در مرحله‌ی تأسیس، فقه اسلامی از وحی اخذ می‌شد، یا در قالب قرآن کریم یا در قالب سنّت. اصطلاح «سنّت» به گفتار و کردار پیامبر محمد ﷺ اشاره دارد، و همچنین به گفتار و کردارِ دیگران که در حضور ایشان انجام می‌شد و مورد نکوهش ایشان قرار نمی‌گرفت. سنّت، بر اساس سخن خداوند در قرآن کریم که می‌فرماید: {وَمَا يَنْطِقُ عَنِ الْهَوَىٰ * إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحَىٰ}، دومین منبع وحی به شمار می‌رود.[74]
Islamic law during the stage of foundation was derived from revelation, either in the form of the Qur’aan or the Sunnah. The term Sunnah refers to the statements and actions of Prophet Muhammad (s.w.), as well as the statements and actions of others done in his presence which did not meet his disapproval. The Sunnah is considered the second source of revelation based on Allaah’s statement in the Qur’aan, “He does not speak from his desires. Verily it is inspiration which has been revealed.”74.
پیامبر ﷺ مأموریت یافت که پیام نهایی خداوند را به بشریت برساند.
The Prophet (s.w.) was given the job of conveying the final message of God to mankind.
«يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنزِلَ إِلَيْكَ مِن رَّبِّكَ»۷۵ و به او همچنین مسئولیت روشن ساختن مقصود خداوند از پیام برای بشریت سپرده شد.
“Oh messenger, convey what has been revealed to you from your Lord.”75. And he was also given the responsibility of clarifying for mankind God’s intent in the message.
...عمل سے، اور بعض اوقات وہ دونوں کے ذریعے ایسا کرتے تھے۔ مثال کے طور پر، قرآن نے مومنوں کو باقاعدہ صلاة (رسمی نماز) قائم کرنے کا حکم دیا بغیر اس کے کہ نماز کیسے ادا کی جائے بیان کرے، چنانچہ نبی ﷺ نے اپنے صحابہ کے درمیان نماز پڑھائی اور پھر انہیں فرمایا: "اس طرح نماز پڑھو جیسے تم نے مجھے پڑھتے ہوئے دیکھا ہے۔"77 ایک اور موقع پر، جب آپ ﷺ نماز پڑھ رہے تھے تو ایک شخص آیا اور اس نے آپ کو سلام کیا، تو آپ ﷺ نے جواب میں اپنا دایاں ہاتھ اٹھایا۔78 آپ کی زوجہ عائشہ نے روایت کیا کہ جب آپ ﷺ نماز میں سجدہ کرتے تو اپنی ایڑیاں ملا کر رکھتے۔79 ایک اور موقع پر، آپ ﷺ کا گزر ابن مسعود کے پاس سے ہوا جو اپنا بایاں ہاتھ دائیں ہاتھ پر رکھ کر نماز پڑھ رہے تھے، تو آپ ﷺ نے اسے ہٹا کر ان کا دایاں ہاتھ بائیں ہاتھ پر رکھ دیا۔80 آپ ﷺ سے یہ بھی روایت ہے کہ آپ ﷺ نے فرمایا: "جب تم میں سے کوئی سجدہ کرے تو وہ اس طرح نہ بیٹھے جیسے اونٹ بیٹھتا ہے، بلکہ وہ اپنے گھٹنوں سے پہلے اپنے ہاتھ (زمین پر) رکھے۔"81 اس طرح سنت قرآن کی ایک تشریح تھی، جس کے ذریعے اس کے عمومی احکام واضح کیے گئے اور اس کے مقصود معانی متعین کیے گئے۔
by an act, and yet other times he would do so by both. For example, the Qur’aan commanded the believers to establish regular Salaah (formal prayer) without describing how Salaah should be performed, so the Prophet (s.w.) prayed among his followers then told them, ‘Pray as you have seen me pray.”77 On another occasion, while he was praying a man came and greeted him, so he raised his right hand in response.78 His wife ‘Aa’eshah reported that when he made Sujood (prostration) in Salaah, he would keep his heels together.79 On yet another occasion, he passed by Ibn Mas’oud praying with his left hand on his right, so he removed it and placed his right hand on his left.80 He was also reported to have said, “if any of you makes Sujood, he should not kneel as the camel does. Let him place his hands (on the ground) before his knees.”81 Thus, the Sunnah was an exposition of the Qur’aan by which its generalities were clarified and its intended meanings specified.
بنابراین، هر آنچه در سنت آمده، در قرآن نیز مورد خطاب قرار گرفته است، یا از راه استنباط و یا از راه ارجاع مستقیم. این خطاب ممکن است چنان عام باشد که کل سنت را دربر گیرد، همچون این آیه: «و ما این قرآن را بر تو فرو فرستادیم تا آنچه را برای مردم نازل شده است برای ایشان روشن کنی، شاید که بیندیشند.»۷۶ گاهی پیامبر ﷺ با بیانی گفتاری مقصود آیات قرآن را روشن می‌ساخت، و گاهی با این سخن: «آنچه پیامبر به شما می‌دهد بگیرید، و آنچه شما را از آن باز می‌دارد، وانهید.»۸۲
Consequently, everything in the Sunnah is addressed in the Qur’aan, either by inference or by direct reference. The address may be so general as to include the whole Sunnah as in the case of the verse: “We have revealed the Reminder (Qur’aan) to you, in order that you explain to mankind what was revealed to them, that perhaps they may reflect.”76 Sometimes the Prophet (s.w.) would explain the intent of the Qur’anic texts by making a statement, at other times he would do so “Whatever the messenger gives you, take it; and whatever he forbids you, leave it.”82.
یا ممکن است خطاب، احکامی را به طور کلی بیان کرده باشد که جزئیات آن به سنت واگذار شده است. از این رو، سنت می‌تواند روش، علل، شروط و محل [انجام حکم] را توضیح دهد، یا می‌تواند مواردی را شامل شود که نمی‌شد آنها را به طور منطقی استنباط کرد. نمونه‌ی چنین مواردی را می‌توان در مورد خوراکی‌های حرام، فراتر از آنچه در قرآن ذکر شده، یافت.
Or the address may indicate generally defined laws, the details of which are left to the Sunnah. Hence, the Sunnah may explain may explain the methodology, reasons, requirements and location, or it may explain the inclusions, which could not be logically deduced. An example of such inclusions may be found in the case of forbidden foods beyond those mentioned in the Qur’aan.
الله تعالی درباره‌ی پیامبر ﷺ می‌فرماید:
Allaah does state in reference to the Prophet (s.w.):.
«او چیزهای پاکیزه را برای آنان حلال کرد و چیزهای ناپاک را بر آنان حرام گردانید.»۸۳
“He made lawful for them the good (and pure) things and forbade them the bad (and impure).”83.
انس بن مالک گفت: «روز جنگ خیبر، کسی آمد و گفت: "ای رسول خدا، الاغ‌ها خورده شده‌اند." سپس دیگری آمد و گفت: "ای رسول خدا، الاغ‌ها در حال نابودی‌اند."» پس رسول خدا ﷺ ابوطلحه را فرستاد تا اعلام کند: «خداوند و رسولش شما را از خوردن گوشت الاغ‌های اهلی نهی کرده‌اند، زیرا آن پلید است.»
Anas ibn Maalik said, “on the day of the Battle of khaybar, a visitor came and said, ‘Oh messenger of Allaah, the donkeys have been eaten’ Then another came and said, ‘Oh messenger of Allaah, the donkeys are being destroyed.’ Allaah’s messenger (s.w.) then sent Abu Talhah to Make an announcement: Allaah and His Messenger have prohibited you from eating the flesh of domesticated donkeys, for it is bad (and impure).”84.
یا ممکن است این خطاب اصولی کلی را بیان کند که پیامبر (ص) بتواند از آن احکامی را استنباط کند. اگر این احکام درست باشند، خداوند آنها را تأیید می‌کند، و اگر نادرست باشند، خداوند آنها را اصلاح می‌نماید.
Or the address may indicate general principles from which the Prophet (s.w.) may deduce rulings. Such rulings may be confirmed by Allaah if correct, or corrected by Allaah if incorrect.
از جمله احکامی که ثابت شده و از راه استنباط به دست آمده، حکم جمع میان زن و عمه یا خاله‌اش است. قرآن ازدواج با زن و دخترش، یا جمع میان دو خواهر را حرام کرده است، سپس می‌فرماید: «و ما وراء ذلكم أن تبتغوا بأموالكم محصنين غير مسافحين»؛ «جز این‌ها، بقیه [زنان] برای شما حلال است».
Among what appears to be confirmed deduced rulings is the case of marriage to a woman and her maternal or paternal aunt. The Qur’aan forbids marrying a woman and her daughter or the simultaneous marriage of two sisters, then says, “Except for these, all others are lawful…”85.
اما ابوہریرہ ؓ سے روایت ہے کہ اللہ کے رسول ﷺ نے فرمایا: "نہ کسی عورت کو اس کی پھوپھی کے ساتھ نکاح میں جمع کیا جائے، اور نہ کسی عورت کو اس کی خالہ کے ساتھ۔"86 یہ حکم اس بنا پر اخذ کیا گیا ہو گا کہ جس علت کی بنا پر ایک عورت اور اس کی بیٹی، یا دو بہنوں کو نکاح میں جمع کرنا ممنوع ہے، وہی علت ایک عورت اور اس کی خالہ یا پھوپھی کے جمع کرنے میں بھی پائی جاتی ہے۔ کیونکہ نبی ﷺ کے اس قول کی بعض روایات میں یہ اضافی جملہ بھی آیا ہے: "اگر تم ایسا کرو گے تو رشتہ داریاں توڑ دو گے۔" یعنی جس طرح سوکنوں کے درمیان پائی جانے والی رقابت کی وجہ سے دو بہنوں یا ماں اور بیٹی کے درمیان مقدس رشتے کی حرمت پامال ہو جاتی ہے، اسی طرح ایک عورت اور اس کی خالہ یا پھوپھی کے درمیان بھی یہ حرمت پامال ہو جاتی۔
However, Abu Hurayrah reported that Allaah’s Messenger (s.w.) said, “One should not combine a woman and her father’s sister in marriage, or a woman and her mother’s sister.”86 This ruling may have been deduced because the reason for prohibiting the combination of a woman and her daughter or two sisters, is present in the combination of a woman and her aunt. For, among the narration’s of this statement of the Prophet (s.w.) is the explanatory addition, “If you do that, you will break family ties.” That is, in the same way that the sanctity of the relationship between sisters, or a mother and her daughter, would be destroyed by the spirit of rivalry found between co-wives, it would also be destroyed between a woman and her aunt.
از جمله نمونه‌های احکامی که از راه استنباط به دست آمده اما مورد تأیید قرار نگرفته، حکم طلاق ظِهار است. خَوْلَة بنت ثعلبه گفت: «شوهرم اوس بن صامت گفت: تو نزد من مانند پشت مادرم هستی. پس نزد رسول خدا ﷺ آمدم تا از شوهرم شکایت کنم. اما رسول خدا ﷺ با من مخالفت کرد و فرمود: "از خدا بترس، او پسرعموی توست." من همچنان شکایت می‌کردم تا آنکه این آیه نازل شد: {قَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّتِي تُجَادِلُكَ فِي زَوْجِهَا وَتَشْتَكِي إِلَى اللَّهِ وَاللَّهُ يَسْمَعُ تَحَاوُرَكُمَا ۚ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ * الَّذِينَ يُظَاهِرُونَ مِنكُم مِّن نِّسَائِهِم مَّا هُنَّ أُمَّهَاتِهِمْ ۖ إِنْ أُمَّهَاتُهُمْ إِلَّا اللَّائِي وَلَدْنَهُمْ} ...»
Among the examples of deduced rulings which were not confirmed is that of the Dhihaar divorce. Khawlah bint Tha’labah said, “My husband, Aws ibn as-Saamit, pronounced the words: You are to me like my mother’s back. So I came to Allaah’s messenger to complain against my husband. However, the messenger of Allaah disagreed with me and said, ‘Fear Allaah. He is your cousin.’ I continued complaining until the verse was revealed: “Allaah has indeed heard the statement of the woman who disputed with you concerning her husband and carried her complaint to Allaah, and Allaah hears your discussion. Surely Allaah hears and sees all things. If any men among you declare their wives like their mothers (Dhihaar), they cannot be their mothers. None can be their mothers except those who gave birth to them.
«آنان سخنان زشت و باطل به کار می‌برند…»۸۷
They use bad words and falsehood…”87.
پیامبر (ص) ظِهار را به‌عنوان یک شکل معتبر طلاق پذیرفته بود و به خَوْله گفته بود که آن را بپذیرد، اما خداوند آن را باطل اعلام کرد.
The Prophet (s.w.) had accepted Dhihaar as being a valid form of divorce and had told khawlah to accept it, however Allaah declared it invalid.
و یک دسته دیگر از احکام استنباطی غیرقطعی نیز وجود دارد که نشان می‌دهد سنت محدود به احکام دینی قطعی است و عاداتِ شخصی و رسوم پیامبر ﷺ را که به پیروانش دستور پیروی از آنها را نداده بود، شامل نمی‌شود.
There also exists another category of unconfirmed deduced rulings which demonstrate that the Sunnah is limited to confirmed religious rulings and exclude personal habits and customs of the Prophet (s.w.) which he did not instruct his followers to follow.
رافع بن خدیج روایت کرده است که رسول خدا ﷺ به مدینه آمد و دید مردم درختان خرمای خود را پیوند می‌زنند. از ایشان پرسید که چه می‌کنند، و آنان به او گفتند که دارند درختان را به‌صورت مصنوعی گرده‌افشانی می‌کنند. سپس فرمود: «شاید بهتر باشد که این کار را نکنید.» پس آنان این عمل را رها کردند و محصول درختان خرما کم شد. به آن حضرت ﷺ خبر دادند و او فرمود: «من انسانی بیش نیستم. پس هرگاه چیزی را که مربوط به دین است به شما بگویم، آن را بپذیرید، اما هرگاه چیزی را از روی نظر شخصی خودم بگویم، به یاد داشته باشید که من انسانی بیش نیستم.» انس روایت کرده که افزود: «شما در امور دنیای خود به مهارت‌های فنی داناترید.» پیامبر ﷺ همچنین به پیروان خود اطلاع داد که حتی در مورد داوری‌های حقوقی در اختلافاتی که نزد او آورده می‌شد، ممکن بود ناخواسته به نادرستی حکم کند، زیرا برخی از چنین تصمیماتی بر پایه نظر شخصی خودش بود. ام سلمه روایت کرده که رسول خدا ﷺ فرمود: «من تنها انسانی هستم و اختلافات خود را نزد من می‌آورید. شاید برخی از شما در بیان دلیل خود از دیگران فصیح‌تر باشید و من بر اساس آنچه از ایشان می‌شنوم به نفع او حکم کنم. پس هر چیزی را که به نفع کسی حکم کنم و متعلق به برادرش باشد، نباید آن را بگیرد، زیرا من تنها بخشی از آتش را برای او قرار داده‌ام.» چنین تصمیماتی که بر پایه استدلال شخصی بود، برای اصحاب پیامبر ﷺ آموزشی در روش به کارگیری شریعت بود. این به آنان آموخت که قاضی در صورتی که به دلیل عواملی خارج از کنترل خود در داوری اشتباه کند، مسئول شناخته نمی‌شود.
Raafi’ ibn Khadeej reported that Allaah’s Messenger (s.w.) came to Madeenah and found the people grafting their date-palm trees. He asked them what they were doing and they informed him that they were artificially pollinating the trees. He then said, “Perhaps it would be better if you did not do that.” When they abandoned the practice, the yield of the date palms becomes less. So they informed him and he said, “I am a human being. So when I tell you to do something pertaining to the religion accept it, but when I tell you something from my personal opinion, keep in mind that I an a human being.” Anas reported that he added, “you have better knowledge (of technical skills) in the affairs of this world.”88 The Prophet (s.w.) further informed his followers that even in the case of legal judgements with regard to disputes brought before him, he could unintentionally rule incorrectly, as some of such decisions were based on his own opinion. Umm Salamah reported that Allaah’s Messenger (s.w.) said, “I am only a human being, and you bring your disputes to me. Perhaps some of you are more eloquent in their plea than others, and I judge in their favor according to what I hear from them. So, whatever I rule in anyone’s favor which belongs to his brother, he should not take any of it, because I have only granted him a piece of Hell.”89 Such decisions based on personal reasoning represented training for the companions of the Prophet (s.w.) in the methodology of application of the Sharee’ah. It taught them that a judge is not held responsible if he makes a mistake in judgement due to factors beyond his control.
و برای تأکید بیشتر بر این نکتهٔ مهم، پیامبر ﷺ همچنین فرمود: «هر کس اجتهاد کند و درست اجتهاد کند، دو پاداش دارد، و کسی که اجتهاد کند و خطا کند، یک پاداش دارد.»۹۰ با این حال، چنین تصمیماتی باید بر پایهٔ دانش باشد، زیرا فرستادهٔ خدا ﷺ همچنین فرمود: «قاضی سه گونه است: یک نوع به بهشت می‌رود و دو نوع به جهنم. آن که در بهشت است کسی است که حق را می‌داند و بر اساس آن قضاوت می‌کند. کسی که حق را می‌داند اما در قضاوتش ستم می‌کند، در جهنم خواهد بود. و کسی که بدون دانش برای مردم قضاوت می‌کند، او نیز به جهنم خواهد رفت.»۹۱ پیامبر ﷺ همچنین یارانش را تشویق می‌کرد که احکام فقهی صادر کنند، تا پس از رفتن ایشان، آنان را برای ادامهٔ اجرای شریعت آماده سازد.
And, in order to further emplasize this important point, the Prophet (s.w.) also said, “whoever makes a reasoned decision (Ijtihaad) and is correct will receive two rewards, while he who does so and is incorrect will receive one reward.”90 However, such decisions have to be based on knowledge, for the messenger of Allaah (s.w.) also said, “There are three types of judges; one who will go to paradise and two who will go to Hell. The one in paradise is the man who knows the truth and judges according to it. The man who knows the truth and is unjust in his judgement will be in Hell. And the man without knowledge who makes judgement for people will also go to Hell.91 The Prophet (s.w.) also encouraged his companions to make legal rulings in order to prepare them to carry on the application of the Sharee’ah after he left them.
علی بن ابی طالب گفت: «رسول خدا ﷺ مرا به یمن به قضاوت فرستاد. گفتم: ای رسول خدا! مرا می‌فرستی در حالی که جوانم و دانشی در صدور حکم ندارم؟ فرمود: خداوند قلبت را هدایت خواهد کرد و زبانت را استوار (بر حق) نگه خواهد داشت. هنگامی که دو طرف دعوا در برابرت نشستند، تا سخن طرف دیگر را نشنیده‌ای همان‌گونه که سخن نخستین را شنیده‌ای، حکم مکن، زیرا این کار برای روشن شدن حکم درست برای تو مناسب‌تر است.»۹۲
ابو سعید خدری نقل کرده است که گفت: «قبیله بنی قریظه تسلیم شد به این شرط که سعد بن معاذ درباره آنان حکم کند. پس رسول خدا ﷺ کسی را به دنبال او فرستاد. هنگامی که سعد سوار بر الاغ به مسجد نزدیک شد، رسول خدا ﷺ به انصار (مسلمانان مدینه) فرمود: «برای بزرگ خود برخیزید.» و به سعد فرمود: «این مردم به حکم تو تسلیم شده‌اند.» سعد گفت: «جنگجویان آنان کشته شوند و زنان و کودکانشان به اسارت گرفته شوند.» هنگامی که پیامبر ﷺ این را شنید فرمود: «به حکم خداوند حکم کردی.»»۹۳
فرایند رسیدن به تصمیم‌های خردمندانه برای تطبیق با شرایط تازه، و خود آن تصمیم‌ها، اجتهاد نامیده می‌شود. همان‌گونه که دیده شد، هم پیامبر ﷺ و هم یارانش در این مرحله از تحول فقه اسلامی اجتهاد می‌کردند. با این حال باید توجه داشت که اجتهادهای پیامبر ﷺ در این دوره منبعی مستقل برای قانون به شمار نمی‌رود، زیرا اعتبار آنها به تأیید وحی الهی وابسته بود. بنابراین اجتهادهای پیامبر ﷺ اساساً وسیله‌ای برای آموزش روش‌های اجتهاد به یاران بود، و اجتهادهای صحابه در مرحله آغازین آن عمدتاً جنبه تمرین داشت.
‘Alee ibn Abee Taalib said, “Allaah’s messenger (s.w.) sent me to Yemen as a judge, so I asked, ‘Oh messenger of Allaah! You are sending me and I am young, and I have no knowledge of giving judgement?’ He replied, ‘Allaah will guide your heart and keep your tongue firmly (attached to the truth). When two litigants sit before you, do not decide until you have heard what the other has to say the way you heard the first, for it is more suitable for the correct judgement to become clear to you.’ ”92 Abu Sa’eed al-Khudree was reported to have said, “The QuraydHah tribe surrendered on the condition that it would be Sa’d ibn Mu’aadh who would pass judgement on them, so the Messenger of Allaah (s.w.) sent for him. When Sa’d approached the Masjid riding on a donkey, Allaah’s messenger (s.w.) said to the Ansaar (Muslims of Madeenah), ‘Stand up to receive you chief.’ And he said to Sa’d, ‘These people have surrendered accepting your decision.’ Sa’d said, ‘Execute their warriors and take their women and children as prisoners.’ On hearing that the Prophet (s.w.) said, ‘You have judged according to Allaah’s judgement.’ ”93 The process of arriving at reasoned decisions to suit new circumstances and the decisions themselves are referred to as Ijtihaad. As has been seen, both the Prophet (s.w.) and his companions practiced Ijtihaad during this stage in the development of Islamic law. However, it should be noted that the Ijtihaads of the Prophet (s.w.) which occurred during this period are not considered an independent source of law, because their validity depended on divine revelation for confirmation. Thus, the Ijtihaads of the Prophet (s.w.) were essentially a means of giving the companions lessons in the methods of Ijtihaad, and the Ijtihaads of the Sahaabah, at its early stage, were basically for practice.