این مرحله تقریباً شش قرن را در بر می‌گیرد، از غارت بغداد در سال ۱۲۵۸ میلادی و اعدام آخرین خلیفه عباسی، المستعصم، آغاز می‌شود و حدود اواسط قرن نوزدهم میلادی به پایان می‌رسد. این دوره همچنین نشان‌دهنده ظهور امپراتوری عثمانی است که در سال ۱۲۹۹ میلادی توسط رهبر ترک، عثمان اول بنیان نهاده شد، تا زمانی که این امپراتوری زیر یورش استعمار اروپایی رو به زوال گذاشت.

This stage covers approximately six centuries starting with the sacking of Baghdad in 1258 CE and the execution of the last ‘Abbaasid caliph, al-Musta’sim, and ending around the middle of the nineteenth century of the Christian era. This period also represents the rise of the Ottoman Empire, founded in 1299 CE by the Turkish leader ‘Uthmaan I, until its decline under the attacks of European colonialism.

ویژگی غالب این دوره، تقلید کورکورانه از یک مذهب فقهی و تعصب‌ورزی فرقه‌ای بود. این روند انحطاطی به کنار گذاشته شدن همه اشکال اجتهاد و تبدیل مذاهب فقهی به نهادهایی کاملاً جدا از یکدیگر انجامید که بسیار شبیه فرقه‌ها بودند. تدوین فقه در این دوره به شرح و حاشیه‌نویسی بر آثار پیشین محدود شد و در جهت ترویج مذاهب فردی به کار گرفته می‌شد. بدین ترتیب، پویایی فقه از میان رفت و بسیاری از احکام به تدریج کهنه و در شکل موجود خود ناکارآمد شدند. برای پر کردن این خلأ قانونی، قوانین حقوقی اروپایی به تدریج به جای برخی از احکام اسلامی که از کاربرد افتاده بودند، معرفی شدند.

The prevailing characteristic of this period was that of Taqleed (the blind following of a Madh-hab) and factionalism. This degenerative trend resulted in the dropping of all forms of Ijtihaad and the evolution of the Madh-habs into totally separate entities closely resembling sects. The compilation of Fiqh during this period was limited to commenting on previous works and was directed toward the promotion of individual Madh-habs. Thus, the dynamism of Fiqh was lost and many of the laws became increasingly outmoded and inapplicable in their existing forms. In order to fill this legislative gap, European law codes were gradually introduced in place of some of the Islamic laws, which had fallen into disuse.

سرانجام، با پیشروی استعمار اروپایی و فروپاشی امپراتوری مسلمانان، قوانین اروپایی جایگزین فقه اسلامی شد. برخی اصلاحگران کوشیدند جلوی سیل رکود و انحطاط را بگیرند و خواستار بازگشت به پاکی نخستین اسلام و احکام آن شدند. با این حال، با وجود افزایش آموزش نهادینهٔ فقه تطبیقی، تفرقه و گروه‌گرایی تا امروز ادامه یافته است.

Eventually with the advance of European colonialism and the breaking up of the Muslim Empire, European laws supplanted Islamic law. Certain reformers sought to stem the tide of stagnation and decline, calling for a return to the original purity of Islaam and its laws. However, factionalism has continued to the present day, in spite of an increase in institutional teaching of comparative Fiqh.

علمائے اس دور میں اجتہاد کی تمام صورتوں کو ترک کر دیا گیا اور متفقہ طور پر ایک فقہی فیصلہ جاری کیا گیا، جس کا مقصد اجتہاد کا دروازہ ہمیشہ کے لیے بند کر دینا تھا۔ ان کی دلیل یہ تھی کہ تمام ممکنہ مسائل پہلے ہی اٹھائے اور حل کیے جا چکے ہیں، لہٰذا مزید اجتہاد کی کوئی ضرورت باقی نہیں رہی۔184 اس قدم کے ساتھ مذہب (مذہبِ فقہی) کا ایک نیا تصور پیدا ہوا، یعنی یہ کہ اسلام کے درست ہونے کے لیے چار مذاہب میں سے کسی ایک کی پیروی لازمی ہے۔ وقت کے ساتھ یہ تصور عوام کے ساتھ ساتھ فقہ کے علماء میں بھی مضبوطی سے جڑ پکڑ گیا۔ یوں خود دینِ اسلام کو موجودہ چار مذاہب، یعنی حنفی، مالکی، شافعی اور حنبلی کے دائرے میں محدود کر دیا گیا۔ ان فقہی مکاتب کو اسلام کے الٰہی طور پر مقرر کردہ مظاہر سمجھا جانے لگا۔ ان سب کو مکمل طور پر درست، برابر اور حقیقی اسلام کی نمائندگی کرنے والا قرار دیا گیا، حالانکہ ان کے درمیان بے شمار اختلافات موجود تھے۔ بلکہ اس دور میں ایسے علماء بھی تھے جنہوں نے بعض احادیث کی ایسی تشریح کی کہ گویا نبی ﷺ نے خود ائمہ اور ان کے مذاہب کے ظہور کی پیشین گوئی فرمائی تھی۔ نتیجتاً ان مستند مذاہب سے باہر جانے کی کسی بھی کوشش کو بدعت سمجھا گیا، اور جو شخص ان میں سے کسی ایک مذہب کی پیروی سے انکار کرتا، اسے گمراہ قرار دیا گیا۔ اس مرحلے کے انتہائی قدامت پسند علماء نے تو یہاں تک فیصلہ دیا کہ جو شخص ایک مذہب سے دوسرے مذہب کی طرف منتقل ہوتا ہوا پکڑا جائے، وہ مقامی قاضی کی صوابدید کے مطابق سزا کا مستحق ہے۔ حنفی مذہب میں یہ فتویٰ بھی دیا گیا کہ کسی حنفی کا شافعی سے نکاح ممنوع ہے۔185 اور اسلام کے دوسرے سب سے اہم رکن، نماز، بھی مذہبی تعصب کے اثرات سے محفوظ نہ رہ سکی۔ مختلف مذاہب کے پیروکاروں نے دوسرے مذاہب کے اماموں کے پیچھے نماز پڑھنے سے انکار کرنا شروع کر دیا۔ اس کے نتیجے میں ان مسجد186 کمیونٹیز میں، جہاں ایک سے زیادہ مذاہب موجود تھے، الگ الگ محرابیں بنائی جانے لگیں۔ مساجدی از این نوع هنوز هم در جاهایی مانند سوریه دیده می‌شود، جایی که مسلمانان سنّی از مذهب حنفی یا شافعی پیروی می‌کنند. حتی مقدس‌ترین مسجد، المسجد الحرام در مکه، که نماد وحدت مسلمانان و دین اسلام است، از این امر تأثیر پذیرفت. در اطراف کعبه، محراب‌های نماز جداگانه‌ای برپا شد: یکی برای امامی از هر یک از مذاهب. و هنگامی که وقت نماز فرا می‌رسید، امامی از یکی از مذاهب، جماعتی از پیروان مذهب خود را در نماز امامت می‌کرد؛ سپس امام دیگری از یکی از مذاهب دیگر، جماعت پیروان خود را امامت می‌کرد و همین‌طور ادامه می‌یافت. جالب است توجه شود که محل‌های نماز جداگانه برای هر یک از مذاهب، تا ربع نخست قرن بیستم در اطراف کعبه باقی ماند، تا آنکه عبدالعزیز بن سعود و لشکرش مکه را فتح کردند (ماه اکتبر سال ۱۹۲۴) و همه نمازگزاران را پشت سر یک امام واحد متحد ساختند، صرف‌نظر از مذهب امام یا مذهب آنان.

The scholars of this period left all forms of Ijtihaad and unanimously issued a legal ruling, which was intended to close the door of Ijtihaad permanently. They reasoned that all possible issues had already been raised and addressed, and there was therefore no need for further Ijtihaad.184 With that step, a new concept of Madhhab arose, namely that one of the four Madh-habs had to be followed for one’s Islaam to be valid. In time this concept became firmly embedded among the masses as well as the scholars of Fiqh. Thus, the religion of Islaam itself became restricted within the confines of the four existing Madh-habs; Hanafee, Maalikee, Shaafi’ee and Hamblee. These schools of law came to be considered divinely ordained manifestations of Islaam. All of them were supposed to be completely correct, equal and representative of true Islaam, yet there were innumerable differences among them. In fact there were scholars in this period who interpreted some Hadeeths in such a way as to prove that the Prophet (s.w.) him-self had predicted the appearance of the Imaams and their Madh-habs. Consequently, any attempt to go beyond these canonical Madh-habs was considered heretical and anyone who refused to follow one of these Madh-hab was classified an apostle. The hyper conservative scholars of this stage even went so far as to rule that whoever was caught transferring from one Madh-hab to another was liable to punishment at he discretion of the local judge. A ruling was also made in the Hanafee Madh-hab prohibiting the marriage of a Hanafee to a Shaafi’ee.185 And even the second most important pillar of Islaam, Salaah, was not spared the effects of Madh-hab fanaticism. The followers of the various Madh-habs began to refuse to pray behind the Imaams from other Madh-habs. This resulted in the building of separate prayer niches in the masjid186 communities where more than one Madh-hab existed. Masjids of this type can still be seen in places like Syria, where Sunni Muslims follow either the Hanafee or Shaafi’ee Madh-hab. Even the most holy masjid, al-Masjid alHaraam of Makkah, which represents the unity of Muslims and the religion of Islaam, was affected. Separate prayer niches were set up around the Ka’bah: one for an Imaam from each of the schools. And when the time for Salaah came, an Imaam from one of the Madhhabs would lead a congregation of followers from his Madh-hab in prayer; then another Imaam from one of the other Madh-habs would lead his congregation of followers and so on. It is interesting to note that separate places of prayer for each of the Madh-habs remained around the Ka’bah until the first quarter of the twentieth century when ‘Abdul-‘Azeez ibn Sa’oud and his army conquered Makkah (October of 1924) and united all worshippers behind a single Imaam regardless of his or their Madh-habs.

تقلید (پیروی کورکورانه) باید از اتباع (پیروی آگاهانه) متمایز شود. اصل پیروی از احکام پیشینیان امری عادی و طبیعی است. در واقع، با پیروی دقیق از تفسیرهای پیشین اسلام است که پیام اسلام در گذر زمان دست‌نخورده باقی می‌ماند؛ زیرا آن تفسیرهای نخستین بر پایه الهام الهی پیامبر ﷺ و شیوه زندگی هدایت‌شده او بنا شده بودند. خود پیامبر ﷺ فرمود: بهترین نسل، نسل من است، سپس نسلی که پس از آن می‌آید، و سپس نسلی که پس از آن است.[187] با این حال، از آنجا که مسلمانان نسل‌های پیشین، به جز پیامبر ﷺ، معصوم نبودند، حتی آن تفسیرهای نخستین را نیز نباید بی‌چون‌وچرا و بدون توجه به اصول بنیادین عقل که ما را قادر به تمییز حق از باطل می‌سازد، دنبال کرد. در این کتاب، اصطلاح تقلید (پیروی کورکورانه) به کارهایی اشاره دارد که کسانی انجام می‌دهند که بی‌چون‌وچرا از یک مذهب فقهی واحد پیروی می‌کنند، صرف‌نظر از خطاهایی که می‌بینند. اما برای عوام مردم که دانش تصمیم‌گیری مستقل در موقعیت‌های مشتبه را ندارند، وظیفه آنان این است که از هر دانشی که در اختیارشان است پیروی کنند، ذهن خود را باز نگه دارند و تا حد امکان بر عالمان روشن‌فکر تکیه کنند.

Taqleed (blind following) has to be distinguished from Ittibaa’ (reasoned following). The principle of following the rulings of our predecessors is normal and natural. In fact, it is by closely following earlier interpretations of Islaam that the message of Islaam remains uncorrupted through time. For, those early interpretations were founded on the Prophet’s (s.w.) divine inspiration and his divinely guided life style. The Prophet (s.w.) himself said that the best generation was his generation, then the generation following his, and then the generation following that.187 However, since Muslims of earlier generation, with the exeption of the Prophet (s.w.), were not infallible, even those earlier interpretations should not be followed blindly without without regard to certain basic principles of reason which enable us to distinguish between right and wrong. In this book the term Taqleed (blind following) is used to refer to the actions to those who slavishly follow a single Madh-hab regardless of errors that they see. As for the common people who do not have the knowledge to make independent decisions in doubtful situations, it is for them to follow whatever knowledge is available to them, keep their minds open and rely on open-minded scholars as much as possible.

تقلید نتیجهٔ عوامل متعددی بود، چه درونی و چه بیرونی نسبت به مذاهب فقهی، که بر رشد فقه و نگرش علما اثر گذاشت. نمی‌توان هیچ علت واحدی را علت اصلی دانست و نه می‌توان همهٔ این عوامل را برشمرد. آنچه در پی می‌آید تنها چند مورد از آشکارترین عواملی است که به این مرحلهٔ رکود انجامید.

Taqleed was the result of a number of factors, internal and external to the Madh-habs, which affected the development of Fiqh and the attitude of scholars. No one cause can be singled out as the main cause nor can all of the factors be identified. The following only a few of the more obvious factors which led to this stage of stagnation.