الله تعالى فرمايي: «اې هغو کسانو! چې ايمان يې راوړی دی، الله ته اطاعت وکړئ، رسول ته اطاعت وکړئ، او هغو کسانو ته چې ستاسو په منځ کې د امر خاوندان دي». (قرآن ۴:۵۹) القرطبي په دې آيت باندې په خپل تفسير کې روايت کوي.

A llah, exalted is He, said: “You who believe! obey Allah and obey the L \ Messenger and those in command among you!' (Qur’an 4:59) Al- . Jk-Qurtubi narrates in commentary on this ayah.

جب اللہ تعالیٰ، جو پاک اور بلند مرتبہ ہے، نے پچھلی آیت میں صاحبِ اختیار لوگوں سے خطاب فرمایا تھا اور انہی سے آغاز کیا تھا، ان کو امانتیں ادا کرنے اور لوگوں کے درمیان انصاف کے ساتھ فیصلہ کرنے کا حکم دیا تھا، تو اس آیت میں اس نے اپنی رعیت کی طرف خطاب کا رخ کیا اور سب سے پہلے اپنی اطاعت کا حکم دیا، جو زبردست اور عظمت والا ہے۔ اس سے مراد اس کے احکام کی پیروی کرنا اور اس کی منع کی ہوئی چیزوں سے بچنا ہے۔ پھر دوسرے درجے پر رسول ﷺ کی اطاعت کا حکم دیا، ان چیزوں میں جن کا آپ ﷺ نے حکم دیا اور جن سے منع فرمایا۔ اور پھر تیسرے درجے پر امیروں کی اطاعت، جو اکثریت کے موقف اور ابو ہریرہ، ابن عباس اور دوسروں کے قول کے مطابق ہے۔ سہل بن عبداللہ التستری نے کہا: “سلطان کی اطاعت سات چیزوں میں کرو: درہم و دینار کے سکے ڈھالنے میں، ناپ اور تول میں، فیصلوں میں، حج میں، جمعہ میں، دونوں عیدوں میں اور جہاد میں۔” (القرطبی، الجامع لأحکام القرآن، دار إحیاء التراث العربی، بیروت، لبنان، ۱۴۰۵ھ/۱۹۸۵ء)

When He, glorious is He and exalted, had previously addressed himself to those in authority in the previous ayah and had begun with them and ordered them to discharge trusts and to judge justly between people, then He proceeded in this ayah to address Himself to their subjects, and He ordered obedience to Himself, mighty is He and majestic, first of all, which means obeying His commands and avoiding His prohibitions, and then obedience to His Messenger secondly in that which he ordered and forbade, and then thirdly obedience to the amirs, according to the position of the dominant majority and Abu Hurayrah, Ibn cAbbas and others. Sahl ibn cAbdullah at-Tustari said, ‘Obey the sultan in seven things: miming dirhams and dinars, measures and weights, judgements, httjj Jumu'ah, the two cEids and jihad.’ (A\-Qunubi,Al-Jamic liahkamal-Qur’an, Dar Ihyaat-Turaih .11 Arahi, Beirut, Libanon, 1405/1985)

ابن جُزَيّ الکلبي وفرمایل:

Ibn Juzayy al-Kalbi said:

د امامت په اړه دوه مسئلې دي.

Concerning the Imamate there are two issues.

۱. د خلفای اربعہ، یعنی ابوبکر، عمر، عثمان او علی رضی اللہ عنہم د امامت تصدیق۔ د دوی د امامت د ثبوت دری وجوہات دی:

1. An affirmation of the Imamates of the Four Khuliifi', may Allah be pleased with them. The proof of the Imamate* of till of them has three aspects:

الف. ان میں سے ہر ایک نے امامت کی شرطیں مکمل طور پر جمع کر رکھی تھیں؛ ب. وہ مسلمان جو ان میں سے ہر ایک کے زمانے میں رہتے تھے، سب اس پر متفق تھے کہ اس کی بیعت کریں اور اس کی اطاعت میں آ جائیں، اور اجماع بھی ایک دلیل ہے؛ ج. وہ صحبت (نبی ﷺ کی) جو ان میں سے ہر ایک کو حاصل تھی، ہجرت، عظیم الشان کارنامے، اللہ کی ان کی تعریف، اور سچے (رسول ﷺ) کی ان کے لیے جنت کی گواہی۔

a. Each of them united the conditions of the Imumaic completely; b. The Muslims who lived in the time of each one of them were unanimous in pledging allegiance to him and in coming under obedience to him, and consensus is a proof; c. That companionship (with the Prophet, may Allah bless him and grant him peace) which each of them had, emigration, magnificent deeds, Allah’s praise of them, and the Truthful One’s bearing witness of the Garden for them.

مزید برآں، رسول اللہ ﷺ نے ابوبکر اور عمر کی خلافت کی طرف اشارہ فرمایا اور حکم دیا کہ لوگ ان دونوں کی پیروی کریں۔ آپ ﷺ نے ابوبکر کو حجۃ الوداع کا امیر مقرر فرمایا اور اپنی آخری بیماری میں انہیں نماز پڑھانے کا حکم دیا، جو ان کی خلافت کے لیے ایک دلیل ہے۔ پھر ابوبکر نے عمر کو خلیفہ مقرر کیا، اور پھر عمر نے یہ معاملہ چھ افراد کے درمیان مشورے پر چھوڑ دیا، اور انہوں نے عثمان کو آگے کرنے پر اتفاق کیا۔ وہ ناحق قتل کیے گئے، جس پر نبی ﷺ کی گواہی موجود ہے، اور آپ ﷺ نے اس کے بدلے ان کے لیے جنت کا وعدہ فرمایا۔ پھر ان کا سب سے زیادہ حقدار علی تھے، ان کے عالی مرتبے اور بلند فضائل کی وجہ سے۔

Moreover the Messenger of Allah, may Allah bless him and grant him peace, indicated the khilafah of Abu Bakr and cUmar, and he commanded that people model themselves on them. He put Abu Bakr in charge of the Farewell Hajj and made him lead the prayer in his final illness which is an indication of his being appointed Khalifah. Then Abu Bakr appointed cUmar Khalifah, then cUmar made the matter the business of consultation among six [people] and they agreed on putting cUthman forward. He was wrongfully killed, for which there is the testimony of the Prophet, may Allah bless him and grant him peace, and his promise to him of the Garden for that. Then the man with most right to it was cAli because of his noble rank and his sublime virtues.

د علی او معاویه رضي الله عنهما ترمنځ او د هغو صحابه‌وو ترمنځ چې له هرې خوا وو، هغه څه چې پېښ شول، نو تر ټولو مناسبه خبره دا ده چې انسان خپل ځان له یادولو څخه وساتي، او دا چې دوی په غوره توګه یاد شي، او دې ته هڅه وشي چې د دوی لپاره غوره تعبیر ومومي، ځکه دا د اجتهاد یوه مسئله وه. علي او هغه کسان چې له هغه سره وو، په حق کې وو، ځکه دوی اجتهاد وکړ او په کې سم وو، نو دوی به اجر ومومي. معاویه او هغه کسان چې له هغه سره وو، هم اجتهاد وکړ او په خطا کې شول، او دوی ته به بښنه ورکول کيږي. واجب ده چې دوی ټول صحابه درناوی وشي او ورسره مينه وشي، د هغو ستاینو له امله چې په قرآن کې راغلي دي، او د دې له امله چې دوی د رسول الله ﷺ ملګرتوب کړی دی.

As for that which happened between cAli and Mucawiyah and those Companions with each of them, then the most fitting thing is to withhold oneself from mentioning it, and that they should be remembered in the best way, and that one should seek the best interpretation for them, because it was a matter of ijtihad. As for cAli and those with him, they were in the right because they exercised ijtihad and were correct [in it] and so they will be rewarded. As for Mucawiyah and those with him, they exercised ijtihad and were mistaken, and they are to be excused. It is required that one respect them and all of the Companions and love them because of the praise of them that occurs in Qur’an and because of their accompanying the Messenger of Allah, may Allah bless him and grant him peace.

ده ﷺ وفرمایل: «د الله څخه وویریږئ! د الله څخه وویریږئ! زما د ملګرو په اړه. زما وروسته دوی هدف مه ګرځوئ. څوک چې دوی سره مینه کوي، نو زما د مینې له امله یې دوست لري. څوک چې دوی سره کرکه کوي، نو زما د کرکې له امله یې کرکه کوي. څوک چې دوی ته زیان ورسوي، هغه ما ته زیان رسولی دی، او څوک چې ما ته زیان ورسوي، هغه الله ته زیان رسولی دی.» 2. د امامت شرطونه اته دي.

He, may Allah bless him and grant him peace, said, “[Beware of] Allah! [Beware of] Allah! concerning my companions. Do not make them a target after me. Whoever loves them, then it is for love of me he loves them. Whoever hates them, it is because of hatred of me that he hates them. Whoever harms them has harmed me, and whoever harms me has harmed Allah.” 2. The preconditions of the Imamate are eight:

اسلام، بلوغ، عقل (سلامتئ دماغ)، مرد ہونا، عدل، علم، کفایت، اور یہ کہ اس کا نسب قریش سے ہو؛ لیکن اس آخری شرط میں اختلافِ رائے ہے، پس اگر لوگ کسی ایسے شخص پر متفق ہو جائیں (بیعت کریں) جو تمام شرائط پر پورا نہ اترتا ہو تو یہ جائز ہے، فتنہ اور فساد پیدا ہونے کے ڈر سے۔ Note: The output should be in Pashto, not Urdu. Here is the Pashto translation: اسلام، بلوغ، عقل (روغ دماغۍ)، نارینه توب، عدل، علم، کفایت، او دا چې د هغه نسب د قریش څخه وي؛ مګر په دې وروستۍ شرط کې د رایو اختلاف دی، نو که خلک د داسې چا په اړه متفق شي (بیعت وکړي) چې ټولې شرطونه پوره نه کوي، نو دا جائز دی، د فتنې او فساد د پیدا کېدو له ویرې.

Islam, maturity (puberty), intellect (sanity), maleness, justice, knowledge, competence, and that his descent should be from Quraysh, but on this [last] there is a difference of opinion, so that if people agree [on pledging allegiance] to one who does not meet all of the conditions then it is permitted, from fear of causing dissension and sedition.

په واکمنو باندې، که څه هم هغوی ظالم وي، د پاڅون کول جائز نه دي، مګر هغه وخت چې دوی په ښکاره کفر ښکاره کړي.

It is not permitted to rise up against people in authority even if they are tyrannical, unless they openly display clear disbelief.

په هغه شي کې چې یو سړی یې خوښوي او یې نه خوښوي، د هغوی اطاعت واجب دی، مګر کله چې دوی د (الله) نافرمانۍ امر وکړي، ځکه چې د مخلوق اطاعت د خالق د نافرمانۍ په صورت کې نشته.

It is obligatory to obey them in whatever a man loves and dislikes, unless they order disobedience [to Allah] for there is no obedience due to a creature it if involves disobedience to the Creator.

د ابن جُزَي الکلبي، القوانین الفقهیة، د دین د اصولو د عقیدې کومې بنسټیزې مسائل واجب دي، د فاتحې (سورۃ الفاتحہ) باب ۸

(Ibn Juzayy al-Kalbi, al-Qawanin al-Fiqhiyyah, The Opening (.Fatihah) concerning what principles of caqidah of the fundamentals of the deen are obligatory, chapter 8)

ابن رجب الحنبلی وویل:

Ibn Rajab al-Hanbali said:

الحسن البصری د امیرانو په اړه وویل: «دوی زموږ د پنځو چارو مسؤلیت لري: د جمعې لمونځ او د جماعت لمونځ، د عیدونو لمونځ، سرحدونه، او سزاګانې. په الله قسم، دین یوازې د دوی په واسطه سم او مؤثر پاتې کیږي، که څه هم دوی ظالم او ګناهګار وي. په الله قسم، هغه څه چې الله د دوی په واسطه سم کوي، د هغو څه ډیر دي چې دوی یې فاسدوي، که څه هم، په الله قسم، د دوی اطاعت سخت دی، مګر له دوی څخه جلا کیدل کفر دی.» ابن خلال د «کتاب الإمارة» په کتاب کې د ابو امامه له حدیث څخه روایت کړی چې هغه وویل: «پیغمبر ﷺ خپلو صحابه کرامو ته امر وکړ کله چې دوی د ماسپخین لمونځ کړی و: "راټول شئ، ځکه زه تاسو ته اړتیا لرم." کله چې دوی د سهار لمونځ بشپړ کړ، هغه وپوښتل: "ایا تاسو هغسې راټول شوي یاست لکه زه چې تاسو ته ویلي وم؟" دوی ځواب ورکړ: "هو." هغه درې ځلې وویل: "الله عبادت وکړئ او هیڅ شی یې شریک مه کوئ! ایا تاسو دا پوه شوئ؟" موږ ځواب ورکړ: "هو." هغه درې ځلې وویل: "لمونځ قایم کړئ او زکات ورکړئ! ایا تاسو دا پوه شوئ؟" موږ ځواب ورکړ: "هو." هغه درې ځلې وویل: "واوروئ او اطاعت وکړئ!" هغه درې ځلې وویل: "ایا تاسو دا پوه شوئ؟"» هغه (ابو امامه) وویل: «موږ فکر کاوه چې د الله رسول ﷺ به یوه اوږده خبره وکړي، خو بیا [موږ ولیدل] چې هغه ټوله چاره زموږ لپاره لنډه کړه.» (ابن رجب الحنبلي، جامع العلوم والحكم، د عبدالصمد کلارک لخوا ژباړل شوی، د تراث پبلشینګ ایډ لخوا خپور شوی په نوم The Compendium، د حدیث شمیره ۲۸ په تفسیر کې، ص ۷۰۷)

Al-Hasan said about amirs, “They take charge of five of our affairs: the ]umucah and the congregational prayer [jam/tab], the cEid, the frontiers, and the ^^punishm ents. By Allah! the deen will only be straight and effective by them, even if they arc tyrannical and wrongdoing. By Allah! that which Allah pill.s right by means of them is more than that which they corrupt, although, by Allah! obedience to them is tough, but separating oneself from them is kufr.” Al-Khalal narrated in the “Kitab al-Imarah -Book of Ami rate" from the hadith of Abu Umamah that he said, “The Prophet, may Allah bless him and grant him peace, commanded his companions when they had prayed Tsha’, ‘Assemble, because I have need of you.’ When they finished the morning prayer, he asked, ‘Have you assembled as I told you?’ They answered, ‘Yes.’ He said three times, ‘Worship Allah and do not associate anything with Him! Have you grasped this?’ We answered, ‘Yes.’ He said three times, ‘Establish the prayer and produce the zakah\ Have you grasped this?’ We answered, ‘Yes.’ He said three times, ‘Hear and obey!’ He said three times, ‘Have you grasped this?’” He said, “We had thought that the Messenger of Allah, may Allah bless him and grant him peace, was going to give a long discourse, but then [we saw] that he had collected together the entire affair for us.” (Ibn Rajab al-Hanbalij/^m/'1 al-ulum wa’l-hikam translated by Abdassamad Clarke and published by Turath Publishing Ltd., as The Compendium (of knowledge and wisdom). In commentary on hadith no.28, p.707)