دا مذهب د هغه امام په نوم منسوب دی چې بنسټ یې کېښود، چې د هغه اصلي نوم نعمان بن ثابت و. هغه په ۷۰۲ میلادي کال کې په کوفه (عراق) کې زېږېدلی و. پلار یې د فارسي اصله ابرېښمو تاجر و، چې د خلفاء راشدینو په دوره کې اسلام قبول کړی و. ابوحنیفه خپلې لومړنۍ زدکړې د فلسفې او جدل کې پیل کړې، چې د علم الکلام په نوم یادېږي، خو د دې علم ټولې برخې زده کولو وروسته یې هغه پرېښود او د فقه او حدیث په ژورې مطالعې ولګېد. هغه خپل اصلي استاد حماد بن زید وټاكه، چې په خپل وخت کې د حدیثو تر ټولو لوی عالمانو څخه و. ابوحنیفه له هغه سره اته لس کاله زده کړه وکړه. په دې موده کې هغه د تدریس وړتیا تر لاسه کړه، خو بیا هم د حماد شاگرد پاتې شو تر دې چې هغه په ۷۴۲ میلادي کال کې مړ شو. د حماد له مرګ وروسته ابوحنیفه په څلوېښت کلنۍ کې د تدریس دنده په غاړه واخیسته او په کوفه کې ترټولو مشهور عالم شو. له همدې امله د هغه وخت د اموي خلفاوو په نظر هغه یو قیمتي شخصیت ښکارېده. دوی هغ ته د کوفې د قاضي منصب وړاندې کړ، خو هغه دا دنده ونه منله، که څه هم د کوفې امیر یزید بن عمر د دې انکار له امله هغه په فزیکي توګه وواهه. همداراز د عباسیانو په دوره کې هم هغه شاهي ټاکنې ونه منلې، ځکه په بغداد کې د خلیفه ابو جعفر المنصور (۷۵۴–۷۷۵ میلادي) لخوا زندان ته واچول شو. هغه تر خپل مرګ پورې، چې په ۷۶۷ میلادي کال کې پېښ شو، په زندان کې پاتې شو. ابوحنیفه د کوچنیو تابعینو له ډلې ګڼل کېده، ځکه چې هغه د صحابه کرامو له ځینو کسانو سره لیدلي و او د هغوی څخه یې ځینې احادیث روایت کړي وو۔ ۱۲۸

This Madh-hab is named after its founding scholar, Abu Haneefah, whose actual name was Nu’maan ibn Thaabit. He was born in the year 702 CE. Kufah, (Iraq). His father was a silk merchan of Persian origin, who accepted Islaam during the reign of the Khulafaa Raashidoon (Righteous Caliphs). Abu Haneefah began his earlier studies in the field of philosophy and dialectics known as ‘Ilm al-Kalaam, but after mastering its various disciplines, he left it and went into an indepth study of Fiqh and Hadeeth. He chose as his main teacherk, Hammaad ibn Zayd, who was among the greatest scholars of Hadeeth of his time. Abu Haneefah studied under him for eighteen years. During this time he became qualified to teach, but instead remained Hammad’s student until the latter died in the year 742 CE. After Hammaad’s death Abu Haneefah took up the position of teacher at the age of forty and became the most outstanding scholar in Kufah. As such, he appeared to bea valuable prize to the Umayyad caliphs of that time. They offered him the position of Qaadee (judge) of Kufah, but he refused the post in spite of being physically beaten for his refusal by the Ameer of Kufah, Yazeed ibn ‘Umar. Similarly, during the rule of the ‘Abbaasids, he also refused royal appointment, and was consequently imprisoned in Baghdad by the Caliph Abu Ja’far al-Mansoor (754-775 CE). He remained imprisoned until his death in 767 CE. Abu Haneefah was considered among the minor Taabi’oon (students of the Sahaabah), because he had met a few of the Sahaabah and had related some Hadeeths from them. 128

امام ابوحنیفه د خپل تدریسي طریقه د شورا (ډله ییز بحث) په اصول باندې بنسټ ایښی وه. هغه به یوه فقهي مسئله خپلو شاګردانو ته د بحث او خبرو اترو لپاره وړاندې کوله او دوی ته به یې امر کاوه چې کله چې یو متفق موقف ته ورسیږي، نو د هغې حل ولیکي.

Imaam Abu Haneefah base his teaching method on the principle of Shoorah (group discussion). He would present a legal problem to his students for debate and discussion and tell them to record its solution whenever they arrived at a unified position.

د دې متفاعلې (عملي او تعاملي) لارې له امله کیدای شو وواياست چې د حنفي مذهب یوازې د ابو حنیفه د خپلو ځانګړو هلو ځلو محصول نه و، بلکې د هغه د شاګردانو د هلو ځلو محصول هم و، لکه څنګه چې د ابو حنیفه هلې ځلې هم د دې مذهب محصول وې.

Because of this interactive approach to making legal rulings, we could say that the Hanafee Madh-hab was as much a product of Abu Haneeafh’s students’ efforts as it was a product of his own efforts.

دوی به فرضي مسایلو باندې هم بحثونه کول او د دې اصل پر بنسټ حلونه پیدا کول چې د یوې ستونزې له پېښېدو مخکې ورته چمتووالی ونیول شي. د فرضي فقه سره د دوی د مینې له امله، چې ډېرځله یوه مسله د "که داسې وشي چې..." پوښتنې سره پیلېدله، دوی د "څه کېدای شي" ویونکو یا اهل الرای (د نظر خاوندانو) په نوم مشهور شول.

They would also debate on hypothetical problems and work out solutions, based on the principle of preparing for a problem before its occurrence. Because of their leaning towards hypothetical Fiqh which often introduced an issue with the question, “what if so and so happened?”, they became known as the what-iffers or Ahl ar-Ra’i (the opinion people).

د دې مذهب لومړني فقیهانو اسلامي احکام لاندې سرچینو څخه استنباط کړل، کومې چې د دوی د اهمیت له مخې ترتیب شوي دي:

The early jurists of this Madh-hab deduced Islamic laws from the following sources, which are listed in the order of their importance:

دوی قرآن کریم کو اسلامی قانون کا بنیادی اور ناقابلِ اعتراض مأخذ سمجھتے تھے۔ درحقیقت اسی کو دوسرے مآخذ کی صحت جانچنے کے لیے استعمال کیا جاتا تھا۔ اس لیے ہر وہ مأخذ جو قرآن کے خلاف ہوتا، غیر صحیح سمجھا جاتا تھا۔

They considered the Qur’aan to be the primary unquestionable source of Islamic law. In fact it was used to determine the accuracy of the other sources. Accordingly any other source that contradicted the Qur’aan was considered inaccurate.

سنت د اسلامي فقې دویم مهم سرچینه وه، مګر د هغې په کارونې کې ځینې شرطونه ایښودل شوي وو. دوی دا شرط ګرځولی و چې یوه حدیث یوازې دا کافي نه دی چې صحیح (سم) وي، بلکې دا هم اړینه ده چې په پراخه توګه مشهور (ښکاره او ډېر پیژندل شوی) وي، که چیرې دا د قانوني دلیل په توګه کارول کېږي. دا شرط د هغو جعلي حدیثونو په وړاندې د ساتنې لپاره ایښودل شوی و، چې په هغه سیمه کې ډېر ښکاره کېدل، چېرته چې یوازې ځینې نامتو صحابه، لکه علي او ابن مسعود، میشت شوي وو.

The Sunnah was consulted as the second most important source of Islamic law, but with some qualification as to its use. They stipulated that it was not suffcient that a Hadeeth be accurate (Saheeh), but it had to be also widely known (Mash-hoor), if it was to be used as a legal proof. This condition was laid down as a safeguard against false Hadeeths which were cropping up frequently in that region where only a few notable Sahaabah had settled (‘Alee and Ibn Mas’ood).

دوهم دلیل د اسلامي فقې دریم مرتبه سرچینه د هغه مسئلې په اړه د صحابه کرامو اجماع (متفقه رایه) ده چې نه په قرآن کریم کې ذکر شوې وي او نه په سنت کې. یعنې د صحابه کرامو اجماع د هغو فقهي مسائلو په اړه چې نه په قرآن او نه په سنت کې بیان شوي وي. له همدې امله د فقه په استنباط کې د صحابه کرامو اجماع د ابو حنیفه او د هغه د شاګردانو شخصي رایو څخه مقدم ګڼل شوې ده. د حنفي مذهب په نظر کې د هرې زمانې د مسلمانو علماوو اجماع هم معتبره او د مسلمانانو لپاره لازمه ده.

Third in importance as a source of Islamic law was the unanimous opinion of the Sahaabah on any point of law not specified in the Qur’aan or the Sunnah. That is, Ijmaa’ of the Sahaabah on any point of law not specified in the Qur’aan or the Sunnah. That is, Ijmaa’ of the Sahaabah was given precedence over the personal opinions of Abu Haneefah and his students in their deduction of Islamic law. The Hanafee Madh-hab also recognized the Ijmaa’ of Muslim scholars in any age as valid and binding on Muslims.

که د صحابه کرامو ترمنځ په یوه فقهي مسئله کې مختلف رایې وې او بیا اجماع نه وه جوړه شوې، نو ابوحنیفه به هغه رایه غوره کوله چې په اړوند قضیه کې تر ټولو مناسبه ښکاره شوه. دا یو اساسي اصل په خپل مذهب کې ټاکلو سره، ابوحنیفه بیا د صحابه کرامو رایو ته د خپلې رایې په پرتله زیات وزن ورکړ.129

If there were different opinions among the Sahaabah on a particular point of law and no Ijmaa’ was subsequently formed, Abu Haneefah would choose the opinion which appeared most appropriate to the case in question. In establishing this as a vital principle of his Madh-hab, Abu Haneefah again gave more weight to the opinions of the Sahaabah than to his own.129

لیکن اُس نے اپنی رائے کو ایک محدود معنی میں استعمال کیا، یعنی اُن کی مختلف آراء میں سے ایک کو اختیار کرکے۔

However, he did apply his own reasoning in a limited sense by choosing one of their various opinions.

ابوحنیفه د صحابه کرامو د شاګردانو (تابعینو) استنباطات په هغو برخو کې منلو ته ځان مکلف نه ګڼله چیرې چې د پورتنیو سرچینو څخه هیڅ واضح دلیل نه وو موجود.

Abu Haneefah felt no obligation to accept the deductions of the students of the Sahaabah (Taabi’oon) in areas where no clear proof was available from any of the above mentioned sources.

هغه خپل ځان د تابعینو سره برابر ګڼلو، او په قیاس باندې د خپلو اصولو پر بنسټ چې هغه او د هغه شاګردانو ټاکلي وو، خپل اجتهاد کاوه.

He considered himself the equal of the Taabi’oon and would make his own Ijtihaad based on the principles of Qiyaas which he and his students established.

استحسان، په لنډ ډول، د یوې دلیل پر ځای د بلې دلیل غوره کول دي ځکه چې هغه ښه او مناسب ښکاري، که څه هم هغه غوره شوی دلیل په علمي توګه له هغه دلیل څخه ضعیف وي چې پرې یې غوره کیږي.

Istihsaan, in short, is the preference of one proof over another proof because it appears more suitable, even though the preferred proof may be technically weaker than the one it is preferred to.

دا ممکن ده چې په کې د یوه خاص حدیث د یوه عام حدیث پر وړاندې ترجیح شامل وي، یا حتی د قیاس په واسطه استنباط شوي حکم پر وړاندې د یو داسې حکم ترجیح شامل وي چې ډیر مناسب وي.

This may involve the preference of a Hadeeth which is specific over a general one, or it may even involve the preference of a more suitable law over the one deduced by Qiyaas.

د هغو سیمو لپاره چې هلته ټاکلي اسلامي دودونه شتون نه درلود، محلي دودونو ته قانوني ارزښت ورکړل شو. د همدې اصل د پلي کېدو له لارې، د اسلامي نړۍ د ډېرو کلتورونو ترمنځ شتون لرونکي ځینې دودونه قانوني نظام ته ننوتل او په غلطۍ سره اسلامي په توګه وټاکل شول.130

Local customs were given legal weight in areas where there were no binding Islamic customs available. It was through the application of this principle that various customs found in the multiplicity of cultures within the Islamic world entered the legal system and became mistakenly classified as Islamic.130

د ابو حنیفه د شاګردانو څخه تر ټولو مشهور زفر بن الهذیل، ابو یوسف او محمد بن الحسن وو.

The most famous of Abu Haneefah’s students were Zufar ibn al-Hudhayl, Abu Yoosuf and Muhammad ibn al-Hasan.

زفر د ابوحنیفه د لاری تعقیب کوونکو له هغو کسانو څخه و چې د قاضي د منصب قبلولو څخه یې انکار وکړ، سره د دې چې ډیرې ښکلې وړاندیزونه ورته وشول. هغه تدریس ته لومړیتوب ورکاوه، او دا کار یې تر هغې وکړ تر څو چې په لږ عمر کې، د ۴۲ کلنۍ عمر کې، په بصره کې مړ شو۔

Zufar was one of those who followed Abu Haneefah’s example and refused to accept appointment as Qaadee even though many attractive offers were made to him. He preferred to teach, which he did until he died at the early age of 42 in Basrah.

ابو یوسف په کوفه کې د یوه غریب کورنۍ کې زیږیدلی و. هغه د حدیث ډیر زده کړه وکړه تر دې چې د حدیث یو مشهور عالم شو، بیا یې په کوفه کې نهه کاله د فقه زده کړه وکړه د امام ابن ابي لیلیٰ لاندې (وفات ۷۶۵ م)، چې پلار یې د مدینې یو مشهور صحابي و. ابو یوسف وروسته نهه کاله د ابو حنیفه لاندې زده کړه وکړه، او کله چې ابو حنیفه وفات شو، هغه مدینې ته لاړ او د امام مالک لاندې یوه لنډه مودې زده کړه وکړه. ابو یوسف د عباسي خلیفه‌ګانو، المهدي (۷۷۵-۷۸۵ م) او الهادي (۷۸۵-۷۸۶ م) لخوا د دولت د قاضي القضاة په توګه وټاکل شو.

Abu Yoosuf was born into a poor family in Kufah. He studied Hadeeth extensively until he became a noteworthy Hadeeth scholar then studied Fiqh in Kufah for nine years under Imaam Ibn Abee Lailaa (died 765 CE) whose father was a famous Sahaabee from Madeenah. Abu Yoosuf later studied under Abu Haneefah for nine years, and when Abu Haneefah died, he went to Madeenah and studied for a short period under Imaam Maalik. Abu Yoosuf was appointed chief judge of the state by the ‘Abbaasid caliphs, al-Mahdee (775-785 CE), al-Haadee (785-786

...CE) او هارون الرشید (۷۸۶-۸۰۹ CE). د قاضي القضات په توګه، هغه د مختلفو ښارونو لپاره قاضیان ټاکل، او د هغه ټاکل شوي ټول قاضیان د حنفي مذهب پیروان وو. په دې توګه، هغه د دې فقهي مکتب د خپریدو په برخه کې د ټول اسلامي امپراتورۍ په پیمانه مهم رول ولوباوه. 131

CE) and Haroon ar-Rasheed (786-809 CE). In his capacity as chief judge, he used to appoint judges for the various cities and all his appointees were followers of the Hanafee Madh-hab. Thus, he was instrumental in the spread of this school of thought throughout the Muslim empire. 131

امام محمد واسط میں پیدا ہوئے، لیکن کوفہ میں پلے بڑھے۔ ابو یوسف کی طرح ان کی ابتدائی تعلیم بھی حدیث میں ہوئی۔ انہوں نے ابو یوسف کے پاس مختصر عرصے کے لیے پڑھا اور بعد ازاں مدینہ کا سفر کیا، جہاں تین سال تک امام مالک کے پاس تعلیم حاصل کی۔ اس دوران وہ امام مالک کی حدیث کی کتاب الموطأ کے اہم راویوں میں شامل ہو گئے۔ امام شافعی ان بہت سے علماء میں سے تھے جنہوں نے بعد میں بغداد میں محمد بن الحسن سے علم حاصل کیا۔

Imaam Muhammad was born in WSasit, but grew up in Kufah. Like Abu Yoosuf, his early studies were also in Hadeeth. He studied briefly under Abu Yoosuf and later travelled to Madeenah where he studied under Imaam Maalik for three years. During this period he became one of the main narrators of Maalik’s Hadeeth book al-Muwatta’ Imaam Shaafi’ee was among the many scholars who later studied uner Muhammad ibn al-Hasan in Baghdad.

محمد بن الحسن هم د خلیفه هارون الرشید په دوره کې د قاضي په توګه د ټاکل کېدو منصب ومانه، خو ډېر ژر یې د هغه ډېرو مصالحتونو له امله چې دغه منصب یې غوښتل، هغه پرېښود او بغداد ته د خپل تدریسي دندې ته بېرته راستون شو.

Muhammad ibn al-Hasan also accepted appointment as Qadee during the reign of Caliph Haroon ar-Rasheed, but soon gave it up because of the many compromises which it demanded, and returned to his teaching post in Baghdad.

هغه کسان چې اوس د حنفي مذهب پیروي کوي، ډېر زیات په هندوستان، افغانستان، پاکستان، عراق، سوریه، ترکیه، ګیانا، ټرینیداد او سورینام کې موندل کیږي، او تر یوې اندازې پورې په مصر کې هم. کله چې د عثماني واکمنانو په نولسمه میلادي پېړۍ کې د حنفي مذهب سره سم اسلامي قانون مدون کړ او دولتي قانون یې وګرځاوه، هر عالم چې د قاضي کیدو هیله لرله، مجبور وو چې دا قانون زده کړي. په پایله کې دا مذهب د نولسمې پېړۍ په وروستیو کې د عثماني اسلامي دولت په ټوله سیمه کې خپور شو.

Those who now follow the Hanafee Madh-hab are found mostly in India, Afghanistan, Pakistan, Iraq, Syria, Turkey, Guyana, Trinidad, and Surinam and to some extent Egypt. When the ottoman rulers codified Islamic law according to the Hanafee Madh-hab in the nineteenth century CE and made it state law, any scholar who aspired to be a judge was obliged to learn it. As a result, the Madhhab spread throughout the Ottoman Islamic State during the last Part of the nineteenth century.