په فقه کې د دې دورې په پراخه بڼه کې، د مذهبونو په تکامل پورې اړوند دوه لوی رجحانونه وو. لومړی رجحان د لوی امامانو، د لوی مذهبونو بنسټ ایښودونکو، او د دوی د لویو شاګردانو په دوره کې پیښ شو. که څه هم دا مذهبونه په چټکۍ سره جلا ځانګړي وجودونه کیدل، خو دوی د هغه انعطاف دود ساتلو چې له پخوانیو دورو سره ځانګړی و، یعنې په قانوني حکمونو جوړولو او منلو کې انعطاف. دوهم رجحان د مذهبونو د لویو عالمانو له وفات وروسته دوره پوښي. دا هغه سختوالي د پیل نښه ده په قانوني حکمونو جوړولو او منلو کې چې د مذهبونو، او په پایله کې د فقهې، د راتلونکو نسلونو اصلي ځانګړنه ده.

In the development of Fiqh during this period, there were two major trends relating to the evolution of the Madh-habs. The first occurred during the period of the Great Imaams, founders of the major Madh-habs, and their major students. Although these Madhhabs were fast becoming distinct entities, they continued the tradition of flexibility in making and accepting legal rulings which had characterized the earlier periods. The second trend covered the period following the death of the major scholars of the Madh-habs. It represents the beginning of that rigidity in making and accepting legal rulings which is the main characteristic of Madh-habs, and consequently of Fiqh, in succeeding generations.

د لوی امامانو (۷۵۰–۸۵۰ میلادي) او د هغوی د مشهورو شاګردانو په دوره کې د فقهې پراختیا لاندې فاکټورونو اغیزه وکړه.

The development of Fiqh in the period of the Great Imaams (750-850 CE) and their major students was affected by the following factors.

اوایل عباسی خلفاء د اسلامي شریعت او د هغې د علماؤ د احترام ډیر نندارې ورکولې. دا ځکه چې دوی خپل منصب د دې دعوې له مخې ترلاسه کړی و چې دوی د شریعت پر بنسټ او د هغې د صحیح تفسیر پر اساس د خلافت د بیرته راګرځولو غواړي. له همدې امله د دې دورې ټول عباسي خلفاء دا کار د ویاړ وړ ګڼل چې خپل اولادونه د وخت لویو علماؤ ته د زده کړې لپاره لیږي، او دا هم چې ځینو خلفاؤ پخپله د اسلامي فقه عالمان شول؛ د مثال په توګه خلیفه هارون الرشید (واکمني ۷۸۶-۸۰۹ میلادي). سربیره پردې، دا خلفاء په فقهي مسئلو کې اکثرا د ممتاز اسلامي علماؤ مشورې اخیستلې. یو ډیر مشهور مثال د امام مالک دی چې خلیفه منصور د پیغمبر ﷺ د سنت یوه معتبره کتاب د راټولولو دنده ورکړه. کله چې دا کتاب بشپړ شو، خلیفه له امام مالک څخه مشوره وغوښته چې آیا دا کتاب د دولت اساسي قانون وګرځول شي، چې په دې صورت کې د امام مالک مذهب ټولو مسلمانانو باندې لازمي کیدی. خو امام دا کار ونه منل، ځکه هغه پوهیده چې د هغه ټولګه یوازې هغه احادیث لري ﷺ چې په حجاز کې، چیرې چې امام مالک درس ورکړی او خپل مذهب یې تاسیس کړی و، موجود وو. هغه په ټینګه ویل چې هیڅ یو مذهب باید د ټولو مسلمانانو لپاره لازمي نه وي، ځکه هر یو واحد مذهب به د هغو ډیرو نورو احادیثو څخه محروم کړي چې هغه صحابه کرامو روایت کړي دي چې د دولت نورو سیمو ته سفر کړی و. دا د هغه انعطاف یوه روښانه بیلګه ده چې د مذهبونو بنسټ ایښودونکو یې درلود. د فقهي علماؤ ملاتړ او د دولت حمایت د هغو ډیرو مذهبونو د ودې لوی لامل شو چې د امویانو د دورې په وروستیو برخو کې راپیدا شوي وو.

The early ‘Abbaasid Caliphs made a show of great respect for Islamic law and its scholars. The reason for this lay in the fact that they owed their office to their claim that they were seeking a return to a caliphate based on Sharee’ah and its legitimate interpretation. Consequently, the ‘Abbaasid caliphs of this period all took pride in sending their children to study under the major scholars of the time, and, what is more, some of the caliphs became scholars of Islamic law in their own right; for example, Caliph Haroon arRasheed (rule 786-809 CE). Furthermore, these caliphs made a practice of consulting the outstanding Islamic scholars on most matters of Fiqh. A classical example is that of Imaam Maalik whom Caliph al-Mansoor commissioned to compile an authoritative book of the Sunnah of the Prophet (s.w.). On its completion, the Caliph consulted Maalik about allowing him to make it the state constitution, which would have made the Madh-hab of Imaam Maalik binding on all Muslims. However, the Imaam refused to have it done, since he was aware that his compilation including only those Hadeeths of the Prophet (s.w.) that were available in Hijaaz where Imaam Maalik had taught and founded his Madh-hab. He felt strongly that no single Madh-hab should be binding on all Muslims in view of the fact that any single Madh-hab would exclude the many other Hadeeths narrated by Sahaabah who had traveled to other parts of the state.111This is a clear example of that flexibility which characterized the founders of the Madh-habs. The factor of state support and patronization of Fiqh scholars contributed largely to the flourishing of the many Madh-habs which had arisen in the latter part of the Umayyad period.

کله چې علماء یا د هغوی شاګردان یو بل سره وګوري، نو هغوی به د هغه اسلامي مسایلو په اړه خپلې نظرې یو بل ته ور کولې چې د خپلو سیمو کې راپیښې شوي وې. که د یوې ځانګړې حل په اړه لوی اختلاف وي، نو دوی به تر هغه پورې یو بل سره بحث کاوه تر څو یو عام پایلې ته ورسیږي یا مختلف اختیارونه ومنل شي.

Whenever scholars or their students met, they would exchange thoughts on various Islamic issues which had arisen in their particular areas. If there was a major difference of opinion about a particular solution, they would debate back and forth until a common conclusion was reached or various options were accepted.

دا قانوني بحثونه د ليک په ذريعه هم کېدل، لکه د امام مالک او امام لیث ترمنځ د مدینې د دودونو په اړه بحث.114

These legal debates also took place by mail, as in the case of the debate between Imaam Maalik and Imaam al-Layth about Madeenite customs.114

د مختلفو مذاہبو د بانیانو او طالبانو ترمنځ د مناظرو د جلسو زیاتوالی، خواه دا مناظرې د لیک په ذریعه وي یا مخ په مخ ناستې، دې ته لاره هواره کړه چې د فقهي مسائلو ځینې مهمې خبرې روښانه شي او د فقهاوو ترمنځ د ناسمو احکامو او فیصلو څېړنه وشي.

The huge increase in the number of debating sessions, whether by mail or in face to face meetings between founders and students of various Madh-habs resulted in the clarification of certain important issues and the seeding out of mistaken rulings or judgements among scholars of Islamic law.

په مذهبونو د پیدایښت په دې لومړني پړاو کې، علماوو او د هغوی شاګردانو کې د سختۍ او جزمیت ډیر کم شتون درلود. یعنې مسلې په معروضي توګه څیړل کېدې، او نتیجې د پیش شوو دلیلونو د اعتبار پر بنسټ ترلاسه کېدې. په حقیقت کې امام ابوحنیفه او امام شافعي دواړه څرګنده ویلي وو چې که یوه حدیث صحیح ثابت شي، نو هماغه باید د دوی مذهب وګڼل شي. یوه ښه بیلګه د خمر او نورو نشه ایزو شیانو د څښلو د حکم په اړه ده. امام ابوحنیفه، د حنفي مذهب بنسټ ایښودونکي، دا حکم کړی و چې د اسلام منع شوې خمر یوازې د انګورو د تخمیر شوي رس محصول پورې اړه لري (د خمر لغوي معنا همدا ده).

In this early stage in the development of Madh-habs there was a marked lack of rigidity or dogmatism on the part of scholars and their students. That is, issues were objectively analyzed and conclusions arrived at on the basis of the validity of the proofs presented. In fact Imaam Abu Haneefah and Imaam Shafi’ee were on record as stating that if a Hadeeth was known to be accurate, then that should be considered their Madh-hab. A noteworthy example concerns the law relating to the drinking of Khamr and other intoxicants. Imaam Abu Haneefah, founder of the Hanafee Madhhab, had ruled that the Islamic prohibition of Khamr covered only the product of fermented grape juice (the literal meaning of Khamr)