د دې دورې خلیفه به عموماً د یوې نوې ستونزې د حل لپاره لاندې ګامونه په ترتیب سره اخیست:

Faced with a new problem, the caliph of this period would generally take the following steps in order to solve it:.

(۱) هغه لومړی د قرآن کریم کې د ستونزې د یوې ځانګړې حکم لټون کاوه۔

(1) He would first search for a specific ruling on the problem in the Qur’aan.

(۲) که هغه دلته ځواب ونه مومي، نو بیا به د هغې په اړه د حکم لپاره د سنت، یعنې د پیغمبر ﷺ د ویناوو او عملونو کې پلټنه کوي۔

(2) If he did not find the answer there, he would then search for a ruling on it in the Sunnah, the sayings and actions of Prophet (s.w.).

(۳) که بیا هم جواب ونه مومَوند، نو هغه به د لوی صحابه کرامو یوه مجلس جوړوه او د ستونزې د حل په اړه به یې د ټولو اتفاق غوښتونکی و. (دغه اتفاق ته اجماع ویل کیده.)

(3) If he still did not find the answer, he would then call a meeting of the major Sahaabah and try to get unanimous agreement on a solution to the problem. (This unanimity was referred to as Ijma’.) .

(۴) که اتفاق رای ممکن نه شی، نو هغه به د اکثریت موقف غوره کوي.

(4) If unanimity could not be arrived at, he would then take the position of the majority.

(۵) که اختلافات دومره لوی وی چې د ډېرو لوی اکثریت رایه نه وه ټاکل کېدای شي، نو خلیفه به خپل اجتهاد کاوه، او دا اجتهاد به بیا قانون ګرځېد. باید دا هم په پام کې وساتل شي چې خلیفه د اجماع په خلاف د حکم کولو حق درلود۔ 95

(5) If however, differences were so great that on over-whelming majority opinion could be determined, the caliph would make his own Ijtihaad, which would then become law. It should also be noted that the caliph had the right to over-rule the consensus. 95

له هغو رسمي غونډو سربیره چې لوی صحابه کرامو د پریکړو کولو لپاره د خلیفه ګانو له خوا رابلل کېدې، ورځني ژوند کې داسې ډیرې پیښې هم رامینځ ته کېدې چې انفرادي صحابه کرامو څخه د حکم ورکولو غوښتنه کېده. دغه حالتونو کې دوی عموماً درې عمومي لارې تعقیبولې.

In addition to formal meetings of the major Sahaabah which were called by the caliphs for decision-making, there arose many day-to-day situations where individual Sahaabah were asked to make rulings. In such cases they tended to follow three general courses of action.

په لومړي سر کې، هغه صحابه چې د پریکړې په ځایونو کې وې، دا څرګنده کړه چې د دوی استنباطات لزوماً هغسې نه وو لکه څنګه چې الله اراده کړې وه. مثال، کله چې ابن مسعود ته د هغې ښځې د میراث د حق په اړه پوښتنه وشوه چې بې له ټاکل شوي مهر څخه نکاح شوې وه، هغه وویل: «زه د هغې په اړه خپل نظر ورکوم. که سم وي، نو له الله دی، او که غلط وي، نو زما او شیطان له خوا دی.» ۹۶ دوهم، که دوی د یوې مسئلې په اړه په انفرادي توګه بیلابیل حکمونه ورکړي وو او بیا ورته د پیغمبر ﷺ د یوې صحیحې حدیث یا عمل په اړه خبر ورکړل شو، نو سمدستي یې منلی او ټول اختلافات یې پریښي. مثال، د پیغمبر ﷺ له وفات وروسته، صحابه د دې په اړه بیلابیل نظرونه درلودل چې هغه چیرته ښخ شي. کله چې ابوبکر ؓ ورته بیان کړه چې هغه د پیغمبر ﷺ څخه اورېدلي دي چې پیغمبران هغه ځای کې ښخ کېږي چیرې چې مري، دوی خپل اختلاف پرېښود او د هغه قبر یې د هغه د ژوند د ښځې عایشې ؓ د کور لاندې وکښ.

In the first place, Sahaabah who were in decision-making positions made it clear that their deductions were not necessarily as Allaah intended. For example, when Ibn Mas’ood was questioned about the inheritance rights of a woman who had been married without a defined Mahr (dowry), he said, “I am giving my opinion about her. If it is correct, then it is from Allaah, but if it is incorrect, then it is from me and Satan.” 96 Secondly, if they made different rulings on a problem in their individual capacities and were later informed of an authentic (Hadeeth) saying or action of the Prophet (s.w.) on the subject, they would immediately accept it dropping all differences. For example, after the Prophet’s (s.w.) death, the Sahaabah held different opinions as to where he should be buried. When Abu Bakr related to them that he had heard the Prophet (s.w.) say that prophets are buried in the spot where they die, they dropped their differences and dug his grave beneath his wife ‘Aa’eshah’s house.

جب نہ صحیح دلیل اور نہ ہی اجماع تک رسائی ممکن ہوتی، تو نبی ﷺ کے صحابہ ایک دوسرے کی رائے کا احترام کرتے تھے اور کسی دوسرے صحابی کو کسی خاص رائے کی پیروی پر مجبور نہیں کرتے تھے۔ اس اصول کا واحد استثنا یہ تھا کہ اگر وہ دیکھتے کہ لوگ ایسے طریقوں پر عمل کر رہے ہیں جو پہلے جائز تھے مگر بعد میں حرام قرار پائے۔ مثال کے طور پر متعہ، جو اسلام کے ابتدائی دور میں جائز تھا، یعنی جاہلیت کے زمانے کی ایک عارضی شادی کی صورت، نبی ﷺ کی وفات تک حرام ہو چکا تھا۔

Finally, when neither authentic proof nor unanimity could be arrived at, the companions of the Prophet (s.w.) used to respect the opinions of each other and would not force other Sahaabah to follow any individual opinion. The only exception to this rule was if they found people following practices, which though formerly acceptable later became prohibited. For example, Mut’ah, a pre-Islamic form of temporary marriage which had been allowed in the early stages of Islaam, was forbidden by the time of the Prophet’s (s.w.) death.

سره له دې چې صحابه کرامو د فقهي مسایلو په ډیرو ټکو کې بحث او اختلاف کړی و، خو دا اختلافات به ډیر لږ دې ته رسیدل چې اتحاد یې ماتېږي او ډلبندي پیدا شي، څه چې وروسته دورو کې ډیر ځلې ولیدل شول. دا په اصل کې د هغو لاملونو له امله و، کوم چې د دوی اتحاد ساتلو ته وهڅول:.

Although the Sahaabah debated and differed on various points of law, their differences rarely reached the level of disunity and factionalism, which characterized later periods. This was mainly due to the following factors, which tended to preserve their unity:.

(۱) خلفاؤ راشدینو د حکم صادرولو لپاره د باہمی مشورے (شورا) باندې تکیه کول۔

(1) The Caliphs’ reliance on mutual consultation (Shooraa) to arrive at a ruling.

(۲) د اجماع د تر لاسه کولو اسانتیا۔ مشورتي غونډې اسانه وې، ځکه چې لومړني خلیفګانو صحابه کرامو ته اجازه نه ورکوله چې د اسلامي دولت له مرکز، مدینې څخه ډیر لرې لاړ شي۔

(2) The ease with which a consensus could be arrived at. It was easy to hold consultative meetings since the early caliphs did not allow the Sahaabah to move far from the capital of the Islamic State, Madeenah.

(۳) د صحابه‌وو عمومي ډډه کول چې انفرادي توګه فتوا ورکړي. بلکې دوی به ستونزمن پوښتنې نورو هغو صحابه‌وو ته لیږدولې چې د ځواب ورکولو لپاره ډېر وړ وو.

(3) The general reluctance of individual Sahaabah to make legal rulings (Fatwaas). Instead, they tended to re-direct puzzling questions to other Sahaabah who were better qualified to answer them.

(4) د حدیثو لږ روایت کول، چې دوی یې عموماً د ځانګړو او ریښتینو ستونزو سره یوازې محدود ساتل. دا د دې له امله و چې: (الف) دوی د پیغمبر ﷺ په اړه د غلطې روایت کولو څخه ویره درلوده، هغه چې فرمایلي وو: «څوک چې زما په نوم دروغ ووایي، هغه باید خپل ځای په اور کې ومومي.»98.

(4) The infrequent quotation of Hadeeth, which they tended to confine to specific and actual problems. This was due to: (a) Their fear of misquoting the Prophet (s.w.) who had said, “Whoever tells a lie in my name will find in my name find his seat in the fire.”98.

(ب) دا حقیقت چې خلیفه عمر بن الخطاب د حدیث ډیره روایت کولو څخه منع کړی و او صحابه کرامو ته یې امر کړی و چې د قرآن کریم په روایت او مطالعې متمرکز شي۔

(b) The fact that Caliph ‘Umar ibn al-Khattab forbade excessive quotation of Hadeeth and ordered the Sahaabah to concentrate on the narration and study of the Qur’aan.

جب ہم فقہ کی تاریخی ترقی کا جائزہ لیتے ہیں تو سیاسی اور سماجی و معاشی ترقی کے مختلف ادوار میں اس کے مختلف نمایاں رجحانات دکھائی دیتے ہیں۔ پہلے، ہم دیکھ سکتے ہیں کہ خلفائے راشدین کے دور میں فقہ کی نمایاں خصوصیت اس کی حقیقت پسندی تھی؛ یعنی وہ فرضی یا خیالی مسائل کے بجائے حقیقی پیش آمدہ مسائل پر مبنی تھی۔ فقہ کی اس حقیقت پسندانہ شکل کو بعد میں عربی میں «الفقہ الواقعی» (حقیقی فقہ) کہا گیا، تاکہ اسے اُس مفروضاتی فقہ سے ممتاز کیا جا سکے جس کی وکالت «اہلِ الرائے» نے کی، جو اموی دور میں عراق کے شہر کوفہ میں نمایاں ہوئے۔

As we trace the historical development of Fiqh showed different characteristic trends during different periods of political and socio-economic development. First, we can discern that the outstanding characteristic of Fiqh during the period of the Righteous Caliphs was its realism; that is, it was based on actual problems rather than on hypothetical or imaginary ones. This realistic form of Fiqh was later referred to in Arabic as al-Fiqh al-Waqi’ee (realistic Fiqh) to distinguish it from the hypothetical Fiqh advocated by the “Reasoning People” (Ahl ar-Ra’i) who came to prominence in Kufah, Iraq, during the time of the Umayyads.

دوهم، که څه هم خلفاء راشدین، لکه څنګه چې پورته مو یادونه وکړه، د ځینو کړنلارو تعقیب کاوه ترڅو د شرعي حکمونو ترلاسه کولو لپاره لاره ومومي، خو نه دوی او نه هم صحابه کرام په مجموعي ډول د اسلامي امت لپاره د ټاکلو شویو کړنلارو تعیین کړي و او نه یې د خپلو قضائي فیصلو څخه پیدا شوو احکامو ثبت کولو ته پام کړی و. د هغو مسایلو په اړه دغه پرانیستې ذهنیت چې شریعت یې په روښانه ډول نه دی تعریف کړی، په لومړي سر کې د صحابه کرامو د رایې د آزادۍ د درناوي څرګندونه ده. دا طرز په دغو مسایلو کې د ځینو وروستیو عالمانو د سختۍ له ښکاره چلند سره په روښانه توګه توپیر لري. دوهم، دا د صحابه کرامو هغه پالیسي سره سمون خوري چې عوامو ته یې دا سپارښتنه کوله چې د قرآن کریم په ژوره مطالعه ولګیږي، پرته له هغو حکمونو څخه چې په هغه کې نه دي ټاکل شوي مسایلو باندې ورکول کیږي.

Secondly, although the Righteous Caliphs tended, as we have noted above, to follow certain procedures to achieve legal rulings, neither they nor the Sahaabah as a whole prescribed set procedures to be followed throughout the Islamic nation (the Ummah); nor did they make a record of the laws resulting from their legal rulings. This open mindedness in areas not clearly defined by Sharee’ah reflects, in the first place, the Sahaabah’s respect for freedom of opinion in such matters. Such an attitude contrasts strongly with the appearance of rigidity on the part of certain later scholars. In the second place, it was in keeping with the Sahaabah’s policy of recommending for the masses the careful study of the Qur’aan without the distraction of legal rulings on matters not defined therein.

د فقه دریم ځانګړتیا په دې دورې کې د حکمونو په ورکولو کې د شخصي رایې کارولو پورې اړه لري. د صحابه کرامو اکثریت د قرآن کریم او سنت د نصوصو د ظاهري معنا سره ټینګ چمٹیدل ترجیح ورکوله. د عام عمل په توګه، دوی د شخصي تفسیر ورکولو څخه ډډه کوله. ابن عمر، چې د صحابه کرامو له مشهورو فقیهانو څخه و او ټول عمر یې مدینه منوره کې تېر کړ، دغه لاره تعقیبوله. له بلې خوا، ځینې نور صحابه کرام د هغو برخو کې چې نه قرآن کریم او نه سنت پکې ټاکلې لارښوونه کړې وه، د شخصي رایې پراخه کارولو ته ښه نظر لرل. په دې سره، دوی دا احتیاط کاوه چې پیدا شوې تېروتنې یوازې خپلې ځانونو ته منسوبې کړي، ترڅو د اسلامي قانون پر وقار داغ ونه لګي. عبدالله بن مسعود (چې وروسته عراق کې استوګن شو) د دې فکري ښونځي استازیتوب کاوه.

۱. د استنباطي فقهي اصولو بنسټ، یعنې اجماع او قیاس (اجتهاد)، د خلفاے راشدینو په دوره کې کښېښودل شو۔

1. The basis of the deductive Fiqh principles, Ijmaa’ and Qiyaas (Ijtihaad)(, was laid during the time of thje Righteous Caliphs.

د نوو پراخو سیمو ناڅاپي اضافه کېدو مسلمانان په اچانک ډول د ډېرو مختلفو کلتورونو سره مخ کړل، او دې څخه داسې ډېر نوي ستونزې راپورته شوې چې د شریعت په احکامو کې په ځانګړي ډول ذکر شوي نه وې.

2. The sudden addition of vast new territories brought Muslims into sudden contact with many different cultures, and this produced a host of new problems which were not specifically covered by the laws of Sharee’ah.

۳۔ د قانوني حکمونو ضرورت روز په روز زیات شو، او راشدو خلفاو په تدریج سره داسې څه طریقې جوړې کړې چې په لږ اختلاف سره اجتهاد ته رسیدل ممکن وي.

3. Legal rulings became increasingly necessary, and the Righteous Caliphs gradually developed certain procedures for arriving at Ijtihaad with minimum of disagreement.

۴۔ صحابه کرام عموماً ایسے فیصلہ سازی کے طریقوں پر بھی عمل کرتے تھے جو انہیں سخت اور قطعی احکام صادر کرنے سے بچاتے تھے۔

4. The Sahaabah in general also followed decision-making procedures which helped them to avoid hard and fast rulings.

5. د راشدينو خلفاؤ او صحابه كرامو د حكمونو په اړه د يوځای تایید دا خبره كوله چې د امت د یووالي هڅه وشي، او د اسلامي امت په منځ كې د ډلبندۍ لپاره كم یا هیڅ زمینه پاتې نه شوه.

5. The combined approval of the Righteous Caliphs and the Sahaabah in the matter of legal rulings tended to promote unity and to provide little of no occasion for factionalism within the Islamic nation.

6. د خلفاي راشدينو په دوره کې یو یوازې مذهب موجود و. د فقه دې متحد طریقې د دولت سره ناتړلو مذهبونو د راپورته کیدو مخه ونیوله تر دې چې دوره پای ته ورسیده.

6. Only one Madh-hab existed during the period of the Righreous Caliphs. This unified approach to Fiqh prevented the rise of Madh-habs not linked to the state until the end of the period.

۷۔ د قرآن کریم په زده کړه کې عامو خلکو باندې ځانګړی ټینګار وشو، پداسې حال کې چې د حدیثونو ډیر نقل کول حوصله نه کیدل.

7. Particular emphasis was placed on the study of the Qur’aan by the masses, while excessive quotation of Hadeeths was discouraged.

په دې برخه کې چې څنګه شخصي رایه (رأي) کارول کیږي، د صحابه‌وو ترمنځ یو څه توپیر موجود و، خو د بحث شوې دورې په اوږدو کې دا توپیر په حقیقت کې د ډلبندۍ (تفرقې) سبب نه شو.