د قرآن او سنت دواړو کې ځینې داسې ټکي راغلي چې د هغوی لغوي معنې یو له بل څخه ډیرې دي؛ د بیلگې په توګه کلمه «قُرء» (جمع: قُروء یا اَقراء) چې هم د حیض معنا لري او هم د دوو حیضونو ترمنځ د پاکۍ موده.

There are a few words which occur in both the Qur’aan and the Sunnah with more than one literal meanings; for example, the word Qur (plural Quroo’ or Aqraa’), which means menses as well as the time of purity between menses.

پس د فقہ علماء د قرآنی آیت «والمطلقات یتربصن بأنفسهن ثلاثة قروء» د تفسیر په اړه دوه ډلو ته ویشل شول.153

Thus, scholars of Fiqh were divided into two camps concerning the interpretation of the Qur’anic verse, “Divorced women should wait three Quroo’.”153

په دې تفسیر کې چې خپل شوی دی، یو مهم توپیر راځي کله چې د طلاق شوې ښځې په اړه خبرې کیږي چې د دریم حیض پیل یې شوی وي. هغه کسان چې "قرء" د پاکۍ دوره ګڼي، د دوی په نظر طلاق هغه وخت بشپړیږي چې د ښځې حیض پیل شي، خو هغه کسان چې "قرء" د حیض پاسي ګڼي، د دوی په نظر طلاق تر هغه نه بشپړیږي چې د ښځې دریم حیض هم پای ته ورسیږي.

The particular interpretation chosen makes an important difference when considering the case of a divorced woman who has started her third menses. According to those who considered Qur’ to be the period of purity, the divorce becomes finalized as soon as her menses have started , while according to those who viewed Qur’ as the actual menses, it is not finalized until her third menses have ended.

مالک، الشافعی او احمد دا حکم وکړ چې قرء د پاکئ زمانه ده.

(i) Maalik, Ash-Shaafi’ee and Ahmad ruled that Qur’ meant the period of purity.

(ii) ابوحنیفه، حکم کیا کہ "قرء" سے مراد حقیقی حیض ہے۔154

(ii) Abu Haneefa, ruled that Qur’ meant the actual menses.154

نوټ:

Note:

عائشہ رضی اللہ عنہا نے فرمایا: "ام حبیبہ کو بے قاعدہ حیض آتا تھا، تو انہوں نے نبی ﷺ سے اس کے بارے میں دریافت کیا۔ آپ ﷺ نے ان کو حکم دیا کہ اپنے حیض کے ایام میں نماز چھوڑ دیں۔"[155] اور عائشہ رضی اللہ عنہا سے یہ بھی روایت ہے کہ انہوں نے فرمایا: "میں نے بریرہ کو حکم دیا کہ وہ تین حیض کی عدت گزارے۔"156

‘Aa’eshah said, “Umm Habeebah had irregualr menses and she asked the Prophet (s.w.) about it. He told her to stop praying during the days of her Qur’s.”155 ‘Aa’eshah was also reported to have said, “I told Bareerah to observe a waiting period (‘Iddah) of three menses.”156

دې روایتونو په ښکاره ډول ښیې چې د قرء څخه مراد پخپله حیض دی۔

These narrations clearly indicate that the intended meaning of Qur’ is the menses itself.

په قرآن کریم او سنت نبوي کې داسې ځینې الفاظ هم شته چې دوه ډوله معنا لري: حقیقي (لغوي) معنا او مجازي معنا. مثلاً لفظ «لمس» (ملاوټ، لاس لګول) په حقیقت کې د لاس په واسطه لمس کولو یا دوو شیانو د یو بل سره تماس کولو ته وايي، او په مجاز کې د جنسي عمل (جماع) لپاره استعمال کیږي. په همدې سبب فقهاوو د هغه قرآني آیت د معنا په اړه درې مختلف نظرونه درلودل:

There are also some words in the Qur’aan and the Sunnah which have both literal and figurative meanings. For example to word Lams (touch) is literally used to indicate touching by the hand or the coming in contact of two objects, and figuratively to indicate sexual intercourse. Thus, the jurists were of three different opinions concernign the meaning of the Qur’anic verse:

دا آیت د هغو عواملو په اړه راځي چې د وضو حالت ماتوي۔159

This verse occurs in the context of the factors which break the state of Wudoo.159

(i) الشافعی اور ان کے بیشتر شاگردوں کا فیصلہ یہ ہے کہ «لمس» سے مراد ہاتھ کا چھونا یا جسموں کا آپس میں ملنا ہے۔ لہٰذا اگر کوئی مرد کسی عورت کو، یا عورت کسی مرد کو جان بوجھ کر یا غیر ارادی طور پر جلد سے چھو لے، تو دونوں کا وضو ٹوٹ جائے گا۔

(i) Ash-Shaafi’ee and most of his students ruled that Lams meant the touch of the hand or body contact. Therefore, if a man intentionally of accidentally touche a woman or vice versa, skin, then both of them would lose their state of Wudoo.

(ii) امام مالک اور ان کے اکثر شاگردوں کا فیصلہ بھی یہی تھا کہ "لمس" سے مراد ہاتھ سے چھونا ہے۔ تاہم انہوں نے یہ شرط رکھی کہ وضو صرف اس صورت میں ٹوٹے گا جب چھونے سے لذت حاصل ہو، خواہ یہ چھونا ارادتاً ہو یا غیر ارادی، اور خواہ جلد سے جلد ہو یا کسی اور چیز کے ذریعے۔ امام احمد کا بھی سب سے مشہور مؤقف یہی تھا۔ ان کا استدلال یہ تھا کہ اصل فیصلہ کن امر لذت کا پایا جانا ہے، کیونکہ صحیح احادیث سے ثابت ہے کہ نبی ﷺ اپنی زوجہ عائشہؓ کے پاؤں کو چھوتے تھے تاکہ سجدے کے وقت انہیں ہٹا دیں۔160

(ii) Imaam Maalik and most of his students also ruled that Lams meant touching by the hand. However, he stupulated that Wudoo would only be broken if the touch were pleasurable, whether the touch were intended or unintended, skin on skin or otherwise. This was also the most well known position of Imaam Ahmad. They took the position that the dciding factor was the occurrence of pleasure due to the existance of accurate Hadeeths stating that the Prophet (s.w.) used to touch his wife ‘Aa’eshah’s foot in order to move it out of the way when he was making Sujood (prostration during prayer).160

(iii) امام ابوحنیفہ نے فیصلہ کیا کہ زیرِ بحث آیت میں «لمس» سے مراد جماع ہے، اس لیے عورت کو چھونے سے وضو نہیں ٹوٹتا، خواہ اس کے ساتھ لذت کا احساس ہو یا نہ ہو۔ اس موقف کی بنیاد پہلے ذکر کی گئی عائشہؓ کی حدیث اور اسی سے ایک اور حدیث پر تھی، جو صحابی عروہ نے ان سے روایت کی کہ نبی ﷺ نے اپنی بعض ازواج کو بوسہ دیا، پھر وضو کیے بغیر نماز کے لیے تشریف لے گئے۔162

(iii) Imaam Abu Haneefah ruled that Lams in the verse under consideration meant sexual intercourse and therefore, touching a woman did not break Wudoo, whether it was accompanied by a pleasurable feeling of not.161 This position was based on the previously mentioned Hadeeth of ‘Aa’eshah as well as another from her reported by the Sahaabee, ‘Urwah, that the prophet (s.w.) kissed some of his wives then left for Salaah without performing Wudoo.162

په عربي ژبه کې ځینې داسې ګرامري جوړښتونه هم وو چې معنا یې ابهام درلود. د مثال په توګه، کلمه «إلى» (تر/ته).

There were also certain grammatical constructions in Arabic, which were ambiguous. For example, the word elaa (to)

«تر» (الی) کله معنا کیدای شي «تر هغه ځایه چې شامل نه وي»، لکه د قرآن کریم دا آیت چې: {او روژه تر شپې پوره کړئ}.163

could simply mean “up to but not including”, as in the case of the Qur’anic verse, “And complete the fast up to (elaa) the night.”163

د روژې روزه تر مغرب (لمر ډوبېدو) پورې دوام کوي، چې د شپې پیل دی، خو شپه پکې شامله نه ده. په دې تفسیر کې هیڅ اختلاف نشته. په هرصورت، «إلى» (elaa) په عربي کې «تر او شامل» معنا هم لري، لکه د قرآن دا آیت: {او مونږ مجرمان داسې راټولوو لکه ژړې ژړې، تر دوزخ پورې.}164

The fast is continued up to Maghrib (sunset), the beginning of the night, but does not include the night itself. There is no dispute about this interpretation. However, elaa also means “up to and including” as in the Qur’anic verse, “And We will drive the guilty up to (elaa) Hell like a weary herd.”164

لہٰذا فقہاء نے وضو کی ادائیگی کے ایک پہلو کو بیان کرنے والی اس قرآنی آیت کے معنی کے بارے میں دو رائے اختیار کیں:

Thus, Fiqh scholars held two opinions concerning the meaning of the following Qur’anic verse describing an aspect of the performance of Wudoo:

د ابو حنیفہ شاگرد زفر، ابن داود الظاهری او د مالکځینو شاگردانو دې آیت ته دا معنا ورکړه: "تر ارښو پورې، خو ارښې پکې شامل نه دي."167

(i) Abu Hane4efah’s student Zufar, Ibn Daawood adhDhaahiree166 and some of Maalik’s students interpreted this verse to mean “up to but not including the elbows.”167

(ii) ټولو څلورو امامانو دا حکم کړی دی چې آیت کې مراد "تر ځنګلیو پورې" دی۔168 دا موقف د هغو صحیحو احادیثو په ذریعه تایید کیږي چې د نبي ﷺ د وضو کولو طریقه بیانوي۔169

(ii) The four Imaams all ruled that the verse meant “up to and including the elbows.”168 This position is supported by the description found in authentic Hadeeths of the Prophet’s (s.w.) method of performing Wudoo.169