در این مرحله، یعنی دوران خلفای راشدین، اصل فقهی اجماع (تصمیم‌گیری به اتفاق نظر) شکل گرفت و اجتهاد به عنوان اصلی مستقل از اصول فقه، تحت عنوان قیاس، جایگاه یافت. مذهب در این دوره در واقع همان مذهب هر یک از خلفای راشدین بود، زیرا تصمیم نهایی در امور حقوقی با ایشان بود. با این حال، همه تصمیمات حقوقی در پرتو سخنان یا رفتارهای ثبت‌شده پیامبر ﷺ، یعنی حدیث، قابل تغییر بود. از این رو جایی برای سختگیری و تعصب گروهی وجود نداشت.

In the following stage, that of the Righteous Caliphs, the Fiqh principle of Ijmaa’ (decisions by unanimity) evolved and Ijtihaad became an independent principle of Fiqh under the name Qiyaas. The Madh-hab during theis period was, in rality, that of each of the Righteous Caliphs, since the final say in legal matters rested with them. However, all legal decisions were subject to alteration on the basis of recorded statements or practices of the Prophet (s.w.): that is, Hadeeth. Therefore there was no room for rigidity of factionalism.

در دوران نخست خلافت امویان، فقیهان بر سر اجتهاد به دو مذهب اصلی تقسیم شدند: اهل الرأی و اهل الحدیث. این دو مذهب در جریان گذار از خلافت به سلطنت، هنگامی که خلیفه/پادشاه دیگر رهبر مذهب نبود، به شمار زیادی از مذاهب جدید تبدیل شدند. از آنجا که عالمان و شاگردانشان در سراسر دولت اموی پراکنده بودند، اجتهاد شخصی آنان برای حل مسائل محلی افزایش یافت. با این حال باید توجه داشت که در دوره امویان و نیز در آغاز دوره عباسیان، دانشجویان فقه آزادانه و مکرر استادان خود را تغییر می‌دادند و آرای فقهی را با یکدیگر مبادله می‌کردند. در نتیجه، انعطاف‌پذیری دوره پیش همچنان حفظ شد.

The early period of the Umayyad dynasty saw the division of Fiqh scholars into two main Madh-habs with respect to Ijtihaad: Ahl ar-Ra’i and Ahl al-Hadeeth. These two Madh-habs evolved into a number of new Madh-habs during the shift from caliphate to monarchy when the caliph/King was no longer the head of the Madhhab. Since scholars and their students were dispersed throughout the Umayyad state, their personal Ijtihaad increased in order to solve local issues. It should be noted, however, that during both the period of the Umayyads and that of the early ‘Abbaasids, students of Fiqh freely and frequently changed teachers and exchanged legal opinions. In effect, therefore, the flexibility of the previous was maintained.

همانطور که در فصل هفتم و هشتم نشان داده خواهد شد، در دوران پایانی خلافت عباسی، فقه صورت‌بندی و نظام‌مند شد. شمار مذاهب کاهش یافت و تفاوت‌های میان آن‌ها برجسته گردید؛ علت این امر، ترجیح دولت برخی مذاهب بر دیگران و ظهور رقابت‌های میان‌مذهبی بود که مناظره‌های درباری دامن می‌زد. و پس از نابودی خلافت عباسی و انحطاط اجتهاد که سرانجام به ناپدید شدن آن انجامید، شمار مذاهب به چهار مذهب کاهش یافت که به نهادهایی کاملاً جدا و گاه متخاصم بدل شدند. تفاوت‌ها در ذهن پیروان آن‌ها به حدی غیرقابل‌ِ‌عبور رسید و تعصب مذهبی و فرقه‌گرایی گسترش یافت. از آنجا که کاربست شریعت در همه زمان‌ها و مکان‌ها بیشتر به اصل اجتهاد وابسته بود، از دست رفتن این اصل حیاتی، رکود و انحطاط فقه را ناگزیر ساخت.

As will be shown in chapters seven and eight, during the latter part of the ‘Abbaasid dynasty, Fiqh was formalized and systematized. The number of Madh-habs decreased and the differences between them became emphasized due to the state’s preference for some Madh-habs over others and the rise of inter Madh-habs rivalry promoted by court debates. And after the destruction of the ‘Abbaasid Caliphate and the decline of Ijtihaad culminating in its disappearance, the number of Madh-habs decreased to four which evolved into completely distinct and often times antagonistic entities. The differences between them became insurmountable in the minds of their adherents and Madh-hab fanaticism and sectarianism was rife. Since the applicability of Sharee’ah to all times and places depended largely upon the principle of Ijtihaad, the loss of this vital principle spelled the inevitable stagnation and decline of Fiqh.

در دو فصل زیر، مذاهب فقهی را از نظر زمانی و با توجه به بنیانگذاران، شکل‌گیری و اصول بنیادین آن‌ها دقیق‌تر بررسی خواهیم کرد. سپس به بررسی مهم‌ترین عواملی خواهیم پرداخت که موجب پیدایش اختلاف میان آن‌ها شد.

In the following two chapters we will examine more closely the madh-habs chronologically with respect to their founders, formation and fundamental principles. Then we will have a look at the main reasons for the differences which arose between them.