Bu açık Kur'an tenkitlerine rağmen, Peygamber'in (s.a.v.) ashabı (Sahabe) ve erken dönem fıkıh âlimleri arasında zaman zaman ortaya çıkan ihtilafı nasıl açıklayacağız?

In view of these clear Qur’anic condemnations, how then do we account for the disagreement which occured at times among the Prophet’s (s.w.) companions (SahaabahO and the early scholars of Fiqh?

Sahabe arasında ortaya çıkan görüş ayrılıklarının büyük bir kısmı doğal ve kaçınılmazdı. Bunun büyük bölümü, onların Kur'an ayetlerini ve hadisleri yorumlarında kendini gösteren farklı akıl yürütme yetenekleri yüzünden ortaya çıktı. Onların zamanında ayrılıklara yol açan, sonradan ortadan kalkan başka sebepler de vardı. Örneğin hadislerin geniş ölçüde yayılması, hiçbir Sahabinin bunların hepsinden haberdar olmasını imkânsız kıldı; bu nedenle bilgi eksik olduğunda yanlış kararların verilmesi kaçınılmazdı. Açıktır ki, kasıtlı olmayan bu ve benzeri hatalardan dolayı onları suçlamak mümkün değildir.

The differences of opinion which occured among the Sahaabah were for the most part natural and unavoidable. A large portion of it was due to their different reasoning abilities which showed up in their various interpretations of Qur’anic verses and Hadeeths. There were other causes which led to differences during their time which later disappeared; for example, the wide distribution of Hadeeths made it impossible for any individual Sahabee to be aware of them all, and thus wrong dicisions were bound to be made where information was lacking. Obviously, they cannot be blamed for these and similar mistakes, which were not intentional.

Ayrıca, doğru bilgi ya da daha ilgili bir delil ortaya konduğunda, yanlış kararlarını hemen düzelttiklerini açıkça görüyoruz. Hakikati arama yolunda yanlış kararlardan vazgeçme istekliliği, bu çelişen hükümleri lanetli ihtilaflar kategorisinin dışında tutar. Bu bağlamda Allah'ın Resulü ﷺ şöyle buyurmuştur: "Bir hâkim gayretini gösterip doğru hüküm verirse iki sevap alır; gayret gösterip hata ederse yine bir sevap alır."237 Bu hadise dayanarak Sahabe, çelişen hükümleri nedeniyle suçtan berî sayılmaktadır. Ancak sahabenin farklı hükümlerindeki görünür tutarsızlıklar yüceltilmemeli ve sürdürülmemelidir. Nitekim onların kendileri ihtilafı sevmezlerdi; bunu, Şafiî'nin öğrencisi el-Müzenî'nin naklettiği şu rivayet göstermektedir: İkinci Halife Ömer bin el-Hattâb, Sahabeden Übey bin Ka'b ile bir diğer Sahabe olan İbn Mesud arasında, tek bir elbise içinde namaz kılmanın hükmü konusundaki tartışma yüzünden öfkelenmişti. Übey bunu uygun görürken, İbn Mesud ancak elbise azsa caiz olacağını düşünüyordu. Ömer öfkeyle evinden çıkıp şöyle dedi: "Allah'ın Resulü'nün ashabından iki kişi ihtilafa mı düştü; oysa onlar, insanların yakından izlediği ve taklit ettiği kimselerdendir! Übey doğru söylemiştir, İbn Mesud ise vazgeçmelidir! Bundan sonra bu konuda tartışan birini duyarsam, onunla mutlaka ilgilenirim."238

Furthermore, it is clear that they readily corrected their wrong decisions when authentic information or more relevant evidence indicated that this should be done. It is this willingness to cast aside wrong decisions in the search for truth which excludes these conflicting rulings from the category of accursed disagreements. In this connection, the messenger of Allaah (s.w.) had said, “If a judge strives his utmost and makes a correct ruling, he receives two rewards, but if he strives and errs he still receives one.”237 Based on this Hadeeth, the Sahaabah are considered absolved from blame for conflicting rulings. However, any discrepencies apparent in their differnt rulings are not to be glorified and perpetuated. In fact they themselves disliked disagreements, as is shown in the following narration quoted by ash-Shaafi’ee’s student, al-Muzanee: ‘Umar ibn al-Khattaab, the second Righteous Caliph, got angry because of a dispute between the Sahaabee, ubayy ibn Ka’b, and another Sahaabee, Ibn Mas’ood, wver the performance of Salaah in a single piece of cloth. Ubayy considered in quite alright while Ibn Mas’ood felt that was so only when cloth was scarce. ‘Umar angrily left his residence and declared, “Have two of Allaah’s messenger’s companions disagreed and they are among those whom the masses watch closely and imitate? Ubayy is correct and Ibn Mas’ood should desist! If I hear of anyone disputing about this matter after this point, I will deal with him.”238

Gerçekten de erken dönem âlimleri, Sahâbe arasındaki görüş ayrılıklarının sebeplerinin ve insanların bu ayrılıkları sürdürme eğiliminin farkındaydılar. Bu nedenle, Sahâbe'nin çelişen hükümlerine dayanan dogmatizmi ve mezhepçiliği önlemek amacıyla bu konuda kesin açıklamalarda bulundular. Aşağıda, bu hayati konudaki görüşlerinden birkaç örnek yer almaktadır. İmam Mâlik'in başlıca öğrencilerinden İbnu'l-Kâsım şöyle demiştir: "Mâlik ile el-Leys'in Sahâbe arasındaki farklılıklar hakkında şunu söylediğini bizzat duydum: 'İnsanlar, bu konuda onlar için bir genişlik olduğunu söylüyorlar; ancak durum öyle değildir. Bu, doğru ve yanlış hükümlerin söz konusu olduğu bir durumdu.'"239

Indeed, the early scholars well aware of the causes of differences among the Sahaabah and the tendency for people to want to perpetuate them. Accordingly, they made definitive statements on the matter in an effort to stave off dogmatism and sectarianism based on conflicting rulings of the Sahaabah. The following are a few examples of their statements on this vital subject. Ibn al-Qaasim, who was among the main students of Imaam Maalik, said, “I heard Maalik and al-Layth both say the following concerning the differences among the Sahaabah: ‘People say there is leeway for them in it, but it is not so; it was a case of wrong and right rulings’”.239

Mâlik'in öğrencilerinden Eşheb şöyle dedi: "Mâlik'e, Peygamber'in (s.a.v.) ashabından duyduğunu güvenilir râvilerin kendisine naklettiği bir hükmü takip etmenin güvenli olup olmadığı soruldu. O da şöyle cevap verdi: 'Hayır, Allah'a yemin ederim ki, doğru olmadıkça değil.'"

Ash-hab, another of Imaam maalik’s students, said, “Maalik was once asked whether one was safe to follow a ruling related to him by reliable narrators who had heard it from companions of the Prophet (s.w.). He replied, ‘No, by Allaah, not unless it is correct:

Gerçek yalnızca birdir. İki karşıt görüş aynı anda doğru olabilir mi? Doğru olan görüş yalnızca bir tanedir.”240 İmam eş-Şâfiî'nin öğrencisi el-Müzenî bunu şöyle ifade etmiştir: “Allah'ın Resulü'nün (s.a.v.) ashabı zaman zaman ihtilaf etti ve birbirlerini yanılmakla suçladılar. Bazıları diğerlerinin sözlerini inceleyip titizlikle araştırdı. Eğer hepsi söylediği şeyin doğru olduğunu düşünseydi, birbirlerinin sözlerini araştırmazlar ve birbirlerini yanılmakla suçlamazlardı.” El-Müzenî ayrıca şöyle demiştir: “İhtilafa izin veren ve aynı olay hakkında iki âlimin içtihat ederek birinin ‘helal’, diğerinin ‘haram’ hükmü vermesinin ikisinin de doğru olduğunu savunan kişiye şu soru sorulmalıdır: ‘Bu hükmü temel bir nasa (Kur'an veya Sünnet) mi dayandırıyorsun, yoksa kıyasa (analojik çıkarıma) mı?’ Eğer kıyasa dayandırdığını söylerse, ona şu sorulmalıdır: ‘Temel nas ihtilafı nasıl reddeder de sen ondan ihtilafın caiz olduğu sonucunu çıkarabilirsin?’ Akıl sahibi hiçbir sıradan insan bunu kabul etmez, bir âlim ise hiç kabul etmez.”241

the truth is only one. Can two opposing ominions be simultaneously correct? The opinion which is correct can be only one.’”240 Imaam ash-Shaafi’ee’s student, al-Muzanee, put it this way, “The companions of Allaah’s Messenger (s.w.) disagreed from time to time and declared each other mistaken. Some of them examined the statements of others and researched them thoroughly. Therefore, if all of them felt that whatever they said was correct, they would never have investigated each other’s statements or declared each other mistaken.” Al-Muzanee also said, “The following question should be put to the one who allows disagreement, claiming that if two scholars strive to strive at a decision concerningthe same incident on eruling that it is “Halaal” and the other that it is “Haraam”, both are correct. ‘Are you basing that judgement on a fundamental text (the Qur’aan or the Sunnah) or on Qiyaas (analogical deduction)?’ If the claims that it is by Qiyaas, he should be asked, ‘How could the fundamental text reject dispute and you in turn deduce from it that ispute is allowded?’ No common person capable of reason would allow that, much less a scholar.”241

Sahabe, bazı ilkelerin uygulanışında farklı görüşte olmalarına rağmen, birlik görünümünü korumak ve saflarını bölecek şeylerden kaçınmak için büyük bir özen gösterirdi. Ancak, miras alınan mezheplere körü körüne ve dogmatik bir biçimde bağlı kalan sonraki alimlerde ve tabiilerde tam tersini görürüz. Daha önce de belirtildiği gibi, onların görüş ayrılıkları bir noktada namaz konusunda saflarının bölünmesine yol açmıştır; namaz ise iki şehadet kelimesinden sonra İslam'ın en büyük direğidir.

Although the Sahaabah differed in the application of some principles, they used to go to extremes to preserve an appearance of unity and avoid things which would divide their ranks. But, among later scholars and followers who blindly and dogmatically clung to the inherited Madh-habs, we find the complete opposite. As was previously mentioned, their differenes at one point led to the splitting of their rands over Salaah (formal prayer), the greatest pillar of Islaam after the two testimonies of belief.

Sonraki âlimlerden bazıları, mezhep taassubunda öyle bir aşırılığa vardı ki, bu ayrılıklar bazen İslâm'ın kardeşliğinin ve birliğinin tam kalbine darbe vuran hükümlere kadar uzandı. Örneğin, erken dönem imamlarından yalnız İmam Ebû Hanîfe, îmânın (inancın) ne azaldığını ne de arttığını, kişinin ya inanmış ya da inanmamış olduğunu savunmuştur.242 Ebû Hanîfe'nin bu görüşüne dayanarak, sonraki âlimler Mezhep içinde şu hükmü vermiştir: Birine "Mümin misin?" diye sorulduğunda, "Allah dilerse müminiyim" demek haramdır, çünkü bu, kişinin kendi imanının varlığından şüphe ettiği anlamına gelir.243 Âlimlerin icmâına göre, imandan şüphe etmek küfürdür. Dolayısıyla kişi, "Gerçekten mümin olduğumu söylüyorum" demelidir.244 Bu hükmün ima edilen, ancak açıkça belirtilmeyen anlamı, diğer mezheplerin takipçilerinin imanlarından şüphe ettikleri ve bu nedenle küfürde oldukları yönündeydi. Bu durum erken dönem Hanefî okulu tarafından hiçbir zaman dile getirilmemiştir; ancak sonraki bazı âlimler bundan, Hanefî mezhebine bağlı kimselerin, o dönemde en önemli ikinci mezhep olan Şâfiî mezhebine bağlı kimselerle evlenmesinin yasaklandığı sonucunu çıkarmıştır. Bu çıkarım daha sonra Hanefî mezhebinin âlimleri tarafından reddedilmiştir,245 ancak yine de mezhep taassubunun tehlikelerini belgeleyen tarihî bir delil olarak durmaktadır.

Conservative sectarians among later scholars at times carried their differnces even beyond that extreme, making rulings which struck at the very heart of the brotherhood and unity of Islaam. For example, Imaam Abu Haneefah alone among the early Imaams felt that Eemaan (belief) neither decreased nor increased; one eiter believed or he disbelieved.242 On the basis of Abu Haneefah’s opinion, a ruling was made by later scholars of the Madh-hab stating that if one is asked the question, “Are you a believer?” It is Haraam to reply, “I am a believer, if Allaah so wills it,” as it implied that one is in doubt about the existence of his belief.243 According to the Ijmaa’ of the scholars, doubt about one’s belief is equivalent to disbelief (Kufr). Therefore, one should reply, “I am truly a believer”.244 The implied but unstated meaning of this ruling was that the followers of the other schools of thought were in doubt about their Eemaan and thus in disbelief. This was never state dby early Hanafee school, but some later scholars deduced from it the ruling that followers of the Hanafee Madh-hab were prohibited from marrying followers of the Shaafi’ee Madh-hab Which was the second most prominent Madh-hab at that time. This deductin was later over-ruled by scholars of the Hannafee Madh-hab,245 but stands as historical evidence documenting the dangers of sectarianism.

1. Müslümanların çoğunluğunun görüşü, dört mezhebin hata etmez olduğu, herkesin bunlardan birini takip etmesi gerektiği ve takipçilerin mezhep değiştirmemesi ya da başka mezheplerden hüküm almaması gerektiğidir.246

1. The position of the generality of Muslims is that the four Madhhabs are infallible, everyone must follow one of them and followers must not change Madh-habs or pick rulings from other Madh-habs.246

2. Mezheplerin masumiyetine inanmayan veya dört mezhepten herhangi birine bağlı olmayan kişi, yaygın ama yanlış bir biçimde sapkın sayılır ve "Vehhabi" ya da "Ehl-i Hadis" diye etiketlenir.

2. One who does not subscribe to the infallibility of the Madh-habs or does not follow any of the four Madh-habs is commonly, but mistakenly classified as a heretic and mislabelled either “Wahhabi” or “Ahl-i-Hadeeth”.

3. Mezhep taassubunu savunmak için kullanılan hadislerin ya yanlış yorumlandığı ya da sahih olmadığı görülmektedir.

3. The Hadeeths used to defend Madh-hab sectarianism are either misinterpreted or unauthentic.

4. Kur'an, Müslümanlar arasındaki ihtilafı ve çekişmeyi hem açıkça hem de dolaylı olarak kınamaktadır.

4. The Qur’aan explicity and implicity condemns conflict and dispute among Muslims.

5. Sahâbîler arasındaki görüş ayrılıkları, onların anlama ve yorumlama yeteneklerinin farklı olmasından ve Peygamber'in (s.a.v.) hadislerine ne ölçüde vâkıf olduklarından kaynaklanıyordu. Ortaya koydukları farklı hükümlere, aksini gösteren delil karşısında da katı bir şekilde bağlı kalınmazdı.

5. Differences among the Sahaabah were due to varying interpretational abilities and the extent to which they were exposed to Hadeeths of the Prophet (s.w.). Their different rulings were not rigidly clung to in the face of evedence to the contrary.

6. Erken dönem âlimleri, yalnızca Sahâbenin uzun vadede doğru olduğu kanıtlanmış hükümlerinin doğru kabul edilip uygulanması gerektiğini vurgulamışlardır.

6. Early scholars emphasized the fact that only those rulings of the Sahaabah, which were proven to be correct in the long run were to be followed as correct.

7. Sahâbîler arasındaki görüş ayrılıkları, aralarında asla birlik bozulmasına ve bölünmeye yol açmadı; oysa sonraki mezhep âlimleri arasında ortaya çıkan farklılıklar, Müslümanlar arasında uyumsuzluğa dönüştü.

7. Disagreements among the Sahaabah never led to disunity and division amongst them, whereas, among later scholars of the Madh-hab, differences evolved into disharmony among Muslims.