خپل ورور ته وویل: ورورہ! ستا پلار دې ځواکمنې واکمنۍ ته سترګې واړولې، خو الله هغه ترې وګرځاوه او ابوبکر یې پرې مقرر کړ. وروسته هغه بیا دې ته سترګې واړولې، خو دا واک ترې واړول شو او عمر ته ورکړل شو. بیا وروسته هغه د شورا په وخت کې هیڅ شک نه درلود چې دا واک به له هغه تېر نشي، خو دا هم ترې واړول شو او عثمان ته ورکړل شو. کله چې عثمان ووژل شو، نو علي ته بیعت وشو. بیا مونږ په داسې حال کې بندیان شوو چې تورې وویستل شوې، نو دا خلافت هیڅکله هغه ته په آرامۍ سره پاتې نه شو. په الله قسم، زه نه فکروم چې الله به نبوت او خلافت په موږ کې یوځای کړي. زه نه پوهېږم، خو د کوفې احمقان به تا ته خلافت ورکړي او تا به وباسي. ما له عایشې رضي الله عنها څخه وپوښتل چې زه د رسول الله ﷺ سره خښ شم، او هغې وویل: "هو". کله چې زه مړ شوم، له هغې څخه دا وپوښته، خو زه یوازې داسې اټکل کوم چې خلک به دې ته ستا د مخنیوي هڅه وکړي. که دوی وکړل، نو له دوی سره په خبرو کې بحث مه کوه. کله چې هغه مړ شو، حسین رضي الله عنه د مؤمنانو مور عایشې رضي الله عنها ته راغی، او هغې وویل: "هو، او دا یو عزت دی"، خو مروان دوی ته مخنیوی وکړ. بیا حسین او هغه سره کسان په تورو مړۍ شول، تر دې چې ابوهریره رضي الله عنه دوی ته مخنیوی وکړ، او نو هغه په بقیع کې د خپلې مور ترڅنګ خښ شو، الله ترې راضي شه.
O Allah, cast into my heart hope in You, and cut off my hope in everything other than You, until I don’t hope for anyone other than You. O Allah, that for which my strength is too weak, and my action falls short of, my desire does not attain, my supplication does not reach, and what does not flow upon my tongue, of that certainty which You have given anyone of the ancients and the later peoples, then single me out for it, Lord of the Worlds.’” He said, ‘Then, by Allah, I had not persisted in it for a week before Mucawiyah sent me one million and five hundred thousand, and I said, “Praise be to Allah Who does not forget whoever remembers Him and doesn’t disappoint whoever supplicates Him.” I saw the Prophet, may Allah bless him and his family and grant them peace, in sleep and he said, “Hasan, how are you?” I said, “Well, Messenger of Allah,” and I told him my story. He said, “My son, that is how it is for whoever hopes for (something) from the Creator and does not hope for (something) from the creature.’” There is in at-Tuyuriyyat that Sulaym ibn cIsa, the Qur’an reciter of the people of Kufa, said: When death came to al-Hasan he was overcome with agitation and grief. Al-Hussein said to him, ‘My brother, what is this agitation and grief? You are going to the Messenger of Allah, may Allah bless him and his family and grant them peace, and cAli and they are your two fathers, and to Khadijah and Fatimah and they are your two mothers, and to al-Qasim and at-Tahir and they are your two maternal uncles, and to Hamzah and Jacfar and they are your two paternal uncles.’ Al-Hasan said to him, ‘Brother, I am entering into a matter of Allah’s, exalted is He, the like of which I have never entered, and I see a creation of Allah’s the like of which I have never seen.’ Ibn cAbd al-Barr said: From various sources we relate that when his time came, he said to his brother, ‘My brother, your father raised his eyes to this authority and Allah averted him from it and put Abu Bakr in charge of it (the khilafah). Later, he raised his eyes to it, but it was turned away from him to cUmar. Later again, he had no doubt at the time of the Council that it would not pass him by, but it was turned away from him to cUthman. When TJthman was killed, then °Ali was pledged allegiance. Then we were restrained until swords were unsheathed and so it (the khilafah) was never undisturbedly his. By Allah, I don’t think that Allah will combine prophecy and khilafah in us. I don’t know but that the fools of Kufa will try to appoint you as khalifah and drive you out. I have asked cA’ishah, may Allah be pleased with her, that I should be buried with the Messenger of Allah, may Allah bless him and his family and grant them peace, and she said, “Yes.” When I die, ask her about that, but I only anticipate that people will try to prevent you. If they do, don’t bandy words with them.’ When he died, al-Hussein came to the Mother of the Believers, cA’ishah, may Allah be pleased with her, and she said, ‘Yes, and it is an honour,’ but Marwan prevented them. Then al-Hussein and those with him donned their swords, until Abu Hurayrah prevented them, and so he was buried in al- Baqic by the side of his mother, may Allah be pleased with her.
