در فصل‌های پیشین، نویسنده کوشیده است سیر تاریخی پیدایش مذاهب فقهی، یعنی مکتب‌های اندیشه حقوقی اسلامی، را پی گیرد و توضیح دهد، و نیز سهم کلی آن‌ها را در غنای روزافزون و خصلت وحدت‌بخش فقه در جهان مسلمانان نشان دهد. به‌اندازه‌ی کافی روشن شده است که اندیشه‌ی آزادمنشانه‌ای که امامان نخستین و مذاهب ایشان را از زمان پیامبر ﷺ تا قرن‌های بعد مشخص می‌کرد، به‌تدریج جای خود را به نوعی خشکی و جزم‌اندیشی داده است. از اواخر قرن سیزدهم، مذاهب نه‌تنها به کانون‌های پرورش فرقه‌گرایی بدل شده‌اند، بلکه فقه نیز آن پویایی اصیل خود را از دست داده است؛ پویایی‌ای که در اصل اجتهاد تجلی می‌یافت. در نتیجه، فقه نتوانسته است با شرایط متحول زمانه هم‌گام شود. بر اثر فرقه‌گرایی مذهبی و انعطاف‌ناپذیری فقه، پاکی سنتی، وحدت و پویایی اسلام در سراسر جهان مسلمانان در معرض تهدید قرار گرفته است.

In the preceding chapters the writer has endeavored to trace and account for the historical development of Madh-habs, schools of Islamic legal thought, and to show their overall contributions to the progressive enrichment and unifying character of Fiqh within the Muslim world. It has been amply demonstrated that the liberal thinking which characterized the early Imaams and their Madh-habs, from the time of the Prophet (s.w.) down through the ages, has been staidly replaced by a certain rigidity and dogmatism. Since the late thirteenth century, not only have the madh-habs become spawning grounds of sectarianism, but Fiqh has lost its original vitality which was enshrined in the principle of Ijtihaad and thus it has not been able to keep pace with changing circumstances. As a result of Madhhab sectarianism and Fiqh inflexibility, the traditional purity, unity and dynamism of Islaam have been threatened throughout the Muslim world.

در این فصل پایانی، نویسنده به پدیده‌ی اختلاف‌ها و مخالفت (اختلاف) در پرتو مواضع عالمان نخستین و شاگردان ایشان خواهد پرداخت. او همچنین تلاش خواهد کرد این حقیقت را تقویت کند که اگرچه اختلاف نظر امری اجتناب‌ناپذیر است، مخالفت بی‌دلیل و فرقه‌گرایی در دین اسلام جایی ندارد؛ دینی که خداوند در حکمت خود بر پیامبرش ﷺ نازل فرمود.

In this final chapter the writer will examine the phenomenon of differences and disagreement (Ikhtilaaf) in the light of the positions of early scholars and their students. He will also endeavor to reinforce the fact that while differences of opinion are inevitable, unreasoning disagreement and sectarianism have no place in the religion of Islaam which Allaah in His wisdom revealed to His Prophet (s.w.).

در بررسی سیر تاریخی و تحول مذاهب فقهی، و همزمان با رشد فقه به عنوان یک علم کامل اسلامی، دیده‌ایم که پیشوایان بزرگ و بنیانگذاران مذاهب، عموماً این موضع را اتخاذ کردند که:

In treating the historical development (and evolution) of the Madh-habs and the concurrent growth of Fiqh into a full-fledged Islamic science, we have seen that the great Imaams and founders of the Madh-habs generally adopted the stand that:

(الف) مذاهب، چه به تنهایی و چه در مجموع، معصوم نبودند، و (ب) پیروی از هیچ‌یک از مذاهب بر مسلمانان واجب نبود.

(a) Madh-habs singly or in their totality were not infallible and (b) The following of any one Madh-hab was not obligatory for Muslims.

با این همه، نفوذ گستردهٔ تقلید، از جمله، به دگرگونیِ کامل انجامیده است، تا جایی که برای قرن‌ها موضع عموم مسلمانان این بوده که مذاهب چهارگانه از سوی خداوند مقرر شده‌اند و از این رو معصوم‌اند؛ احکام فقهی هر یک از آن مذاهب همگی درست و صحیح‌اند؛ هر کس باید از یکی از مذاهب چهارگانه پیروی کند؛ مسلمان نباید مذهب خود را تغییر دهد؛ و انتخاب گزینشی احکام از میان مذاهب مختلف نادرست است. در پیِ این باورها گفته شده که هر کس آشکارا معصوم بودن هر چهار مذهب یا الزام به پیروی از یکی از آن مذاهب را انکار کند، بدعت‌گذارِ ملعون و مرتد شمرده می‌شود.

Yet the pervasive influence of Taqleed has resulted, among other things, in a complete turnabout, so much so, that for centuries now the position taken by the generality of Muslims is that the four Madh-habs are divinely ordained the therefore infallible; the legal rulings of each of those Madh-habs are all sound and correct; everyone must follow one of the four Madh-habs; a Muslim should not change his or her Madh-hab; and it is wrong to pick and choose rulings across Madh-habs. As a corollary to these beliefs, it has been state that anyone who dares openly to deny the infallibility of all four Madh-habs or the obligation to follow one to these Madh-habs is considered an accursed innovator and apostate.

در قرن بیستم، رایج‌ترین لقبی که برای توصیف چنین مرتدی به کار رفته، برچسب «وهابی» (با تلفظ وهابی) بوده است. اصطلاح توهین‌آمیز دیگری که بیشتر در هند و پاکستان به کار می‌رود، «اهل حدیث» است. از قضا، هر دوی این اصطلاحات در حقیقت نام‌های نادرستی هستند، همان‌طور که توضیحات زیر نشان خواهد داد.

In the 20th century the most commonly used epithet for describing such an apostate has been the label Wahhabi (pronounced Wahhaabee). Another similarly abusive term, which is used mostly in India and Pakistan, is Ahl-i-Hadeeth, Incidentally, both of these terms are in reality misnomers, as the following explanatory comments will reveal.

در سال‌های ۱۹۲۴-۱۹۲۵ میلادی، پیروان محمد بن عبدالوهاب (۱۷۰۳-۱۷۸۷ میلادی) با شور و حرارت، تمامی بناهایی را که بر قبور صحابه و دیگر بزرگان در قبرستان‌های شهرهای مقدس مکه و مدینه ساخته شده بود، ویران کردند. به اصطلاح وهابی‌ها همچنین با توسل (طلب شفاعت از مردگان) مخالف بودند؛ امری که میان توده‌های مسلمانان و نیز بسیاری از علما به رواجی گسترده رسیده بود. از آنجا که توسل و دلبستگی به بناها و زیارتگاه‌ها مدت‌ها در جهان اسلام ریشه دوانده بود، اقدام ویرانگرانه وهابی‌ها در سال‌های ۱۹۲۴-۱۹۲۵

In the years 1924-25 the followers of Muhammad ibn ‘Abdul-Wahhab (1703-1787) zealously all structures built over graves of the Sahaabah and other revered persons in the cemeteries of the holy cities of Makkah and Madeenah. The so called Wahhabis were also opposed to Tawassul (seeking intercession from the dead), which had become a widespread practice among the masses of Muslims as well as among many scholars. Since Tawassul and the attachment to monuments and shrines had long been ingrained in the Muslim world, the destructive act of the Wahhabis in 1924-25

ظاهر شد که نوآور و افراطی است؛ از این رو عنوان «وهابی» بر «بدعتگذاران ملعون» و «مرتد» اطلاق شد. با این حال باید توجه داشت که ابن عبدالوهاب، بنیانگذار جنبش وهابیت، از فقه مذهب حنبلی پیروی می‌کرد و پیروان امروزی او نیز همچنان از آن پیروی می‌کنند.

appeared to be innovative and extremist; hence the application of the epithet Wahhabi to “accursed innovators” and “apostate”. It should be noted, however, that ibn ‘Abdul-Wahhaab, founder of the Wahhabi movement, followed the Fiqh of the Hambalee Madh-hab and that his present-day followers continue to do so.

علاوه بر این، در مخالفت با توسل و در ویران کردن بناها و بارگاههای مردگان، پیروان و اخلافِ ابن عبدالوهاب در قرن بیستم در حال حمله به اعمال ضد اسلامی بودند. پیامبر ﷺ دستور داده بود که همه بتها و مجسمهها ویران شوند و همه قبرها با زمین اطراف هموار گردند، بر پایهٔ حدیث صحیحی که علی بن ابی طالب روایت کرده و محدث بزرگ، مسلم بن حجاج، آن را گردآوری کرده است.222 از آنچه گذشت اکنون باید روشن شده باشد که واژهٔ «وهابی» که به معنای «بدعتگذارِ ملعون» و «مرتد» به کار میرود، در واقع برچسبی نادرست است.

Furthermore, in opposing Tawassul and destroying monuments and shrines to the dead, the twentieth-century descendants and followers of Ibn ‘Abdul-Wahhaab were attacking anti-Islamic practices. The prophet (s.w.) had ordered the demolition of all idols and statues, and the leveling of all tombs with the surrounding earth, according to and authentic Hadeeth reported by ‘Alee ib Abee Taalib and collected by the great Hadeeth scholar Muslim ibn Hajjaj.222 From the above it should now be clear that the word Wahhabi applied to mean “accursed innovator” and “apostate” is in fact a mislabel.

به همین ترتیب، اصطلاح «اهل حدیث» (عربی: أهل الحديث) در گذشته عنوانی احترام‌آمیز و ستایش‌آمیز بود که به دانشمندانی داده می‌شد که مانند امام مالک، وقت و تلاش بسیاری را صرف مطالعه تخصصی حدیث می‌کردند. نزدیک به پایان قرن نوزدهم، این عنوان توسط یک جنبش اصلاحی در هند و پاکستان پذیرفته شد که خواستار بازگشت به قرآن و حدیث به عنوان مبنای فقه بود و با پیروی جزمی از مذاهب فقهی مخالفت می‌کرد. با این حال، تعصب و فرقه‌گرایی مذهبی امروزی، معنای اصطلاح «اهل حدیث» را تحریف کرده و آن را بر کسی اطلاق می‌کند که با تعصب با پیروی از هر یک از مذاهب فقهی مخالفت می‌ورزد.

Similarly, the term Ahl-i-Hadeeth (Ar. Ahl al-Hadeeth) was a title of respect and praise given to scholars in the past who like Imaam Maalik, devoted much time and effort to the specialized study of Hadeeth. Towards the end of the nineteenth century this title was adopted by a reform movement in India and Pakistan which called for a return to the Qur’aan and the Hadeeth as the basis of Fiqh and which opposed the dogmatic adherence to Madh-habs. However, present day Madh-hab fanaticism and sectarianism have distorted the meaning of the term Ahl-i-Hadeeth to apply to one who fanatically opposes the following of any of the Madh-habs.

ستم ظریف این است که، با توجه به بینش ما از سیر تاریخی شکل‌گیری مذاهب و هم‌زمان با رشد فقه، انحراف‌کنندگان واقعی از تعالیم اسلام، آنچه به اصطلاح وهابی و اهل حدیث خوانده می‌شوند نیستند، بلکه کسانی‌اند که با سرسختی اصرار دارند که هر مسلمانی از یکی از چهار مذهب پیروی کند و بدون چون‌وچرا به معصوم بودن هر چهار مذهب باور داشته باشد، با وجود تناقض‌های آشکاری که در احکام آنان درباره مسائل فقه اسلامی دیده می‌شود. با این حال باید پذیرفت که کسانی که از تقلید کورکورانه دفاع می‌کنند، غالباً در باور خود به معصوم بودن هر چهار مذهب بسیار صادق‌اند. افزون بر این، شماری از دانشمندان نیز در صف آنان جای دارند. 223

The irony is that, in light of our insight into the historical evolution of the Madh-habs and concurrent development of Fiqh, the true deviants from the teachings of Islaam are not the so-called Wahhabi and Ahl-i-Hadeeth, but those people who would rigidly insist on every Muslim following one or another of the four Madhhabs and on their believing blindly in the infallibility of all four Madh-habs, despite certain glaring contradictions in their rulings on points of Islamic law. Yet it must be acknowledged that those who advocate blind following (Taqleed), are often very sincere in their belief in the infallibility of all four Madh-habs. Futhermore many scholars are included in their ranks. 223

پس کسانی که بر تقلید پافشاری می‌کنند، چگونه اختلافات و تناقضات شناخته‌شده از مذهب به مذهب را با باورشان به عصمت هر چهار مذهب جمع می‌کنند؟ برخی از ایشان ادعا می‌کنند که این مذاهب به فرمان الهی مقرر شده‌اند و خود پیامبر ﷺ به ظهور آن‌ها پیشگویی فرموده است. با این حال، بیشتر اوقات دلیل خود را عمدتاً بر شواهد احادیث زیر استوار می‌کنند:

How then do those who insist on Taqleed reconcile the known differnces and contradictions from Madh-hab to Madh-hab with their belief in the infallibility of all four Madh-habs? Some of them claim that the Madh-habs were divinely ordained and the Prophet (s.w.) himself prophesied their coming. Most often, however, they rest their case, mainly on the evidence of the following Hadeeths:

(الف) «اختلافُ أمّتي رحمة.» (ب) «اختلافُ أصحابي لكم رحمةٌ.»224

(a) “Disagreement among my nation is mercy.” (b) “Differences among my Sahaabah are a mercy for you.”224

(ج) «أَصْحَابِي كَالنُّجُومِ، بِأَيِّهِمُ اقْتَدَيْتُمُ اهْتَدَيْتُمْ.»225

(c) “My Sahaabah are like stars. You will be guided by whichever of them you follow.”225

(د) «إِنَّ أَصْحَابِي كَالنُّجُومِ، فَبِأَيِّهِمُ اقْتَدَيْتُمُ اهْتَدَيْتُمْ» ﷺ226

(d) “Verily my Sahaabah are like stars. You will be guided by any statement of theirs you adopt.”226

(ه) «از پروردگارم درباره اموری پرسیدم که یارانم پس از مرگم در آن اختلاف خواهند کرد، و خداوند به من وحی فرمود: ای محمد، به یقین یارانِ تو نزد من مانند ستارگان آسمان‌اند، برخی درخشان‌تر از برخی. پس هر کس از آنچه یارانش (صحابه) در آن اختلاف کرده‌اند پیروی کند، نزد من، او بر هدایت خواهد بود.»ﷺ227

(e) “I asked my Lord about the things in which my companions will differ after my death and Allaah revealed to me: ‘Oh Muhammad, verily to Me, your companions are like stars in the sky, some brighter than others. Sohe who follwos anything over which they (the Sahaabah) have differed, as far as I am concerned, he will be following guidance’.”227

لیکن ان احادیث کو فرقہ واریت کے ثبوت کے طور پر قبول کرنے سے پہلے ضروری ہے کہ ان کا صحیح ہونا واضح طور پر ثابت کیا جائے۔ درحقیقت ان احادیث کی جانچ پڑتال نامور علماء نے کی ہے، اور ان کے نتائج آگے درج کیے گئے ہیں۔

However, before these Hadeeths can be accepted as evidence for sectarianism, they must be clearly shown to be authentic. An examination of these Hadeeths has indeed been made by eminent scholars and their conclusions are recorded hereafter.

در مورد احادیثی که گفته شده پیامبر ﷺ از آمدن امامان و مذاهب ایشان خبر داده است، احادیث صحیح همگی به‌طور کلی و بدون ذکر صریح نام امامان یا مذاهبشان بیان شده‌اند، در حالی که احادیثی که با ذکر مشخص آمده‌اند همگی جعلی‌اند.228

As for the Hadeeths in which the Prophet (s.w.) was supposed to have foretold the coming of the Imaams and their Madhhabs, the authentic ones are all generally worded with no specific mention of either the names of the Imaams or their Madh-habs, while those Hadeeths that are specifically worded are all fabricated.228

با توجه به «حدیث» (الف) بالا، این سخن هیچ سلسلهٔ سندی ندارد که آن را به کسی برساند، تا چه رسد به پیامبر ﷺ؛ و در هیچ یک از کتاب‌های حدیث نیز یافت نمی‌شود.۲۲۹ بنابراین نادرست است که حتی آن را «حدیث» بنامیم، زیرا ساختگی است. اما در مورد «حدیث‌های» (ب) تا (ه) بالا، هرچند که این‌ها در کتاب‌های حدیث یا درباره‌ٔ حدیث یافت می‌شوند، همگی نادرست بودن آن‌ها ثابت شده است. نخستین آن‌ها از سوی عالمان حدیث به‌عنوان «واهٍ» (بسیار ضعیف)۲۳۰ طبقه‌بندی شده است، و دومین و سومین آن‌ها «موضوع» (ساختگی) دانسته شده‌اند.231

With regard to “Hadeeth” (a) above, it has no chain of narration connecting it to anyone, much less to the Prophet (s.w.); nor is it to be found in any of the books of Hadeeth.229 It is therefore incorrect ot even refer to is as a Hadeeth, as it is fabricated. With regard to “Hadeeths” (b) to (e) above, although they can be found in books of Hadeeth or about Hadeeth, they have all proven to be unauthentic. The first is classified by Hadeeth scholars as Waahin (extremely weak)230, the second and third as Mawdoo’ (fabricated)231

و چهارمی را باطل (نادرست) دانسته است.۲۳۲ بنابراین، دلیل حدیثی که برای بزرگداشت و استمرار اختلافات میان مذاهب فقهی ارائه می‌شود، از نظر اعتبار و صحت سند کاملاً غیرقابل پذیرش است.

and the fourth as Baatil (false).232 Thus, the Hadeeth evidence for the glorification and perpetuation of differences among Madh-habs, is totally unacceptable from the point of view of authenticity.

نه تنها این به اصطلاح حدیث‌ها غیرمعتبرند، بلکه معانی آنها نیز آشکارا با خود قرآن در تعارض است. در تمام یکصد و چهارده سوره‌ی قرآن، الله به روشنی اختلاف دینی را نکوهیده و ممنوع دانسته و به وحدت و هماهنگی فرمان داده است. اختلاف در آیاتی مانند این‌ها به صراحت منع شده است:

Not only are these so-called Hadeeths unauthentic, but their very meanings are in obvious conflict with the Qur’aan itself. Throughout the Qur’aan’s one hundred and fourteen chapters, Allaah has clearly cursed and forbidden religious desagreement and has ordered unity and agreement. Disagreement has been explicity forbidden in verses such as:

اگر رحمت الهی به اختلاف و نزاع میان انسان‌ها پایان می‌دهد، چگونه ممکن است که اختلاف و نزاع رحمت باشد؟ خداوند در عبارات صریح آیه زیر و آیات مشابه آن، به وحدت و همدلی فرمان داده است:

If Allaah’s mercy puts an end to dispute among men as is implied in the above, how then could disagreement and dispute be a mercy? In the unmistakable terms of the following verse and others like it, Allaah has ordered unity and agreement: