Fıkıh'ın gelişiminde bu dönemde, mezheplerin evrimiyle ilgili iki önemli eğilim ortaya çıkmıştır. Birincisi, ana mezheplerin kurucusu olan Büyük İmamların ve onların başlıca öğrencilerinin dönemiyle ilgilidir. Bu mezhepler hızla ayrı birer yapı kazanmakta olmasına rağmen, önceki dönemleri karakterize eden hukuki hükümler verme ve kabul etmede esnekliğe dayanan geleneği sürdürmüşlerdir. İkinci eğilim ise mezheplerin büyük alimlerinin vefatından sonraki dönemi kapsamaktadır. Bu, sonraki nesiller boyunca mezheplerin ve dolayısıyla fıkhın temel özelliği olan, hukuki hükümler verme ve kabul etmedeki katılığın başlangıcını temsil etmektedir.

In the development of Fiqh during this period, there were two major trends relating to the evolution of the Madh-habs. The first occurred during the period of the Great Imaams, founders of the major Madh-habs, and their major students. Although these Madhhabs were fast becoming distinct entities, they continued the tradition of flexibility in making and accepting legal rulings which had characterized the earlier periods. The second trend covered the period following the death of the major scholars of the Madh-habs. It represents the beginning of that rigidity in making and accepting legal rulings which is the main characteristic of Madh-habs, and consequently of Fiqh, in succeeding generations.

Büyük İmamların döneminde ve başlıca öğrencilerinde (miladi 750-850) fıkhın gelişimi şu etkenlerden etkilenmiştir.

The development of Fiqh in the period of the Great Imaams (750-850 CE) and their major students was affected by the following factors.

Erken dönem Abbasi halifeleri İslam hukukuna ve alimlerine büyük bir saygı gösteriyordu. Bunun nedeni, iktidarlarını Şeriat'a dayalı ve onun meşru yorumuna dayanan bir hilafete dönüş iddiasına borçlu olmalarıydı. Bu yüzden bu dönemin Abbasi halifelerinin hepsi, çocuklarını dönemin önde gelen alimlerinin yanında okutmakla övünüyordu. Üstelik bazı halifeler kendi başlarına İslam hukuku alimi oldu; örneğin Halife Harun er-Reşid (786-809 M. hükümdarlık dönemi) bunlardandır. Ayrıca bu halifeler, fıkhın hemen hemen her konusunda seçkin İslam alimlerine danışmayı âdet edinmişti. Bunun klasik bir örneği, Halife el-Mansur'un ﷺ Peygamber'in sünnetini kapsayan yetkili bir kitabı derlemesi için İmam Malik'i görevlendirmesidir. Kitap tamamlandığında halife, bu kitabın devletin anayasası olarak kabul edilmesi konusunda Malik'e danıştı; bu, İmam Malik'in mezhebinin bütün Müslümanlar için bağlayıcı hale gelmesi anlamına gelecekti. Ancak İmam, bunun yapılmasını reddetti. Çünkü derlemesinin yalnızca İmam Malik'in ders verip mezhebini kurduğu Hicaz'da bulunan ﷺ Peygamber'in hadislerini içerdiğinin farkındaydı. Tek bir mezhebin tüm Müslümanlar için bağlayıcı olmaması gerektiğine kesin olarak inanıyordu; zira herhangi bir tek mezhep, devletin diğer bölgelerine giden sahabilerin rivayet ettiği pek çok başka hadisi dışarıda bırakacaktı. Bu, mezhep kurucularını karakterize eden esnekliğin açık bir örneğidir. Fıkıh alimlerine devletin desteği ve himayesi, Emevi döneminin son yıllarında ortaya çıkmış olan pek çok mezhebin gelişmesine büyük ölçüde katkı sağladı.

The early ‘Abbaasid Caliphs made a show of great respect for Islamic law and its scholars. The reason for this lay in the fact that they owed their office to their claim that they were seeking a return to a caliphate based on Sharee’ah and its legitimate interpretation. Consequently, the ‘Abbaasid caliphs of this period all took pride in sending their children to study under the major scholars of the time, and, what is more, some of the caliphs became scholars of Islamic law in their own right; for example, Caliph Haroon arRasheed (rule 786-809 CE). Furthermore, these caliphs made a practice of consulting the outstanding Islamic scholars on most matters of Fiqh. A classical example is that of Imaam Maalik whom Caliph al-Mansoor commissioned to compile an authoritative book of the Sunnah of the Prophet (s.w.). On its completion, the Caliph consulted Maalik about allowing him to make it the state constitution, which would have made the Madh-hab of Imaam Maalik binding on all Muslims. However, the Imaam refused to have it done, since he was aware that his compilation including only those Hadeeths of the Prophet (s.w.) that were available in Hijaaz where Imaam Maalik had taught and founded his Madh-hab. He felt strongly that no single Madh-hab should be binding on all Muslims in view of the fact that any single Madh-hab would exclude the many other Hadeeths narrated by Sahaabah who had traveled to other parts of the state.111This is a clear example of that flexibility which characterized the founders of the Madh-habs. The factor of state support and patronization of Fiqh scholars contributed largely to the flourishing of the many Madh-habs which had arisen in the latter part of the Umayyad period.

Âlimler ve talebeleri bir araya geldiklerinde, bulundukları bölgelerde ortaya çıkan çeşitli İslâmî meselelerle ilgili görüşlerini birbirleriyle paylaşırlardı. Bir çözüm konusunda ciddi bir görüş ayrılığı olduğunda, ortak bir sonuca varılana kadar ya da çeşitli görüşler kabul edilene kadar karşılıklı tartışırlardı.

Whenever scholars or their students met, they would exchange thoughts on various Islamic issues which had arisen in their particular areas. If there was a major difference of opinion about a particular solution, they would debate back and forth until a common conclusion was reached or various options were accepted.

Bu hukuki tartışmalar da posta yoluyla yapılıyordu; nitekim İmam Malik ile İmam el-Leys arasında Medine âdetleri hakkında yaşanan tartışma da bunun bir örneğidir.114

These legal debates also took place by mail, as in the case of the debate between Imaam Maalik and Imaam al-Layth about Madeenite customs.114

Farklı mezheplerin kurucuları ile öğrencileri arasında, gerek mektupla gerek yüz yüze gerçekleşen münazara oturumlarının sayısındaki büyük artış, bazı önemli meselelerin açıklığa kavuşmasına ve İslam hukuku alimleri arasındaki yanlış hükümlerin ya da yargıların elenmesine yol açtı.

The huge increase in the number of debating sessions, whether by mail or in face to face meetings between founders and students of various Madh-habs resulted in the clarification of certain important issues and the seeding out of mistaken rulings or judgements among scholars of Islamic law.

Madhhab'ların gelişiminin bu erken döneminde, âlimler ve öğrencilerinde belirgin bir katılık ya da dogmatizm eksikliği görülüyordu. Yani meseleler nesnel biçimde incelenir ve sunulan delillerin geçerliliği esas alınarak sonuçlara varılırdı. Nitekim İmam Ebû Hanîfe ve İmam Şâfiî, bir hadisin sahih olduğu bilinirse, mezheblerinin o hadis olması gerektiğini açıkça belirtmişlerdir. Bunun dikkate değer bir örneği, hamr ve diğer sarhoş edici içeceklerin içilmesiyle ilgili hükümdür. Hanefî mezhebinin kurucusu İmam Ebû Hanîfe, İslam'ın hamrı yasaklamasının yalnızca üzüm suyunun fermente edilmesiyle elde edilen ürünü (hamr kelimesinin lügat anlamı) kapsadığına hükmetmişti.

In this early stage in the development of Madh-habs there was a marked lack of rigidity or dogmatism on the part of scholars and their students. That is, issues were objectively analyzed and conclusions arrived at on the basis of the validity of the proofs presented. In fact Imaam Abu Haneefah and Imaam Shafi’ee were on record as stating that if a Hadeeth was known to be accurate, then that should be considered their Madh-hab. A noteworthy example concerns the law relating to the drinking of Khamr and other intoxicants. Imaam Abu Haneefah, founder of the Hanafee Madhhab, had ruled that the Islamic prohibition of Khamr covered only the product of fermented grape juice (the literal meaning of Khamr)