دا مرحله شاوخوا شپږ پېړۍ پوښي، چې د ۱۲۵۸ میلادي کال د بغداد د ړنګولو او د وروستي عباسي خلیفه المستعصم د اعدام سره پیل کیږي، او د مسیحي زمانې د نولسمې پېړۍ د مینځ په شاوخوا کې پای ته رسیږي. دا دوره د عثمانی امپراتورۍ د پیدا کیدو زمانه هم ده، چې په ۱۲۹۹ میلادي کال کې د ترکو مشر عثمان اول لخوا تأسیس شوه، تر هغه وخته پورې چې د اروپایي استعمار د برغلونو لاندې یې زوال پیل شو.

This stage covers approximately six centuries starting with the sacking of Baghdad in 1258 CE and the execution of the last ‘Abbaasid caliph, al-Musta’sim, and ending around the middle of the nineteenth century of the Christian era. This period also represents the rise of the Ottoman Empire, founded in 1299 CE by the Turkish leader ‘Uthmaan I, until its decline under the attacks of European colonialism.

دې دورې غالبه ځانګړتیا تقلید (د یوې مذهب کورکورانه پیروي) او ډلبندي وه. دا زوال پذیر رجحان د ټولو ډولونو اجتهاد له منځه وړلو او مذهبونو د بیلابیلو، د فرقو په څیر ډلو ته بدلېدو لامل وګرځېد. په دې دوره کې د فقه تدوین یوازې د پخوانیو کتابونو په شرحه کولو محدود شو او د انفرادي مذهبونو د ترویج په لور ګام پورته کېده. په پایله کې د فقه ژوندی ځواک له لاسه ورکړل شو او ډېری احکام روز-په-روز له وخته تېرېدلي او په خپلو موجوده بڼو کې نامناسب شول. د دې تقنیني خلا د ډکولو لپاره، هغه اسلامي احکام چې کارونه یې ځنډېدلي وو، د اروپايي قانوني کودونو په ټاکلو سره ځای په ځای شول.

The prevailing characteristic of this period was that of Taqleed (the blind following of a Madh-hab) and factionalism. This degenerative trend resulted in the dropping of all forms of Ijtihaad and the evolution of the Madh-habs into totally separate entities closely resembling sects. The compilation of Fiqh during this period was limited to commenting on previous works and was directed toward the promotion of individual Madh-habs. Thus, the dynamism of Fiqh was lost and many of the laws became increasingly outmoded and inapplicable in their existing forms. In order to fill this legislative gap, European law codes were gradually introduced in place of some of the Islamic laws, which had fallen into disuse.

آخر کار، د اروپايي استعمار د پرمختګ او د مسلمانانو د امپراتورۍ د ټوټې ټوټې کېدو سره، د اروپا قوانینو د اسلامي قانون ځای ونيو. ځينو اصلاح غوښتونکو د ودې د کمزورتيا او زوال مخه نيولو ته هڅه وکړه، او د اسلام او د هغه د قوانينو د اصلي پاکوالي ته د بيرته ستنيدو غوښتنه يې وکړه. په دې سره سره، د ډلبندۍ او اختلافاتو دوام تر ننه پورې ادامه لري، که څه هم د پرتلیز فقه د ښوونې په ادارو کې زياتوالی راغلی دی.

Eventually with the advance of European colonialism and the breaking up of the Muslim Empire, European laws supplanted Islamic law. Certain reformers sought to stem the tide of stagnation and decline, calling for a return to the original purity of Islaam and its laws. However, factionalism has continued to the present day, in spite of an increase in institutional teaching of comparative Fiqh.

علمائے اس دور میں اجتہاد کی ہر صورت کو ترک کر دیا گیا اور متفقہ طور پر ایک شرعی فیصلہ جاری کیا گیا، جس کا مقصد اجتہاد کا دروازہ ہمیشہ کے لیے بند کرنا تھا۔ ان کی دلیل یہ تھی کہ تمام ممکنہ مسائل پہلے ہی اٹھائے اور حل کیے جا چکے ہیں، اس لیے مزید اجتہاد کی کوئی ضرورت باقی نہیں رہی۔184 اس اقدام کے ساتھ مذہب کا ایک نیا تصور پیدا ہوا، یعنی یہ کہ اسلام کے درست ہونے کے لیے چاروں مذاہب میں سے کسی ایک کی پیروی لازمی ہے۔ وقت گزرنے کے ساتھ یہ تصور عوام کے ساتھ ساتھ فقہ کے علماء میں بھی مضبوطی سے جڑ پکڑ گیا۔ یوں خود دینِ اسلام کو موجودہ چار مذاہب، حنفی، مالکی، شافعی اور حنبلی کے دائرے میں محدود کر دیا گیا۔ ان فقہی مکاتب کو اسلام کے الہامی مظاہر سمجھا جانے لگا۔ ان سب کے بارے میں یہ خیال کیا جاتا تھا کہ وہ مکمل طور پر درست، برابر اور حقیقی اسلام کی نمائندہ ہیں، حالانکہ ان کے درمیان بے شمار اختلافات موجود تھے۔ حقیقت یہ ہے کہ اس دور میں بعض علماء نے کچھ احادیث کی ایسی تاویل کی کہ یہ ثابت کیا جائے کہ خود نبی ﷺ نے ائمہ اور ان کے مذاہب کے ظہور کی پیشین گوئی فرمائی تھی۔ نتیجتاً ان مسلمہ مذاہب سے آگے بڑھنے کی کوئی بھی کوشش بدعت سمجھی گئی، اور جو شخص ان مذاہب میں سے کسی ایک کی پیروی سے انکار کرتا تھا اسے مرتد قرار دیا گیا۔ اس مرحلے کے انتہائی قدامت پسند علماء نے تو یہاں تک فیصلہ کیا کہ جو شخص ایک مذہب سے دوسرے مذہب کی طرف منتقل ہوتا ہوا پکڑا جائے، وہ مقامی قاضی کی صوابدید کے مطابق سزا کا مستحق ہے۔ حنفی مذہب میں یہ فیصلہ بھی جاری کیا گیا کہ کسی حنفی کا شافعی سے نکاح حرام ہے۔185 اور اسلام کے دوسرے سب سے اہم رکن، نماز، بھی مذہبی تعصب کے اثرات سے محفوظ نہ رہی۔ مختلف مذاہب کے پیروکار دوسرے مذاہب کے ائمہ کے پیچھے نماز پڑھنے سے انکار کرنے لگے۔ اس کے نتیجے میں ان بستیوں کی مسجدوں میں، جہاں ایک سے زیادہ مذاہب پائے جاتے تھے، الگ الگ محرابیں بنانے کی نوبت آ گئی۔186 مساجد د دې ډول اوس هم داسې ځايونو کې لیدل کیدای شي لکه سوریه کې، چېرته چې سني مسلمانان د حنفي یا شافعي مذهب پیروي کوي. حتی ترټولو مقدسه مسجد، المسجد الحرام د مکې، چې د مسلمانانو د یووالي او د اسلام د دین نمایندګي کوي، هم اغیزمن شوې وه. د کعبې شاوخوا جلا د لمانځه ځایونه جوړ شوي وو: د هرې مدرسې لپاره یو امام. او کله چې د صلاة وخت راته، د یوه مذهب امام به خپل مذهب پیروانو ته د لمانځه مشري کوله؛ بیا د نورو مذهبونو یو بل امام به خپلو پیروانو ته مشري کوله، او داسې نور. دا په زړه پورې ده چې د هرې مدرسې لپاره جلا د لمانځه ځایونه د کعبې شاوخوا تر شلمې پېړۍ د لومړۍ ربع پورې پاتې وو، کله چې عبدالعزیز بن سعود او د هغه لښکر مکه فتح کړه (د ۱۹۲۴ کال اکتوبر کې) او ټول عبادت کوونکي، د دوی یا د امام د مذهب په پام کې نیولو پرته، د یوه واحد امام تر شا راټول کړل.

The scholars of this period left all forms of Ijtihaad and unanimously issued a legal ruling, which was intended to close the door of Ijtihaad permanently. They reasoned that all possible issues had already been raised and addressed, and there was therefore no need for further Ijtihaad.184 With that step, a new concept of Madhhab arose, namely that one of the four Madh-habs had to be followed for one’s Islaam to be valid. In time this concept became firmly embedded among the masses as well as the scholars of Fiqh. Thus, the religion of Islaam itself became restricted within the confines of the four existing Madh-habs; Hanafee, Maalikee, Shaafi’ee and Hamblee. These schools of law came to be considered divinely ordained manifestations of Islaam. All of them were supposed to be completely correct, equal and representative of true Islaam, yet there were innumerable differences among them. In fact there were scholars in this period who interpreted some Hadeeths in such a way as to prove that the Prophet (s.w.) him-self had predicted the appearance of the Imaams and their Madh-habs. Consequently, any attempt to go beyond these canonical Madh-habs was considered heretical and anyone who refused to follow one of these Madh-hab was classified an apostle. The hyper conservative scholars of this stage even went so far as to rule that whoever was caught transferring from one Madh-hab to another was liable to punishment at he discretion of the local judge. A ruling was also made in the Hanafee Madh-hab prohibiting the marriage of a Hanafee to a Shaafi’ee.185 And even the second most important pillar of Islaam, Salaah, was not spared the effects of Madh-hab fanaticism. The followers of the various Madh-habs began to refuse to pray behind the Imaams from other Madh-habs. This resulted in the building of separate prayer niches in the masjid186 communities where more than one Madh-hab existed. Masjids of this type can still be seen in places like Syria, where Sunni Muslims follow either the Hanafee or Shaafi’ee Madh-hab. Even the most holy masjid, al-Masjid alHaraam of Makkah, which represents the unity of Muslims and the religion of Islaam, was affected. Separate prayer niches were set up around the Ka’bah: one for an Imaam from each of the schools. And when the time for Salaah came, an Imaam from one of the Madhhabs would lead a congregation of followers from his Madh-hab in prayer; then another Imaam from one of the other Madh-habs would lead his congregation of followers and so on. It is interesting to note that separate places of prayer for each of the Madh-habs remained around the Ka’bah until the first quarter of the twentieth century when ‘Abdul-‘Azeez ibn Sa’oud and his army conquered Makkah (October of 1924) and united all worshippers behind a single Imaam regardless of his or their Madh-habs.

تقلید (کورکورانه پیروی) باید له اتباع (عقلي پیروی) څخه جلا وپیژندل شي. د مخکینیو خلکو د حکمونو پیروي اصل نورمال او طبيعي دی. په حقیقت کې، د اسلام د پخوانیو تفسیرونو په نږدې پیروۍ سره دی چې د اسلام پیغام په زمانه کې بې له فساد پاتې کیږي. ځکه دغه پخواني تفسیرونه د پیغمبر ﷺ په الهي الهام او د هغه په الهي لارښوونه شوي ژوند باندې بنا وو. پیغمبر ﷺ پخپله وفرمایل چې غوره نسل د هغه نسل دی، بیا هغه نسل چې د هغه څخه وروسته دی، او بیا هغه نسل چې د هغه څخه وروسته دی.187 په هرصورت، لکه څنګه چې د مخکینیو نسلونو مسلمانان، د پیغمبر ﷺ پرته، معصوم نه وو، نو حتی دغه پخواني تفسیرونه هم باید په کورکورانه توګه، د هغو بنسټیزو عقلي اصولو له پامه غورځولو پرته، و نه منل شي چې موږ ته د سمې او ناسمې ترمنځ توپیر کولو وړتیا راکوي. په دې کتاب کې د تقلید (کورکورانه پیروی) اصطلاح د هغو کسانو د کړنو د یادولو لپاره کارول شوې ده چې له یوه واحد مذهب څخه، د هغو غلطیو په پام کې نیولو پرته چې دوی ته ښکاري، غلامانه پیروي کوي. څه باید وویل شي د عامو خلکو په اړه، چې د مشکوکو حالتونو کې د خپلواک پریکړو کولو علم نه لري، هغوی ته دا کار ده چې هر هغه علم چې ورته شتون لري تعقیب کړي، خپل ذهن خلاص وساتي او تر امکان پورې په خلاص ذهنه علماوو باندې تکیه وکړي.

Taqleed (blind following) has to be distinguished from Ittibaa’ (reasoned following). The principle of following the rulings of our predecessors is normal and natural. In fact, it is by closely following earlier interpretations of Islaam that the message of Islaam remains uncorrupted through time. For, those early interpretations were founded on the Prophet’s (s.w.) divine inspiration and his divinely guided life style. The Prophet (s.w.) himself said that the best generation was his generation, then the generation following his, and then the generation following that.187 However, since Muslims of earlier generation, with the exeption of the Prophet (s.w.), were not infallible, even those earlier interpretations should not be followed blindly without without regard to certain basic principles of reason which enable us to distinguish between right and wrong. In this book the term Taqleed (blind following) is used to refer to the actions to those who slavishly follow a single Madh-hab regardless of errors that they see. As for the common people who do not have the knowledge to make independent decisions in doubtful situations, it is for them to follow whatever knowledge is available to them, keep their minds open and rely on open-minded scholars as much as possible.

تقلید د مذہبونو داخلي او خارجي ډیرو عواملو پایله وه، کومې چې د فقہ په پراختیا او د عالمانو په رویه اغېز وکړ. د دې ځانګړي عامل په توګه نه شي ټاکل کېدای، نه ټول عوامل په ګوته کېدای شي. لاندې یوازې د هغو یو لړ ډېر ښکاره عواملو ته اشاره کېږي چې دې درېځ ته یې رسولی.

Taqleed was the result of a number of factors, internal and external to the Madh-habs, which affected the development of Fiqh and the attitude of scholars. No one cause can be singled out as the main cause nor can all of the factors be identified. The following only a few of the more obvious factors which led to this stage of stagnation.