په دې واضح قرآني ملامتونو سره، نو څنګه باید د هغو اختلافاتو حساب وکړو چې کله کله د رسول الله ﷺ د صحابه‌وو (رضي الله عنهم) او د فقهاو لومړنیو علماوو ترمنځ پیښ شول؟

In view of these clear Qur’anic condemnations, how then do we account for the disagreement which occured at times among the Prophet’s (s.w.) companions (SahaabahO and the early scholars of Fiqh?

د صحابه کرامو ترمنځ پیښ شوي اختلافات اکثراً طبیعي او ناگزیر وو. دغه اختلافاتو ته د لوی حصه د دوی د استدلال مختلف استعدادونو څخه وه، کوم چې د قرآني آیتونو او احادیثو په مختلفو تفسیرونو کې ښکاره شول. د دوی په وخت کې د اختلاف نور اسباب هم وو چې وروسته له منځه ولاړل؛ د مثال په توګه، د احادیثو پراخه خپریدل دا ناممکنه کړې وه چې هر صحابي ټول احادیث وپیژني، او په همدې ډول هغه ځای کې چې معلومات نه وو، ناسم پریکړې کیدې. په ښکاره ډول، دوی د دغو او د دې په څیر غلطیو په اړه ملامت نه شي کیدای، ځکه دا غلطۍ قصدي نه وې.

The differences of opinion which occured among the Sahaabah were for the most part natural and unavoidable. A large portion of it was due to their different reasoning abilities which showed up in their various interpretations of Qur’anic verses and Hadeeths. There were other causes which led to differences during their time which later disappeared; for example, the wide distribution of Hadeeths made it impossible for any individual Sahabee to be aware of them all, and thus wrong dicisions were bound to be made where information was lacking. Obviously, they cannot be blamed for these and similar mistakes, which were not intentional.

علاوه برین، دا څرګنده ده چې دوی د سمې معلومات یا د ډیر مناسب دلیل په ښودلو سره، خپلې ناسمې پریکړې په خوښۍ سره اصلاح کولې. همدا د حق د لټولو په موخه، ناسمې پریکړې پرېښودلو ته د دې چمتووالي له امله دا متضاد حکمونه د ملعون اختلافاتو له ډلې څخه وتلي دي. په دې اړه، د الله رسول ﷺ فرمایلي دي: «کله چې حاکم خپل ټول هڅه وکړي او سم حکم وکړي، نو دوه اجرونه لري، او که هڅه وکړي او غلطي وکړي، نو بیا هم یو اجر لري.» د دې حدیث پر بنسټ، صحابه کرام د متضاد حکمونو له ملامتۍ څخه بري ګڼل کیږي. په دې حال کې، د دوی د مختلفو حکمونو کوم توپیرونه چې ښکاري، نو هغه نه باید ستایل شي او نه ژوندي وساتل شي. په حقیقت کې دوی پخپله اختلاف نه خوښاوه، لکه څنګه چې د الشافعي شاګرد المزني د لاندې روایت په ډول نقل کړی دی: عمر بن الخطاب، دویم راشد خلیفه، د صحابي ابي بن کعب او بل صحابي ابن مسعود ترمنځ د یوه جامې په واحد ټوکر کې د لمانځه د ادا کولو په اړه اختلاف له امله قهر شو. ابي بن کعب دا جائز ګڼل، پداسې حال کې چې ابن مسعود دا یوازې هغه وخت جائز ګڼل چې جامې کمې وي. عمر په غوسه له خپل کور ووت او وې ویل: «ایا د الله د رسول ﷺ دوه ملګري اختلاف کړي دي، او دوی هغه څوک دي چې خلک ورته ډیر دقت سره ګوري او تقلید یې کوي؟ ابي سم دی، او ابن مسعود باید دې کار ته ودریږي! که زه واورم چې له دې وروسته څوک په دې موضوع کې جنجال کوي، نو له هغه سره به یې معامله وکړم.»238

Furthermore, it is clear that they readily corrected their wrong decisions when authentic information or more relevant evidence indicated that this should be done. It is this willingness to cast aside wrong decisions in the search for truth which excludes these conflicting rulings from the category of accursed disagreements. In this connection, the messenger of Allaah (s.w.) had said, “If a judge strives his utmost and makes a correct ruling, he receives two rewards, but if he strives and errs he still receives one.”237 Based on this Hadeeth, the Sahaabah are considered absolved from blame for conflicting rulings. However, any discrepencies apparent in their differnt rulings are not to be glorified and perpetuated. In fact they themselves disliked disagreements, as is shown in the following narration quoted by ash-Shaafi’ee’s student, al-Muzanee: ‘Umar ibn al-Khattaab, the second Righteous Caliph, got angry because of a dispute between the Sahaabee, ubayy ibn Ka’b, and another Sahaabee, Ibn Mas’ood, wver the performance of Salaah in a single piece of cloth. Ubayy considered in quite alright while Ibn Mas’ood felt that was so only when cloth was scarce. ‘Umar angrily left his residence and declared, “Have two of Allaah’s messenger’s companions disagreed and they are among those whom the masses watch closely and imitate? Ubayy is correct and Ibn Mas’ood should desist! If I hear of anyone disputing about this matter after this point, I will deal with him.”238

بې شکه ابتدايي عالمان د صحابه‌کرامو ترمنځ د اختلافونو د علتونو او د دې په ساتلو کې د خلکو د تمایل څخه ښه خبر وو. له همدې امله، دوی د دې مهم موضوع په اړه د ټینګ څرګندونو په لاره کېدل، ترڅو د صحابه‌کرامو د مختلفو حکمونو پر بنسټ د جامد تعصب او فرقه‌واڼۍ مخه ونیسي. لاندې د دې حیاتي موضوع په اړه د دوی د ځینو څرګندونو بیلګې دي. ابن القاسم، چې د امام مالک له مهمو شاګردانو څخه و، وویل: «ما له مالک او اللیث دواړو څخه دا خبره اوریدلې ده چې د صحابه‌کرامو ترمنځ د اختلاف په اړه وایې: خلک وایي چې په دې کې د دوی لپاره اسانتیا ده، خو داسې نه ده؛ دا د ناسم او سم حکمونو یوه پېښه وه».239

Indeed, the early scholars well aware of the causes of differences among the Sahaabah and the tendency for people to want to perpetuate them. Accordingly, they made definitive statements on the matter in an effort to stave off dogmatism and sectarianism based on conflicting rulings of the Sahaabah. The following are a few examples of their statements on this vital subject. Ibn al-Qaasim, who was among the main students of Imaam Maalik, said, “I heard Maalik and al-Layth both say the following concerning the differences among the Sahaabah: ‘People say there is leeway for them in it, but it is not so; it was a case of wrong and right rulings’”.239

اشهب، که یو بل د امام مالک شاګرد دی، وویل: «له مالک څخه پوښتنه وشوه چې ایا یو څوک د هغه حکم پر بنسټ عمل کولی شي چې د باوري راویانو له لارې روایت شوی وي، چې دوی دا د رسول الله ﷺ د صحابه‌وو څخه اورېدلی وي؟ هغه ځواب ورکړ: "نه، د الله په قسم، تر هغه چې دا سم نه وي."»

Ash-hab, another of Imaam maalik’s students, said, “Maalik was once asked whether one was safe to follow a ruling related to him by reliable narrators who had heard it from companions of the Prophet (s.w.). He replied, ‘No, by Allaah, not unless it is correct:

حقیقت یوازې یو دی. ایا دوه متضاد نظرونه په یوځای توګه سم کیدای شي؟ هغه نظر چې سم دی یوازې یو کیدای شي.»٢٤٠ د امام شافعي شاګرد المزني داسې وايي: «د الله د رسول ﷺ ملګري وخت په وخت یو له بل سره اختلاف کاوه او یو بل یې غلط اعلان کاوه. ځینو یې د نورو خبرې وازمویلې او په ژوره توګه یې څیړلې. نو که دوی ټول فکر کاوه چې هرڅه چې وايي سم دي، نو هیڅکله به یې د یو بل خبرې نه څیړلې او نه به یې یو بل غلط اعلان کړی.» المزني دا هم وویل: «هغه څوک چې اختلاف جایز ګڼي، باید دا پوښتنه ترې وشي، هغه داسې دعوه کوي چې که دوه عالمان د یوې پیښې په اړه د حکم کولو لپاره هڅه وکړي، یو یې حلال وګڼي او بل یې حرام، نو دواړه سم دي. ایا تاسو دا حکم په یوه بنسټیز متن (قرآن یا سنت) ولاړ کوئ، یا په قیاس (تمثیلي استنباط)؟» که ووایي چې په قیاس دی، نو باید ترې وپوښتل شي: «بنسټیز متن څنګه اختلاف رد کولای شي، بیا تاسو له همدغه متن څخه اختلاف جایز استنباط کوئ؟» هیڅ عقلمند عام انسان به دا جایز ونه ګڼي، چې عالم به یې خو لا نه ګڼي.»241

the truth is only one. Can two opposing ominions be simultaneously correct? The opinion which is correct can be only one.’”240 Imaam ash-Shaafi’ee’s student, al-Muzanee, put it this way, “The companions of Allaah’s Messenger (s.w.) disagreed from time to time and declared each other mistaken. Some of them examined the statements of others and researched them thoroughly. Therefore, if all of them felt that whatever they said was correct, they would never have investigated each other’s statements or declared each other mistaken.” Al-Muzanee also said, “The following question should be put to the one who allows disagreement, claiming that if two scholars strive to strive at a decision concerningthe same incident on eruling that it is “Halaal” and the other that it is “Haraam”, both are correct. ‘Are you basing that judgement on a fundamental text (the Qur’aan or the Sunnah) or on Qiyaas (analogical deduction)?’ If the claims that it is by Qiyaas, he should be asked, ‘How could the fundamental text reject dispute and you in turn deduce from it that ispute is allowded?’ No common person capable of reason would allow that, much less a scholar.”241

که څه هم صحابه کرامو د ځینو اصولو په تطبيق کې اختلاف درلود، خو دوی د یووالي د ښکارندوي د ساتلو او داسې شیانو د ترک کولو لپاره چې د دوی صفونه ویشي، ډیر زیات هڅه کوله. خو د هغو علماؤ او تابعينو په منځ کې چې د پلرني مذهبونو په ړوند ډول او تعصب سره ټينګ ځنګ وهلی و، موږ برعکس حالت ويني. لکه څنګه چې مخکې یادونه وشوه، د دوی اختلافات یو ځل د لمانځه (رسمي عبادت) په اړه د دوی صفونو د ويشلو سبب وګرځید، هغه لمونځ چې د کلمې شهادت وروسته د اسلام تر ټولو لوی ستون دی.

Although the Sahaabah differed in the application of some principles, they used to go to extremes to preserve an appearance of unity and avoid things which would divide their ranks. But, among later scholars and followers who blindly and dogmatically clung to the inherited Madh-habs, we find the complete opposite. As was previously mentioned, their differenes at one point led to the splitting of their rands over Salaah (formal prayer), the greatest pillar of Islaam after the two testimonies of belief.

په متأخرو علماؤ کې ځينې تعصب پالونکي داسې لاړل چې خپلو اختلافونو کې دې ډېر ليرې تللي او داسې حکمونه يې کړي چې د اسلام د ورورولۍ او يووالي په زړه باندې ضرب وهي. د بېلگې په توګه، د پخوانيو اماموں څخه يوازې امام ابو حنيفه ﷺ... Correction: the rule forbids ﷺ after other figures, and this text mentions no Prophet, so I must not add it. په متأخرو علماؤ کې ځينې محافظه کاره تعصب پالونکي داسې حکمونو ته هم رسېدلي چې د اسلام د ورورولۍ او يووالي په اصل باندې ضرب وهي. د مثال په توګه، د پخوانيو ائمه و څخه يوازې امام ابو حنيفه وايي چې ايمان نه کمېږي او نه زياتېږي؛ انسان يا مؤمن وي يا کافر.242 د ابو حنيفه د دې نظر پر بنسټ، متأخرو علماؤ د مذهب يوه حکم وکړ چې که چا ته وپوښتل شي: "ته مؤمن يې؟" ده ته ځواب ورکول حرام دي چې "زه مؤمن يم، که الله وغواړي"، ځکه دا د هغه د ايمان په شتون کې شک ښيي.243 د علماؤ د اجماع له مخې، د خپل ايمان په اړه شک کول د کفر په شان دي. له همدې امله، انسان بايد وواياست: "زه په حقيقت کې مؤمن يم".244 د دې حکم ناڅرګند معنا دا وه چې د نورو مذهبونو پيروان په خپل ايمان کې شک لري او په دې ډول کافران دي. دا خبره هېڅکله د لومړني حنفي مکتب لخوا نه ده ويل شوې، خو ځينو وروستيو علماؤ له دې څخه دا حکم استخراج کړ چې د حنفي مذهب پيروان ته د شافعي مذهب پيروانو سره واده منع دی، چې په هغه وخت کې دويم تر ټولو مشهور مذهب و. دا استنباط وروسته د حنفي مذهب د علماؤ له خوا ردېږي،245 خو د تعصب د خطرونو د تاريخي شاهد په توګه پاتې دی.

Conservative sectarians among later scholars at times carried their differnces even beyond that extreme, making rulings which struck at the very heart of the brotherhood and unity of Islaam. For example, Imaam Abu Haneefah alone among the early Imaams felt that Eemaan (belief) neither decreased nor increased; one eiter believed or he disbelieved.242 On the basis of Abu Haneefah’s opinion, a ruling was made by later scholars of the Madh-hab stating that if one is asked the question, “Are you a believer?” It is Haraam to reply, “I am a believer, if Allaah so wills it,” as it implied that one is in doubt about the existence of his belief.243 According to the Ijmaa’ of the scholars, doubt about one’s belief is equivalent to disbelief (Kufr). Therefore, one should reply, “I am truly a believer”.244 The implied but unstated meaning of this ruling was that the followers of the other schools of thought were in doubt about their Eemaan and thus in disbelief. This was never state dby early Hanafee school, but some later scholars deduced from it the ruling that followers of the Hanafee Madh-hab were prohibited from marrying followers of the Shaafi’ee Madh-hab Which was the second most prominent Madh-hab at that time. This deductin was later over-ruled by scholars of the Hannafee Madh-hab,245 but stands as historical evidence documenting the dangers of sectarianism.

د مسلمانانو عمومي موقف دا دی چې څلور مذهبونه معصوم دي، هر څوک باید له دې څخه یو مذهب ومني، او پیروان نه شي کولی مذهب بدل کړي یا له نورو مذهبونو څخه حکمونه وټاکي.246

1. The position of the generality of Muslims is that the four Madhhabs are infallible, everyone must follow one of them and followers must not change Madh-habs or pick rulings from other Madh-habs.246

2. هغه څوک چې د مذاهبو د معصومیت قایل نه وي یا د څلورو مذاهبو څخه هیچ یو مذهب ته تابع نه وي، عموماً، مګر په غلطه، د بدعتي په توګه ګڼل کیږي او د «وهابي» یا «اهل حدیث» په نوم یاد کیږي.

2. One who does not subscribe to the infallibility of the Madh-habs or does not follow any of the four Madh-habs is commonly, but mistakenly classified as a heretic and mislabelled either “Wahhabi” or “Ahl-i-Hadeeth”.

3. هغه احادیث چې د مذهبی تعصب د دفاع لپاره کارول کیږي، یا غلط تفسیر شوي دي یا غیر صحیح دي۔

3. The Hadeeths used to defend Madh-hab sectarianism are either misinterpreted or unauthentic.

4. قرآن کریم په صریح او ضمني دواړو ډولونو سره د مسلمانانو ترمنځ اختلاف او جګړې محکومې کوي۔

4. The Qur’aan explicity and implicity condemns conflict and dispute among Muslims.

۵۔ د صحابه کرامو ترمنځ اختلافات د هغوی د اجتهاد د مختلفو استعدادونو او د دې له امله وو چې دوی د نبي ﷺ د احادیثو سره څومره اشنا وو. د دوی مختلف فتوې د ثبوت خلاف دلیل په مقابل کې په سختۍ سره نه نیول کېدې.

5. Differences among the Sahaabah were due to varying interpretational abilities and the extent to which they were exposed to Hadeeths of the Prophet (s.w.). Their different rulings were not rigidly clung to in the face of evedence to the contrary.

۶۔ لومړني عالمانو دا خبره ډېره ټينګه کړې وه چې د صحابه کرامو هغه فتوې يوازې هغه وخت د سمو په توګه منل کېږي چې په اوږد مهال کې ثابته شي چې سمې دي.

6. Early scholars emphasized the fact that only those rulings of the Sahaabah, which were proven to be correct in the long run were to be followed as correct.

د صحابه کرامو ترمنځ اختلافات هیڅکله د دوی ترمنځ تفرقه او ویش ته نه دي رسولي، په داسې حال کې چې د مذهبونو له علماوو وروسته، اختلافات د مسلمانانو ترمنځ د ناهماهنګۍ سبب شول.

7. Disagreements among the Sahaabah never led to disunity and division amongst them, whereas, among later scholars of the Madh-hab, differences evolved into disharmony among Muslims.