Önceki bölümlerde yazar, İslam hukuk düşüncesi okulları olan mezheplerin tarihsel gelişimini izlemeye ve açıklamaya, ayrıca Müslüman dünyasında fıkhın sürekli zenginleşmesine ve birleştirici karakterine yaptıkları genel katkıları göstermeye çalışmıştır. Erken dönem imamlarını ve mezheplerini, Peygamber (s.a.v.) döneminden itibaren yüzyıllar boyunca karakterize eden liberal düşüncenin, yerini belli bir katılığa ve dogmatizme bıraktığı yeterince ortaya konmuştur. On üçüncü yüzyılın sonlarından itibaren mezhepler yalnızca mezhep taassubunun doğduğu yerler haline gelmekle kalmamış, fıkıh da ictihad ilkesinde somutlaşan özgün canlılığını yitirmiş ve bu nedenle değişen koşullara ayak uyduramamıştır. Mezhep taassubu ve fıkhın esnekliğinden yoksunluğu sonucunda İslam'ın geleneksel saflığı, birliği ve dinamizmi Müslüman dünyasının her yerinde tehdit altına girmiştir.

In the preceding chapters the writer has endeavored to trace and account for the historical development of Madh-habs, schools of Islamic legal thought, and to show their overall contributions to the progressive enrichment and unifying character of Fiqh within the Muslim world. It has been amply demonstrated that the liberal thinking which characterized the early Imaams and their Madh-habs, from the time of the Prophet (s.w.) down through the ages, has been staidly replaced by a certain rigidity and dogmatism. Since the late thirteenth century, not only have the madh-habs become spawning grounds of sectarianism, but Fiqh has lost its original vitality which was enshrined in the principle of Ijtihaad and thus it has not been able to keep pace with changing circumstances. As a result of Madhhab sectarianism and Fiqh inflexibility, the traditional purity, unity and dynamism of Islaam have been threatened throughout the Muslim world.

Bu son bölümde yazar, ihtilâfı (görüş ayrılıklarını) erken dönem âlimlerinin ve öğrencilerinin tutumları ışığında inceleyecektir. Ayrıca görüş ayrılıklarının kaçınılmaz olduğunu, buna karşılık düşüncesiz ihtilâfın ve mezhepçiliğin, Allah'ın hikmetiyle Peygamberine (s.a.v.) indirdiği İslâm dininde yeri olmadığını pekiştirmeye çalışacaktır.

In this final chapter the writer will examine the phenomenon of differences and disagreement (Ikhtilaaf) in the light of the positions of early scholars and their students. He will also endeavor to reinforce the fact that while differences of opinion are inevitable, unreasoning disagreement and sectarianism have no place in the religion of Islaam which Allaah in His wisdom revealed to His Prophet (s.w.).

Madhhepleri ve Fıkıh'ın tam teşekküllü bir İslam ilmine dönüşmesiyle eş zamanlı gelişimini ele alırken, büyük imamların ve mezheplerin kurucularının genel olarak şu tutumu benimsediklerini gördük:

In treating the historical development (and evolution) of the Madh-habs and the concurrent growth of Fiqh into a full-fledged Islamic science, we have seen that the great Imaams and founders of the Madh-habs generally adopted the stand that:

(a) Mezheplerin tek tek veya bütünüyle masum olmadıkları ve (b) Müslümanlar için herhangi bir mezhebe uymanın farz olmadığı.

(a) Madh-habs singly or in their totality were not infallible and (b) The following of any one Madh-hab was not obligatory for Muslims.

Taklid'in yaygın etkisi, diğer şeylerin yanında, tam bir tersine dönüşe yol açmıştır; öyle ki yüzyıllardır Müslümanların genelinin tuttuğu tutum, dört mezhebin ilahi olarak emredilmiş ve bu nedenle yanılmaz olduğu, bu mezheplerin her birinin hukuki hükümlerinin sağlam ve doğru olduğu, herkesin dört mezhepten birini takip etmesi gerektiği, bir Müslümanın mezhebini değiştirmemesi gerektiği ve mezhepler arasından hüküm seçip almanın yanlış olduğu yönündedir. Bu inançların bir sonucu olarak, dört mezhebin tümünün yanılmazlığını veya bu mezheplerden birini takip etme zorunluluğunu açıkça inkar etmeye cüret eden herkesin lanetlenmiş bir bid'at sahibi ve dinden çıkmış biri sayıldığı da ifade edilmiştir.

Yet the pervasive influence of Taqleed has resulted, among other things, in a complete turnabout, so much so, that for centuries now the position taken by the generality of Muslims is that the four Madh-habs are divinely ordained the therefore infallible; the legal rulings of each of those Madh-habs are all sound and correct; everyone must follow one of the four Madh-habs; a Muslim should not change his or her Madh-hab; and it is wrong to pick and choose rulings across Madh-habs. As a corollary to these beliefs, it has been state that anyone who dares openly to deny the infallibility of all four Madh-habs or the obligation to follow one to these Madh-habs is considered an accursed innovator and apostate.

20. yüzyılda bu tür bir mürtedi tanımlamak için en yaygın kullanılan hakaret, Vahhabi (telaffuzu: Vahhaabi) etiketi olmuştur. Esas olarak Hindistan ve Pakistan'da kullanılan, benzer şekilde küçümseyici bir diğer terim ise Ehl-i Hadis'tir. Nitekim aşağıdaki açıklayıcı yorumlarda görüleceği üzere, bu iki terim de gerçekte yanlış adlandırmadır.

In the 20th century the most commonly used epithet for describing such an apostate has been the label Wahhabi (pronounced Wahhaabee). Another similarly abusive term, which is used mostly in India and Pakistan, is Ahl-i-Hadeeth, Incidentally, both of these terms are in reality misnomers, as the following explanatory comments will reveal.

1924-25 yıllarında Muhammed İbn Abdulvahhab'ın (1703-1787) takipçileri, Mekke ve Medine'nin kutsal şehirlerindeki mezarlıklarda Ashab-ı Kiram ve diğer saygı duyulan kişilerin kabirleri üzerine inşa edilmiş tüm yapıları gayretle yıktılar. Sözde Vahhabiler, ölülerden şefaat dilemek anlamına gelen tevessüle de karşıydı; bu uygulama, Müslüman halk kitleleri arasında olduğu kadar birçok alim arasında da yaygınlaşmıştı. Tevessül ile türbelere ve anıtlara bağlılık, İslam dünyasında uzun süredir kök salmış olduğundan, Vahhabilerin 1924-25'teki yıkıcı eylemi

In the years 1924-25 the followers of Muhammad ibn ‘Abdul-Wahhab (1703-1787) zealously all structures built over graves of the Sahaabah and other revered persons in the cemeteries of the holy cities of Makkah and Madeenah. The so called Wahhabis were also opposed to Tawassul (seeking intercession from the dead), which had become a widespread practice among the masses of Muslims as well as among many scholars. Since Tawassul and the attachment to monuments and shrines had long been ingrained in the Muslim world, the destructive act of the Wahhabis in 1924-25

…yenilikçi ve aşırıcı göründüğü için; bu yüzden Vehhabi sıfatı "lanetli bid'atçiler" ve "dinden çıkmış" ifadeleriyle birlikte kullanılmıştır. Ancak şu noktaya dikkat etmek gerekir: Vehhabi hareketinin kurucusu İbn Abdulvehhab, Hanbeli mezhebinin fıkhını takip etmiş ve günümüzdeki takipçileri de bunu sürdürmektedir.

appeared to be innovative and extremist; hence the application of the epithet Wahhabi to “accursed innovators” and “apostate”. It should be noted, however, that ibn ‘Abdul-Wahhaab, founder of the Wahhabi movement, followed the Fiqh of the Hambalee Madh-hab and that his present-day followers continue to do so.

Ayrıca, Tevessül'e karşı çıkarken ve ölülerin türbelerini ve mezarlarını yıkarken, Ibn 'Abdülvehhab'ın yirminci yüzyıldaki torunları ve takipçileri İslam'a aykırı uygulamalara saldırıyorlardı. Peygamber ﷺ, bütün putların ve heykellerin yıkılmasını ve bütün kabirlerin çevredeki toprakla düzeltilmesini emretmişti. Bu, büyük hadis âlimi Müslim ibn Haccâc'ın derlediği ve 'Alî ibn Ebî Tâlib'den rivayet edilen sahih bir hadisle sabittir.222 Yukarıdakilerden, "lanetli bid'atçi" ve "dinden çıkmış" anlamında kullanılan Vehhâbî kelimesinin aslında yanlış bir adlandırma olduğu artık açık olmalıdır.

Furthermore, in opposing Tawassul and destroying monuments and shrines to the dead, the twentieth-century descendants and followers of Ibn ‘Abdul-Wahhaab were attacking anti-Islamic practices. The prophet (s.w.) had ordered the demolition of all idols and statues, and the leveling of all tombs with the surrounding earth, according to and authentic Hadeeth reported by ‘Alee ib Abee Taalib and collected by the great Hadeeth scholar Muslim ibn Hajjaj.222 From the above it should now be clear that the word Wahhabi applied to mean “accursed innovator” and “apostate” is in fact a mislabel.

Benzer şekilde, Ehl-i Hadis (Ar. Ehlü'l-Hadis) terimi, İmam Mâlik gibi, hadisin ihtisas alanında çalışmaya uzun zaman ve emek veren geçmiş âlimlere verilen bir saygı ve övgü unvanıydı. On dokuzuncu yüzyılın sonlarına doğru bu unvan, Hindistan ve Pakistan'da bir reform hareketi tarafından benimsendi. Bu hareket, fıkhın temeli olarak Kur'an'a ve Hadis'e dönüşü savunuyor ve mezheplere körü körüne bağlılığa karşı çıkıyordu. Ancak günümüzdeki mezhep taassubu ve mezhepçilik, Ehl-i Hadis teriminin anlamını çarpıtarak, mezheplerden herhangi birinin takip edilmesine fanatik biçimde karşı çıkan kimseyi ifade eder hale getirmiştir.

Similarly, the term Ahl-i-Hadeeth (Ar. Ahl al-Hadeeth) was a title of respect and praise given to scholars in the past who like Imaam Maalik, devoted much time and effort to the specialized study of Hadeeth. Towards the end of the nineteenth century this title was adopted by a reform movement in India and Pakistan which called for a return to the Qur’aan and the Hadeeth as the basis of Fiqh and which opposed the dogmatic adherence to Madh-habs. However, present day Madh-hab fanaticism and sectarianism have distorted the meaning of the term Ahl-i-Hadeeth to apply to one who fanatically opposes the following of any of the Madh-habs.

Bu durumun ironisi şudur: Mezhepların tarihsel gelişimi ve buna paralel olarak fıkhın gelişimi hakkındaki kavrayışımız ışığında, İslam'ın öğretilerinden gerçekten sapanlar, sözde Vahhabiler ve Ehl-i Hadis taraftarları değil, her Müslüman'ın dört mezhepten birini takip etmesinde ve fıkhî hükümlerdeki bariz çelişkilere rağmen dört mezhebin tümünün yanılmazlığına körü körüne inanmasında ısrar eden kimselerdir. Yine de kabul edilmelidir ki, körü körüne taklidi savunanların çoğu, dört mezhebin tümünün yanılmazlığına olan inançlarında son derece samimidir. Ayrıca bu kimselerin saflarında birçok âlim de yer almaktadır. 223

The irony is that, in light of our insight into the historical evolution of the Madh-habs and concurrent development of Fiqh, the true deviants from the teachings of Islaam are not the so-called Wahhabi and Ahl-i-Hadeeth, but those people who would rigidly insist on every Muslim following one or another of the four Madhhabs and on their believing blindly in the infallibility of all four Madh-habs, despite certain glaring contradictions in their rulings on points of Islamic law. Yet it must be acknowledged that those who advocate blind following (Taqleed), are often very sincere in their belief in the infallibility of all four Madh-habs. Futhermore many scholars are included in their ranks. 223

Taklit'e bağlı kalanlar, mezhepten mezhebe görülen bilinen farklılıkları ve çelişkileri, dört mezhebin de hata yapmaz olduğuna olan inançlarıyla nasıl bağdaştırıyorlar? Bunlardan bazıları mezheplerin ilahi bir takdirle belirlendiğini ve Peygamber ﷺ'in bizzat onların ortaya çıkışını önceden haber verdiğini iddia ediyor. Ancak çoğu zaman görüşlerini esas olarak aşağıdaki hadislerin delaleti üzerine dayandırıyorlar:

How then do those who insist on Taqleed reconcile the known differnces and contradictions from Madh-hab to Madh-hab with their belief in the infallibility of all four Madh-habs? Some of them claim that the Madh-habs were divinely ordained and the Prophet (s.w.) himself prophesied their coming. Most often, however, they rest their case, mainly on the evidence of the following Hadeeths:

(a) “Ümmetim arasındaki ihtilaf bir rahmettir.” (b) “Ashabım arasındaki farklılıklar sizin için bir rahmettir.”224

(a) “Disagreement among my nation is mercy.” (b) “Differences among my Sahaabah are a mercy for you.”224

(c) "Sahabelerim yıldızlar gibidir. Onlardan hangisine uyarsanız, hidayete ereceksiniz."225

(c) “My Sahaabah are like stars. You will be guided by whichever of them you follow.”225

(d) "Şüphesiz ashabım yıldızlar gibidir. Onlardan hangisinin sözünü benimserseniz, hidayete erersiniz."226

(d) “Verily my Sahaabah are like stars. You will be guided by any statement of theirs you adopt.”226

(e) “Rabbime, ölümümden sonra ashabımın hangi konularda ihtilaf edeceklerini sordum; Allah bana şöyle vahyetti: ‘Ey Muhammed, şüphesiz ashabın Katında gökteki yıldızlar gibidir; kimi kimisinden daha parlaktır. Bu yüzden sahabenin ihtilaf ettiği herhangi bir konuda kim birini takip ederse, benim nezdimde hidayet üzere olacaktır.’”227

(e) “I asked my Lord about the things in which my companions will differ after my death and Allaah revealed to me: ‘Oh Muhammad, verily to Me, your companions are like stars in the sky, some brighter than others. Sohe who follwos anything over which they (the Sahaabah) have differed, as far as I am concerned, he will be following guidance’.”227

Ancak bu Hadislerin mezhepçilik için delil olarak kabul edilebilmesi için, öncelikle sahih oldukları açıkça gösterilmelidir. Bu Hadisler üzerinde gerçekten de seçkin âlimler tarafından bir inceleme yapılmış olup, bu incelemenin sonuçları aşağıda kaydedilmiştir.

However, before these Hadeeths can be accepted as evidence for sectarianism, they must be clearly shown to be authentic. An examination of these Hadeeths has indeed been made by eminent scholars and their conclusions are recorded hereafter.

Peygamber'in (s.a.v.) imamların ve mezheplerinin gelişini önceden bildirdiğine dair rivayet edilen hadislere gelince, sahih olanların tamamı genel bir ifadeyle nakledilmiştir ve ne imamların isimlerine ne de mezheplerine açıkça değinilmez; açıkça ve belirli bir şekilde ifade edilen hadislerin ise hepsi uydurmadır.228

As for the Hadeeths in which the Prophet (s.w.) was supposed to have foretold the coming of the Imaams and their Madhhabs, the authentic ones are all generally worded with no specific mention of either the names of the Imaams or their Madh-habs, while those Hadeeths that are specifically worded are all fabricated.228

"(a)" hadisle ilgili olarak, bu rivayetin Peygamber'e (s.a.v.) veya herhangi birine ulaşan bir isnadı yoktur; hadis kitaplarının hiçbirinde de bulunmaz.229 Dolayısıyla buna hadis demek doğru değildir, çünkü uydurmadır. (b)'den (e)'ye kadar olan "hadislere" gelince, bunlar hadis kitaplarında veya hadis üzerine yazılmış kitaplarda bulunsa da hepsinin sahih olmadığı ortaya konmuştur. Birincisi hadis alimleri tarafından Waahin (son derece zayıf)230 olarak sınıflandırılmıştır; ikincisi ve üçüncüsü ise Mawdoo' (uydurma) olarak sınıflandırılmıştır.231

With regard to “Hadeeth” (a) above, it has no chain of narration connecting it to anyone, much less to the Prophet (s.w.); nor is it to be found in any of the books of Hadeeth.229 It is therefore incorrect ot even refer to is as a Hadeeth, as it is fabricated. With regard to “Hadeeths” (b) to (e) above, although they can be found in books of Hadeeth or about Hadeeth, they have all proven to be unauthentic. The first is classified by Hadeeth scholars as Waahin (extremely weak)230, the second and third as Mawdoo’ (fabricated)231

ve dördüncüsünü Bâtıl (batıl) olarak nitelendirmiştir.232 Dolayısıyla mezhepler arasındaki ayrılıkların yüceltilmesi ve sürdürülmesi yönündeki hadis delilleri, sıhhat açısından kesinlikle kabul edilemez.

and the fourth as Baatil (false).232 Thus, the Hadeeth evidence for the glorification and perpetuation of differences among Madh-habs, is totally unacceptable from the point of view of authenticity.

Yalnızca bu rivayetlerin senetleri sahih değildir demekle kalmıyoruz; bunların anlamları da Kur'an'ın kendisiyle açıkça çelişmektedir. Kur'an'ın yüz on dört suresi boyunca Allah, dini ihtilafı açıkça lanetlemiş ve yasaklamış, birlik ve ittifakı emretmiştir. İhtilaf, şu gibi ayetlerde açıkça yasaklanmıştır:

Not only are these so-called Hadeeths unauthentic, but their very meanings are in obvious conflict with the Qur’aan itself. Throughout the Qur’aan’s one hundred and fourteen chapters, Allaah has clearly cursed and forbidden religious desagreement and has ordered unity and agreement. Disagreement has been explicity forbidden in verses such as:

Eğer Allah'ın rahmeti, yukarıda ima edildiği gibi insanlar arasındaki ihtilafı sona erdiriyorsa, o zaman ihtilaf ve anlaşmazlık nasıl bir rahmet olabilir? Aşağıdaki ayetin ve benzerlerinin açık ifadesiyle Allah birlik ve uzlaşmayı emretmiştir:

If Allaah’s mercy puts an end to dispute among men as is implied in the above, how then could disagreement and dispute be a mercy? In the unmistakable terms of the following verse and others like it, Allaah has ordered unity and agreement: