1. د فقهو لومړني کتابونه معمولاً د شرعي احکامو، احادیثو، د صحابه کرامو او د صحابه کرامو د شاګردانو د نظرونو یوه ګډه بڼه درلوده. د امام مالک موطأ د دې دورې یوه کلاسیکه بیلګه ده۔

1. The early books of Fiqh were usually a mixture of legal rulings, Hadeeths, opinions of the Sahaabah and of students of the Sahaabah. Al-Muwatta’ of Imaam Maalik is a classical example of this stage.

2. د فقہ ځینې کتابونه د فقہ د بنسټیزو اصولو په اړه لیکل شوي دي، او په دې کتابونو کې حدیثونه یوازې د مصنفینو د استنباطاتو د سمون د ثابتولو لپاره ذکر شوي دي. د دې ډول لیکنې ښې بېلگې د امام ابو یوسف کتاب الخراج[116] او د امام الشافعی الام دي.

2. Some books of Fiqh were written about the basic principles of Fiqh, Hadeeths being mentioned only in order to prove the correctness of the authors’ deductions. Kitaab al-Kharaaj by Imaam Abu Yoosuf116 and al-umm by Imaam ash-Shaafi’ee are both good examples of this type of writing.

3. د فقه نور کتابونه چې په اصلي توګه د فقهي قواعدو په تطبیق تمرکز کوي او د حدیثونو ته لږ اشاره کوي. دا کتابونه د بحث شوو مسلو له مخې فصلونو ته ویشل شوي وو. د امام محمد بن الحسن شیباني شپږ کتابونه117

3. Other books of Fiqh concentrated of the application of Fiqh principles with but little reference to Hadeeths. These books were arranged in chapters according to the issues under discussion. The six books of Imaam Muhammad ibn al-Hasan117

او المدونة للإمام ابن القاسم۱۱۸ د دې ډول لیکنې بیلگې دي۔

and al-Mudawwanah by Imaam Ibn al-Qaasim118 are examples of this type of writing.

ابتدا، د هر فقهي حکم د دلایلو په ټولګه کې د احادیثو متنونه د هغو د راویانو سندونو سره یوځای راوړل کیدل. وروسته د سندونو په اړه اندېښنه کمه شوه، او عالمانو یوازې مناسب حدیث متن نقل کاوه، سره د هغو د حدیث کتابونو حوالې چې دا حدیث په کې موندل کیدای شي.

At first, the compilation of proofs for each legal ruling on various issues included the texts of Hadeeths along with their chains of narrators. Gradually concern for the chains of narration decreased, and scholars merely quoted the text of the appropriate Hadeeth along with a reference to the books of Hadeeth in which it could be found.

د حدیثونو د اهمیت د کمولو یا د دوی د سرچینو او د صحت د درجو د ذکر نه کولو له امله، د مذهبونو موقف تر ټولو مهم اعتبار شو. په دې ترتیب سره، د مذهبونو نظریات په تدریجي ډول د اسلامي شریعت له اولنیو سرچینو، یعنې سنت، باندې مقدم شول. په دې پرمختګونو کې هغه سختی پیل شوه چې وروسته د مذهبونو امتیازي نښه شوه.

With the de-emphasizing of the importance of Hadeeth, or by neglecting to mention their sources and their levels of authenticity, the stand of the Madh-habs became the most important consideration. Thus, the opinions of the Madh-habs were gradually given precedence over one of the primary sources of Islamic law, namely the Sunnah. In these developments lay the beginnings of that rigidity which later became the hallmark of the Madh-habs.

دا دوره کې د دربار د بحثونو هم یو لړ جوړ شوي وو، چې د خلیفګانو او د شاهي دربار د غړو د خوښۍ او سرګرمۍ لپاره ترسره کیدل. ځینې عالمان، لکه جادوګر، سندرغاړي، لوبغاړي او ټوکه کونکي، د شاهي دربار یوه دایمي برخه شوي وو.119 دوی د خلیفګانو د لطف د ترلاسه کولو لپاره یو بل سره سیالي کوله، او یوازې د بحث د مقصد لپاره نوې مسلې جوړولې. په پایله کې، فرضي فقه نوي ابعاد غوره کړل، او د صحابه کرامو او لومړنیو عالمانو د لوړ سرچینو څخه د دربار د بحثونو د بې معنا محصول ته واوښت.

There were also court debates during this period which were held for the interest and amusement of the caliphs and members of the royal court. Some scholars like magicians, singers, dancers and jesters, had become a permanent fixture of the royal court.119 They competed among themselves for the favors of the caliphs, and they invented issues solely for the purpose of debate. As a result, hypothetical Fiqh took on new dimensions as it evolved from sublime origins in the era of the Sahaabah and the early scholars, to the ridiculous product of court debates.

د دربار مناظرو کې سیالي او تعصب هم پیدا کړ، ځکه چې د مناظرې بایللی عالم نه یوازې د خلیفه څخه مالي انعام له لاسه ورکاوه، بلکې شخصي عزت هم له لاسه ورکاوه. سربیره پردې، ځکه چې د شخصي عزت له لاسه ورکول د عالم د مذهب د عزت له لاسه ورکول هم وو، د خپل مذهب دفاع، سم وي که غلط، د فضیلت په توګه وګڼل شو. په پایله کې، د دربار علماوو تر منځ د مذهبي تعصب او فرقه‌واريت ځپل شوي ناروا وده وکړه.

Court debates also spawned competitiveness and dogmatism, since the loser of a debate not only lost monetary reward from the caliph but also personal prestige. Furthermore, because loss of personal prestige also entailed loss of prestige on the part of one’s Madh-hab, the principle of defending one’s Madh-hab, right or wrong, came to be considered virtue. As a result, Madh-hab sectarianism became rampant among the court scholars.

مګر په حدیث راټولولو او د هغې په نقد کې د متخصصینو ترمنځ یو مخالف رجحان پیدا شو، چې په هغه کې د فقهې مسایل د پخوانیو عالمانو د دودیزو حکمونو پرته له تکیې څیړل کیدل، ځکه چیرې چې صحیح احادیث موجود وو، هغه پر خپلو موقفونو د دلیل په توګه کارول کیده، نه دا چې یوازې د دې له امله چې دا حکمونه د مشهورو عالمانو لخوا ورکړل شوي وو، په کورکورانه توګه ورپسې روان شي. د فقهې ستونزو د حل لپاره د حدیث ته د تمرکز په پایله کې، د حدیث لوی عالمان لکه امام البخاري (810-870 CE) او امام مسلم (817-875 CE) د ډیرو زیاتو هڅو سره د ټولو ممکنه سرچینو څخه د رسول الله ﷺ صحیح احادیث او د صحابه کرامو آثار راټول کړل.

However, there arose an opposing trend among specialists in Hadeeth compilation and criticism, where by issues of Fiqh were tackled without dependence on the traditional rulings of existing the earlier scholars by basing their positions on authentic Hadeeths wherever available, rather than slavishly following earlier rulings merely because they had been made by prominent scholars. Focusing on Hadeeth to resolve the problems of Fiqh, great scholars of Hadeeth like Imaam al-Bukhaaree (810-870 CE) and Imaam Muslim (817-875 CE) went to great pains to collect from all possible sources authentic Hadeeths of the Prophet (s.w.) and Athars of the Sahaabah.

دا کسان، دوی دوی دا احادیث د فقہاؤ د تعیین شوي ترتیب سره سم د بابونو په توګه تنظیم کړل. دا خوځښت پیل کونکی د لوی ائمه وو وروستی امام، احمد بن حنبل وو، چې د حدیث تر ټولو پراخه کتاب یې، چې المسند نومیږي، ترتیب کړ۔ امام البخاري او امام مسلم دواړه د هغه شاګردان وو۔121

These, they arranged in chapters according to the format established by the Fiqh scholars. The initiator of this trend was the last of the major Imaams, Ahmad ibn Hambal, who compiled the most extensive work of Hadeeth called al-Musnad.120 Both Imaam alBukhaaree and Imaam Muslim were among his students.121

د یونان، روم، فارس او هند د عالمانو د ستر کتابونو د ژباړو له لارې، ۱۲۲ اسلامي عالمانو د استدلال، استنتاج او قیاس د نوو نظامونو په اړه بصیرت ترلاسه کړ۔ دې نوې پوهې د فقهې سره د دوی طرز فکر بدل کړ، چې دوی یې بیا په اصولو (بنسټیزو اصولو) او فروعو (ثانوي قواعدو) ويشلې۔ وخت په تیریدو سره، د دې اغیزو لاندې تفسیر (د قرآن تفسیر)، حدیث او نحو هم د پوهې ځانګړو څانګو په توګه وده وکړه۔

Through translations of the great books of science and philosophy from Greece, Rome, Persia, and India,122 Islamic scholars gained insight into new systems of reasoning, deduction and inference. This new knowledge influenced their approach to Fiqh which they proceeded to organize into fundamentals (Usool) and secondary principles (Furoo’). In time, Tafseer (explanation of the Qur’aan), Hadeeth and Nahw (grammer) developed under these influences into specialized branches of learning.

د فقہ د لویو عالمانو موقفونه ثبت شول او د اسلامي شریعت اصلي سرچینې وپیژندل شوې او د اهمیت له مخې ترتیب شوې.

The positions of major scholars of Fiqh were recorded and the primary sources of Islamic law were identified and classified in order of their importance. 123