Önceki bölümlerde, Mezhebin dört temel aşamadan geçtiğini gördük. Bu aşamalar şu etkenlerin sonucudur: Müslüman devletin durumu (birlik veya ayrılık), dini liderliğin durumu (birleşik ve ortodoks ya da parçalanmış ve ortodoks dışı) ve âlimler arasındaki iletişim. Devlet tek bir bütün olduğunda, liderlik birleşik ve ortodoksturdu ve Müslüman âlimler birbirlerine yakındı; bu da iletişimi kolaylaştırıyordu. O dönemde yalnızca bir mezhep vardı; bu ya Peygamberin (s.a.v.) mezhebi ya da Hulefa-i Raşidin'in her birinin mezhebiydi.

From the preceding chapters we have seen that the Madhhab has gone through four basic stages as a result of the effects of the following factors: conditions of the Muslim state (unity, disunity), status of religious leadership (unified and orthodox, or fragmented and unorthodox) and communication among scholars. When the state was a single body, the leadership was unified and orthodox, and Muslim scholars were close to each other thereby facilitating communication. At that time there was only one Madh-hab, whether that of the Prophet (s.w.) or tha tof each of the Righteous Caliphs.

Umeyye ve Abbasi yönetimi altında nispeten birleşik olan devletin içinde siyasi ve dini liderliğin parçalanması ve önde gelen âlimlerin devlet genelinde dağılması bunu takip etti. Sonuç olarak, iletişimin bir sorun olmadığı dönemlerde var olan o yakın istişarenin bulunmadığı, devletin çeşitli bölgelerindeki âlimler hüküm vermek zorunda kaldığı için çok sayıda Mezhep ortaya çıktı. Bu âlimler, dikkat çekici bir şekilde, önceki dönemlerin esnekliğini korumayı başardılar; daha sahih veya daha kapsamlı Hadislere dayanan başkalarının hükümleri lehine kendi bireysel hükümlerinden kolayca vazgeçtiler. Daha sonra Abbasi hanedanlığının son döneminde, devlet liderliğinin parçalanmasından doğan siyasi çekişmelerin içinde âlimler de kaldılar.

There followed a breakdown of political and religious leadership within the relatively unified state (under Umayyad and ‘Abbaasid rule), and the dispersion of the leading scholars throughout the empire. Consequently, a large number of Madh-habs arose as scholars in various parts of the state were obliged to make rulings without benefit of that close consultation which had existed when communication was not a problem. Characteristically, these scholars managed to retain the flexibility of former times, readily discarding their individual rulings in favor of the rulings of others which were based on more authentic or comprehensive Hadeeths. Subsequently, in the latter part of the ‘Abbaasid dynasty, scholars were caught up in the political rivalry resulting from the splintering of state leadership.

Resmî olarak teşvik edilen mezhep tartışmalarının, kazananlara ve onların mezheplerine özel saray iltifatları sağlaması, durumu daha da kötüleştirdi. Bundan sonra fanatik mezhepçiliğe adım atmak kolay oldu; hayatta kalan dört mezhebin birçok mensubu bu tutumuyla tanınır hale geldi.

The situation was futher aggravated by the official promotion of court debates which brought special rayal favors to individual winners and their Madh-habs. Thereafter, it was but a step to fanatical sectarianism for which many of the followers of the four surviving Madh-habs became noted.

Bugünkü durum, önceki aşamaların bir karışımıdır.

The Situation today is a mixture of the preceding stages.

Kitle iletişimi Müslüman âlimleri yeniden birbirine yakınlaştırdı; ancak devlet düzeyindeki dinî liderlik çoktan ortadan kalkmıştır. Bunun nedeni, Müslüman dünyanın her biri kendi siyasi-ekonomik yönetim sistemine sahip milliyetçi varlıklara bölünmesidir.

Mass communication has brought Muslim scholars into close contact once again, but religious leadership at the state level disappeared long ago when the Muslim world became divided into nationalist evtities each with its own politico-economic governmental system.

Bugünkü çok büyük Müslüman nüfusu (tahminlere göre 800 milyon ile bir milyar arasında değişmektedir), Allah'a ve Peygamberine (s.a.v.) olan inançları ile Kur'an'a ve Sünnet'e bağlılıkları sayesinde bir arada tutulmuştur. Varsa bu tür dini liderlik, dört mezhepten birinin çerçevesinde ayrı ayrı yürütülme eğilimindedir; bu mezhepler eskisi kadar fanatik olmasa da, maalesef hâlâ mezhepçi kalmakta ve bu nedenle bölücü olmaktadır. Yine de, özellikle bu yüzyılın ortasından bu yana, İslam'a ilahi olarak yerleştirilmiş birlik yönelimin dünyanın dört bir yanındaki Müslümanları, dinlerini kişisel, toplumsal ve ulusal düzeylerde hayatlarında belirleyici bir unsur olarak yeniden canlandırmaya ittiğine dair cesaret verici işaretler ortaya çıkmıştır. Müslüman nüfusta temsil edilen kültürlerin çokluğu ve hızla değişen bu dünyada günlük yaşamdan doğan konu ve sorunların giderek artan çeşitliliği göz önüne alındığında, birçok Müslüman alim uzun zamandır, İslam'ı dünyanın neresinde olursa olsun Müslümanların günlük hayatlarında yol gösterici en üstün rehber olarak yeniden kurma hedefinin, önceden "çiçeklenme dönemi" dediğimiz dönemde uygulanmış olan dinamik bir Fıkıh'ın yeniden canlandırılmasıyla ancak gerçekleştirilebileceğini düşünmüştür. Bu, her türlü fanatizm ve mezhepçilik izlerinin ortadan kaldırıldığı, Mezhepların yeniden birleştirilmesini ve Fıkıh'ı yeniden dinamik, nesnel olarak türetilmiş bir hukuk bütünü haline getirmek için İctihad'ın canlandırılmasını gerektirir; böylece bireysel Müslüman alimler ve hukukçular, toplumsal, siyasi ve ekonomik koşullar ne olursa olsun, Müslüman dünyanın her yerinde Şeriat'ı etkili ve tutarlı biçimde uygulayabilsin.

The vastly increased Muslim population of today (variously estimated between 800 million and a billion) has been held together by their belief in Allaah and His Prophet (s.w.) and by their commitment to the Qur’aan and the Sunnah. Religious leadership such as there is tends to be exercised in separate stated through one of the four Madh-habs, which though less fanatic than formerly, unfortuantely continue to be sectarian and hence divisive However, there have ben encouraging signs, especially since the middle of this century, that the drive towards unity divinely built into Islaam is propelling Muslims the world over towards a revival of their religion as the decisive factor in their lives at the personal, communal and national levels. Given the multiplicity of cultures represented in the Muslim population and the uncreasing diversity of issues and problems arising from daily living in this rapidly changing world, many Muslims scholars have long felt that the goal of reestablishing Islaam at the supreme guide in the daily lives of Muslims, anywhere in the world, is-chievable only by a revival of a dynamic Fiqh such as was practised in what we previously described as the “Stage of flowering”. This implies a reunification of the Madh-habs with all traces of fanaticism and sectarianism removed, and the revival of Ijtihaad to make Fiqh once more a dynamic, objectively deduced body of laws so that individual Muslim scholars and jurists may effectively and uniformly apply the Sharee’ah in all parts of the Muslim world, no matter what the socio-politicaleconomic conditions.

Son olarak, yukarıda öngörülen birleşik bir Mezhep ve dinamik bir Fıkıh külliyatının, canlı İslâmî toplulukları geliştirmek ve bu toplulukları dünya çapında, insanlığın ortak menfaatini koruyacak ve İslâm'ı küresel ölçekte temsil edecek iş birliği girişimlerinde bir araya getirmek için gerekli olduğu düşünülmektedir.

Finally, a unified Madh-hab and a dynamic body of Fiqh envisioned above are felt to be needed in order to evolve vibrant Islamic communities and unite such communites throughout the world in the types of co-operative endeavors that would protect the common interest of mankind and project Islaam on a global scale.

Varsayarak, Mezheplerin birleştirilmesi ve dinamik bir Fıkhın yeniden tesis edilmesi hedeflerinin arzu edilir ve geçerli olduğunu kabul edersek, bu amaçlara ulaşmak için hangi adımlar atılabilir? Her şeyden önce, önceki bölümlerde aktarılan sözleri ve uygulamalarıyla tanımlanan erken dönem âlimlerinin metodolojisini kullanarak, mevcut mezhepler ile onların öncülleri arasındaki farklılıkları gerçekten nesnel bir biçimde çözmek için birlikte çaba gösterilmesi gerekecektir.

Assuming the desirability and validity of the twin goals of unifying the Madh-habs and re-establishing a dynamic Fiqh, what are the steps that might be taken towards achieving these goals? In the first place, concerted efforts will have to be made to resolve in a truly objective way the differences between the existing Madh-habs and their predecessors, using the methodology of the early scholars as defined by their statements and practices quoted in the previous chapters.

Uygun eylemi başlatmanın mekanizmaları, ilerici ve etkili, yüksek nitelikli alimler arasından çıkan aydınlanmış bir liderliği gerektirir. Yani önerilen doğrultuda değişiklik yapma gayretiyle dolu bir kişi ya da kişiler, usule ilişkin ayrıntıları planlamak ve düzenlemek amacıyla diğer ilgili taraflarla iletişime geçmek için inisiyatif almak zorundadır.

The mechanics of initiating appropriate action calls for enlightened leadership springing from the ranks of progressive and influential scholars of high calibre, that is, some person or persons imbued with the zeal to effect changes along the lines proposed will have to take the initiative to communicate with other interested parties with a view to planning nad organizing the procedural details.

Modern sistem yaklaşımlarından yararlanılarak problem çözmeye yönelik bu adımlar şunları içerebilir: gerçek engellerin nesnel olarak tanımlanması; en uygun çözümün seçilmesi; bu çözümün uygulanabileceği olası yöntemlerin belirlenmesi; en uygun yöntemin seçilmesi; ardından çözümün hayata geçirilmesi. Bu tür planlamanın her aşamasında, seçilen adımlar problemler ve hedefler açısından sürekli olarak değerlendirilmelidir.

Mezhep hükümleri arasındaki farklılıklar iki ana kategoriye ayrılır: birincisi, çelişkili farklılıklar (İhtilâf-ı Tenâkuz), yani aynı anda mantıken doğru olamayacak, tamamen zıt hükümler; örneğin bir mezhebin bir şeyi helâl, bir diğerinin aynı şeyi haram saymasında olduğu gibi. İkincisi ise çeşitlilik içeren farklılıklar (İhtilâf-ı Tenevvü'), birlikte var olabilecek, mantıken kabul edilebilir çeşitlilikler olan çelişen hükümlerdir; örneğin Peygamber'in (s.a.v.) namazda kullandığı çeşitli oturuş biçimleri ve farklı mezheplerin bunlardan bazılarını diğerlerine tercih etmesi gibi. Lafızların hakikat ve mecaz anlamlarından ve dilbilgisel yapılardan doğan birçok farklılıkta, kastedilen anlamı belirten sahih hadisler vardır ve bu belirlenmiş anlamlar diğer tüm yorumlara tercih edilmelidir. Benzer şekilde, sahih rivayetleri ortadan kaldıran koşullara göre verilmiş hükümler geçersiz sayılmalı ve sahih hadislere dayanan diğer fakihlerin hükümleriyle değiştirilmelidir. Tartışmalı ilkelere veya sınırsız kıyasa dayanan hükümlere gelince, bunlar Kur'an'ın, Sünnet'in ve Sahabe icmâının temel ilkeleri ışığında objektif biçimde incelenmelidir; bu temellerle uyuşan hükümler kabul edilmeli, onlarla çelişenler reddedilmelidir. Yukarıda önerilen çözümlerin kapsamı dışında kalan, Kur'an, hadis, Sahabe icmâı veya kıyas tarafından eşit derecede desteklenen birden fazla hükmün bulunduğu bazı meseleler de vardır. Bu tür durumlarda farklı hükümler, koşullara göre uygulanabilecek geçerli seçenekler olarak değerlendirilmeli; bunlar, Mezhep hükümlerindeki ikinci kategori farklılık olarak anılan, mantıken kabul edilebilir çeşitliliklerin bir parçasıdır.

Differenes among Madh-hab’s rulings fall into two main cetegories; firstly, conradictory differences (Ikhtilaaf Tadaadd), totally opposite rulings which can not logically be simultaneously correct, for example rulings in which one Madh-hab defines something as Halaal and another difines it as Haraam, and secondly, variational differences (Ikhtilaaf Tanawwu’), conflicting rulings which are logically acceptable variations which can co-exist, for example, various sitting positions used by the Prophet (s.w.) in Salaah some of which have been preferred over others by the different Madh-habs. In many cases of differences arising from meanings (literal and figurative) of words and grammatical constructions, there are authentic Hadeeths which specify the meanings intended and these specified meanings should be given preference over all other interpretations. Similarly, legal rulings which were made according to conditions which eliminated authentic narrations, should be regarded as invalid and should be replaced by the rulings of other jurists which were made on the basis of authentic Hadeeths. As for rulings based on controversial principles or unrestricted Qiyaas, these should be objectively examined in the lighte of the fundamental principles of the Qur’aan, the Sunnah and the Ijmaa’ of the Sahaabah; rulings agreeing with these fundamentals should then be accepted and those contradicting them should then be rejected. Outside the scope of the foregoing suggested solutions, there remain a number of issues on which there is more than one ruling equally supported by the Qur’aan, the Hadeeth, the Ijmaa’ of the Shaabah or Qiyaas. The different rulings in such cases should be treated as viable options to be applied according to circumstances and these are a part of the logically acceptable variations mentioned as the second category of differences in Madh-hab rulings.