با این همه انحطاط عمومی‌ای که پیش‌تر توصیف شد، در طول این دوره، گاه‌به‌گاه چند عالم برجسته ظهور کردند که با تقلید مخالفت ورزیدند و جرئت یافتند پرچم اجتهاد را برافرازند. آنان به بازگشت به ریشه‌های دین، به منابع راستین شریعت اسلامی، و به تکیه بر این بنیادها پیش از هر چیز دیگر فراخواندند.

In spite of the general decay described above, there existed from time to time throughout this period a few outstanding scholars who opposed Taqleed and dared to raise the banner of Ijtihaad. They called for a return to the roots of the religion, to the true sources of Islamic law and to reliance on these foundations above all else.

برخی از این مصلحان و سهم‌هایشان در ادامه توضیح داده می‌شود.

Some of these reformers and their contributions are described hereafter.

احمد بن تیمیه (۱۲۶۳-۱۳۲۸ میلادی) از برجسته‌ترین مصلحان این دوره نبود. به‌دلیل به چالش کشیدن وضع موجود، بسیاری از معاصرانش او را مرتد اعلام کردند و حاکمان بارها او را به زندان انداختند. با این حال، ابن تیمیه یکی از بزرگ‌ترین عالمان زمان خود بود. او در آغاز فقه را بر اساس مذهب حنبلی آموخت، اما خود را به آن محدود نکرد. او منابع فقه اسلامی را عمیقاً مطالعه کرد و بر تمامی علوم اسلامی که در آن زمان شناخته شده بود، تسلط یافت.

Ahmad ibn Taymeeyah (1263-1328 CE) was not foremost among the reformers of this period. Because of his challenge of the status quo, many of his contemporaries declared him an apostate and had the authorities jail him repeatedly. Ibn Taymeeyah was, however, one of the greatest scholars of his time. Initially, he had studied Fiqh according to the Hambalee Madh-hab, but did not restrict himself to it. He studied the sources of Islamic law in depth and mastered all the Islamic sciences which were known at that time.

علاوه بر این، او به نوشته‌های فرقه‌های مختلفی که از اسلام جدا شده بودند نگاه کرد، کتاب‌های دینی مسیحیان، یهودیان و فرقه‌های گوناگون آنان را مطالعه کرد و نقدهای گسترده‌ای بر همه آن‌ها نوشت. ابن تیمیه همچنین در جهاد علیه مغولان شرکت کرد؛ مغولانی که ایالات شرقی و شمالی دولت پیشین عباسیان را اشغال کرده بودند و در آن زمان... این‌ها از بزرگ‌ترین دانشمندان اسلامی زمان خود بودند و پرچم اجتهاد و بازگشت به منابع ناب اسلام را که او برافراشته بود، به نسل بعد سپردند. از جمله آن‌ها ابن قیم بود، دانشمندی بزرگ در فقه و نقد حدیث، و ابن کثیر، استادی در تفسیر، تاریخ و حدیث.

Furthermore, he examined the writings of various sects which had broken off from islaam, studied the religious books of the Christians, the Jews and their various sects and wrote extensive critiques on all of them. Ibn Taymeeyah also took part in the Jihaad against the Mongols who had occupied the eastern and northern provinces of the former ‘Abbaasid state and were at that were among the greatest Islamic scholars of their time and carried on to the next generation the banner of Ijtihaad and a return to the pure sources of Islaam which he had raised. Among them was Ibn Qayyim, a great scholar in the fields of Fiqh and Hadeeth criticism and Ibn Katheer, a master in Tafseer, History and Hadeeth.

محمد بن علی الشوکانی (۱۷۵۷–۱۸۳۵ م)

Muhammad ibn ‘Alee ash-Shawkaanee (1757-1835 CE)

در نزدیکی شهر شوکان در یمن زاده شد و از مصلحان این دوره نیز بود. الشوکانی فقه را بر پایه مذهب زیدی فرا گرفت و یکی از برجسته‌ترین عالمان آن شد.

born near the town of Shawkaan in Yemen, was also among the reformers to this Period. Ash-Shawkaanee studied Fiqh according to the Zaydee Madh-hab192 and became one of its outstanding scholars.

سپس او به مطالعهٔ عمیق حدیث در زمان خود پرداخت. در این مرحله، خود را از قید مذهب رها ساخت و به اجتهاد مستقل روی آورد. او شماری از آثار در فقه و اصول آن نوشت که در آنها مسائل از دیدگاه همهٔ مذاهب بررسی شده و با تکیه صرف بر دقیق‌ترین دلایل و قانع‌کننده‌ترین استدلال‌ها به نتیجه رسیده است. امام الشوکانی بر این باور بود که تقلید حرام است و کتاب‌هایی متعدد در این موضوع نوشت، از جمله «القول المفید فی حکم التقلید». در نتیجه، او نیز از سوی بیشتر عالمان زمان خود مورد حمله قرار گرفت.193

He then went into an in-depth study of the Hadeeth of his time. At this point he freed him self of the Madh-hab and began making independent Ijtihaad. He wrote a number of works in Fiqh and its fundamentals in which issues studied from the points of view of all the Madh-habs were concluded with solutions based solely on the most accurate proofs and the most convincing arguments. Imaam ash-Shawkaanee took the position that Taqleed was Haraam and wrote a number of books on the topic, for example, Al-Qawl alMufeed fee Hukm at-Taqleed. Consequently, he also came under attack from most of the scholars of his time.193

یکی دیگر از مصلحان قابل توجه، عالم بزرگ احمد بن عبدالرحیم بود که به شاه ولی‌الله دهلوی (۱۷۰۳-۱۷۶۲ میلادی) معروف است. او در شبه‌قاره هند به دنیا آمد، جایی که شاید تقلید بیش از همه در آن رواج داشت. پس از آنکه علوم گوناگون اسلامی را فرا گرفت، خواستار بازگشایی باب اجتهاد و اتحاد دوباره مذاهب فقهی شد. او در تلاش خود برای بازبینی اصول اسلامی و یافتن این‌که مکاتب فقهی بر چه مبنایی احکام خود را استوار کرده‌اند، به احیای مطالعه حدیث همت گماشت. اگرچه او تا آنجا پیش نرفت که مذاهب فقهی موجود را رد کند، با این حال معتقد بود که هر کس آزاد است حکمی خاص را برگزیند که با حکم مکتبی که خود بدان تعلق دارد متفاوت باشد، به شرط آن‌که قانع شده باشد که آن مسئله با حدیث بهتر تأیید می‌شود.194

Another noteworthy reformer was the great schoar Ahmad ibn ‘Abdur-Raheem better known as Shah Walee Allaah Dihlawee (1703-1762 CE). He was born in the Indian sub-continent where Taqleed was, perhaps, most rampant. After he had mastered the various Islamic sciences, he called for the re-opening of the door of Ijtihaad and the re-unification of the schools of Fiqh. In this efforts to re-examine Islamic principles and to find out on what authority the legal schools based their regulations, Shah Walee Allaah rejuvenated the study of Hadeeth. Although he did not go so far as to reject the existing Fiqh schools, nevertheless he tought that everyone was free to choose a particular decision different from that taken by the school to which he belonged himself, if he was convinced that the case was better confirmed by Hadeeth.194

با این حال، وضعیت کلی انحطاط و رکود تا امروز ادامه یافته است، با وجود تلاش‌های متفکران نوگرایی همچون جمال‌الدین افغانی (۱۸۳۹-۱۸۹۷ میلادی) که در سراسر جهان اسلام سفر کرد و خواستار اصلاح شد. جمال‌الدین به هند، مکه و استانبول سفر کرد و سرانجام در مصر ساکن شد. او خواستار اندیشه آزاد سیاسی، دینی و علمی شد و تقلید و فساد دولتی را محکوم کرد. جمال‌الدین این اندیشه‌ها را در دانشگاه الازهر مطرح کرد. اندیشه‌های جمال‌الدین افراطی بودند. برای نمونه، او ذهن انسان و استدلال‌های منطقی آن را به سطحی برابر با وحی الهی ارتقا داد. نیت‌های او نیز به دلیل وابستگی‌اش به جنبش فراماسونری که در آن زمان شاخه‌های جدیدی در خاورمیانه تأسیس می‌کرد، مورد سوءظن قرار گرفت.195

However the over all state of degeneration and stagnation has continued until today, despite the efforts of modern thinkers like Jamaal ad-Deen al-Afghaanee (1839-1897 CE) who traveled throughout the Muslim world calling for reform. Jamaal ad-Deen traveled to India, Makkah, and Constantinople, settling finally in Egypt. He called for free political, religious and scientific thought and denounced Taqleed and state corruption. Jamaal ad-Deen thought these ideas at the University of Jamaal ad-Deen’s ideas were extremist. For example, he elevated the human mind and its logical deductions to a level equal to that of Divine Revelation. His intentions also became suspect due to his involvement with the Masonic movement which was at that time establishing new branches in the Middle-East.195

محمد عبده (۱۸۴۹–۱۹۰۵ میلادی) از مشهورترین شاگردان افغانی بود. زیر تأثیر افغانی و ابن‌ تیمیه، تقلید و طرفداران آن به‌طور نظام‌مند مورد حمله قرار گرفتند. اما به‌سبب گرایش محمد عبده به مدرنیسم افراطی، در برخی تفسیرها و احکام فقهی‌اش سرانجام منحرف شد. برای نمونه، در تفسیر قرآن خود، معجزات پیامبران را که مستقیماً به‌دست خدا از طریق نیروهای طبیعت انجام می‌گرفت، انکار کرد. به نظر او، دسته‌های پرندگانی که در حمله ابرهه و فیلش به کعبه، سنگ‌ریزه‌های گلی بر لشکر او فرو ریختند، صرفاً میکروب‌های هوابردی بودند که بیماری را در میان آنان پخش کردند. همچنین فتوایی صادر کرد که به مسلمانان اجازه می‌داد در معاملاتی که با ربا همراه است شرکت کنند. او این حکم را بر قاعده فقهی «ضرورت، ممنوع را مباح می‌کند» استوار ساخت. اشتباه این حکم در آن بود که فقه، ضرورت شدید را به اموری که به مرگ و زندگی یا از دست دادن عضو مربوط است تعریف می‌کند، و این وضعیت در معاملات تجاری صدق نمی‌کرد. شاگرد اصلی محمد عبده، محمد رشید رضا (درگذشته ۱۹۳۵ میلادی)، حمله استادش به تقلید را ادامه داد، اما بیشتر افراط‌های استادش را رد کرد. با این حال، دیگر شاگردان محمد عبده هسته جنبش مدرنیسم افراطی را شکل دادند و در بسیاری از زمینه‌ها حتی بیش از استادشان منحرف شدند. برای مثال، شاگرد او قاسم امین (درگذشته ۱۹۰۸ میلادی) نخستین کسی بود که با شدت به چندهمسری، سادگی طلاق در اسلام و استفاده از حجاب حمله کرد.

Muhammad ‘Abduh (1849-1905 CE) was among Afghaanee’s most famous students. Under the influence of Afghaanee and Ibn Muhammad ‘Abduh, and Taqleed and its supporters were systematically attacked. But, due to Muhammad ‘Abduh’s leaning toward extreme modernism, he eventually deviated in some of his interpretations and legal rulings. For example, in his Tafseer of the Qur’aan he Prophets of directly performed by God through the forces of nature. To him the flocks of birds which dropped clay pebbles on the army of Abrahah and his elephant during their attack on the Ka’bah were simply airborne microbes which spread disease among them. Likewise, he made a Fatwaa allowing Muslims to be involved in business transactions involving interest. He based this ruling on the Fiqh principle that dire necessity makes the forbidden allowable. The fallacy of his ruling lay in the fact that Fiqh specifically defines dire necessity as involving matters of life and death or loss of limb, and this was simply not the case where business transactions are concerned. Muhammad ‘Abduh’s main student, Muhammad Rashed Ridaa (d. 1935), carried on his mentor’s attack on Taqleed, but rejected most of his teacher’s excesses. However, other students of Muhammad ‘Abduh became the nucleus of the extreme modernist movement and deviated in many areas even more than their teacher. For example, his student Qaasim Ameen (died 1908) was the first to make a vehement attack on polygamy, the simplicity of Islamic divorce and the use of the veil.

دیگر علمای قرن بیستم، مانند حسن البنا (متوفای ۱۹۴۹م)، بنیان‌گذار جنبش الإخوان المسلمون، سید ابوالاعلی مودودی (۱۹۰۳-۱۹۷۹م)، بنیان‌گذار جنبش جماعت اسلامی، و در دوران اخیر، محدّث بزرگ زمان ما، ناصرالدین الألبانی، پرچم احیای اسلامی را برافراشتند و به وحدت مذاهب فراخواندند۱۹۶. با این همه، تا به امروز، اکثریت علما همچنان سخت به اسلام مذهبی در قالب یکی از چهار مذهب فقهی وابسته‌اند.

Other scholars of the twentieth century, such as Hassan alBannaa (d.1949), founder of the Ikhwaan Muslimoon movement Sayyid, Abul-A’laa Mawdudi (1903-1979), founder of the Jama’at Islami movement, and more recently the great Hadeeth scholar of our era, Naasir ad-Deen al-Albaanee have picked up the banner of Islamic Revival and have called for the unfication of the Madhhabs.196 But, to this day, the majority of scholars remain firmly bound to sectarian Islaam in the form of one of the four Madh-habs.

بدین ترتیب، آنان ناخواسته به تفرقه میان صفوف امت مسلمان دامن می‌زنند. و به نظر نمی‌رسد در آینده‌ی نزدیک امیدی به پایان یافتن این روند وجود داشته باشد؛ زیرا، با چند استثنای اندک، مؤسسات آموزشی اسلامی امروزی در سراسر جهان اسلام فعالانه دیدگاهی فرقه‌گرایانه از اسلام را ترویج می‌کنند.

In doing so, they unknowingly perpetuate division among the ranks of the Muslim nation. Nor does there appear to be much hope for an end to this process in the near future; for, with very few exceptions, present day Islamic institutions of learning throughout the Muslim world actively propagate a sectarian view of Islaam.

درست است که فقه مقارن اکنون در برنامه‌های درسی این مؤسسات جایگاه برجسته‌ای یافته است، و مطالعهٔ حدیث نیز نسبت به یک قرن پیش رواج بیشتری پیدا کرده است.

It is true that comparative Fiqh is now being given a prominent place in the syllabuses of these institutions, and the study of Hadeeth has become more popular than it was only a century ago.

اما واقعیت این است که این دو موضوعِ بالقوه پویا و احیاگر، توسط نظام فرقه‌ای آموزش اسلامی خنثی شده‌اند. هر دانشگاه به مذهبِ رسمیِ کشوری که در آن قرار دارد پایبند است و بدین‌ترتیب تمامِ دروسِ اصلیِ فقهیِ برنامهٔ درسیِ حقوق اسلامی (که شریعت یا اصول الدین نامیده می‌شود) مطابق با مذهبِ دولتی تدریس می‌شود۱۹۷. این کار برای برآوردنِ نیازِ حکومتِ محلی به قضاتی انجام می‌شود که با مذهبِ به‌کاررفته در نظام حقوق مدنیِ کشور مطابقت داشته باشند. برای نمونه، دانشگاه الازهر در مصر که معتبرترین مؤسسهٔ جهان اسلام است، تنها دانشگاهی است که در آن همهٔ مذاهب عمدهٔ فقهی تدریس می‌شود. با این حال، از دانشجویانی که وارد دانشگاه می‌شوند خواسته می‌شود مذهب خود را اعلام کنند و در همان کلاسی قرار می‌گیرند که هم‌مذهبانشان در آن هستند. از آغاز تحصیل تا فارغ‌التحصیلی، همهٔ استادانشان از مذهب خودشان خواهند بود. بر این اساس، دیدگاه‌های سایر مذاهب صرفاً به‌عنوان امور عجیب و غریب مطالعه می‌شوند و کتاب‌های بزرگ حدیث بیشتر برای تبرک خوانده می‌شوند تا برای کشف حقیقتِ وحی. هرگاه در جریان این مطالعات با دیدگاهی متعارض مواجه شوند، استادِ مدرسهٔ فرقه‌ای آن را سطحی بررسی کرده و با استدلال‌های قانع‌کننده‌ای که برای حمایت از موضعِ مذهبِ خاصِ خود می‌سازد، رد می‌کند. بنابراین، اگرچه ممکن است دیدگاه‌های دیگر با دلایل بسیار قوی تأیید شده باشند، برخورد استادِ متعصب، جایگاهی را که شایستهٔ آنهاست از ایشان دریغ می‌دارد. به همین ترتیب، اگر در خوانش کتاب‌های حدیث به حدیثی قوی برخورد شود که با موضعِ مذهب ناسازگار به نظر برسد، استاد یا آن را به گونه‌ای دوباره تفسیر می‌کند تا از مذهبش پشتیبانی کند، یا با مهارت آن را توجیه می‌کند. و اگر هیچ‌یک از این دو ممکن نباشد، رشته‌ای از احادیث ضعیف برای پشتیبانی از موضعِ مذهب نقل می‌شود، بی‌آنکه کوچک‌ترین اشاره‌ای به ضعفِ آنها شود. بدین ترتیب، به نظر می‌رسد که احادیث بیشتری از موضع این مذهب پشتیبانی می‌کنند، و طلاب به درستی مذهب خود متقاعد می‌شوند.

But, the reality is that these two potentially dynamic and regenerative subjects have been defused by the sectarian system of Islamic education. Each university adheres to the official Madh-hab of the country in which it is situated and thus all the core Fiqh courses of the Islamic law Syllabus (called Sharee’ah or Usool al-Deen) are taught according to the state Madh-hab197. This is done to fulfill the local government’s need for judges who conform to the Madh-hab used in the civil law system of the state. For example, the University of al-Azhar in Egypt, the most venerated institution in the Muslim world, is the only university in which all of the major Madh-habs are taught. However, students entering the university are required to indicate their Madh-hab are placed in the same class. From the beginning of their studies until they graduate, all of their professors will be from their own Madh-hab. Accordingly, the positions of the other Madh-habs are studied merely as oddities, and the great books of Hadeeth are read more for the blessing than for the revelation of truth. Whenever a conflicting opinion is encountered in the course of these studies, the teacher in the sectarian institution examines it superficially and rejects it in the light of the compelling arguments, which he develops to support the position of his particular Madhhab. Thus, although other positions may be supported by very strong proofs, the sectarian teacher’s treatment denies them the consideration they deserve. Similarly, if a strong Hadeeth which appears contrary to the position taken by the Madh-hab is met while reading the books of Hadeeth, the teacher either re-interprets it to support his Madh-hab or he deftly explains it away. And if neither of the two is possible, a series of weak Hadeeths are quoted in support of the Madh-hab’s position without the slightest mention that they are weak. In that way, it appears that there is a greater number of Hadeeths supporting the Madh-hab’s position, and the students are convinced of the correctness of their Madh-hab.

۱. اجتہاد در تمام شکل‌هایش کنار گذاشته شد و تقلیدِ کورکورانه از یکی از چهار مذهب فقهی بر همهٔ مسلمانان واجب شمرده شد.

1. Ijtihaad in all its forms was put aside, and the blind following (Taqleed) of one of the four Madh-habs was made compulsory on all Muslims.

۲. مذاهب چهارگانه کاملاً با یکدیگر ناسازگار شدند و امت مسلمان عملاً به چهار فرقه مذهبی تقسیم گردید.

2. The four Madh-habs became totally incompatible and the Muslim Ummah was virtually split into four religeous sects.

۳. فعالیت علمی به نوشتن شرح‌هایی بر آثار پیشین و تقویت جایگاه مذهب فقهی خاص مؤلف محدود شد، همان‌گونه که در دورهٔ تثبیت چنین بود.

3. Scholarly activity was restricted to writing commentaries on previous works and promoting the position of the author’s particular Madh-hab as in the period of consolidation.

۴. برخی اصلاحگران تلاش‌های قابل ستایشی برای احیای ماهیت اصیل و پویای فقه انجام دادند، اما کوشش‌های آنان برای ریشه‌کن کردن تعصب مذهبی‌ای که چنان عمیق در جامعه جا افتاده بود، کافی نبود.

4. There were commendable attepts by certain reformers to revive the original and dynamic nature of Fiqh, but their efforts proved unequal to the task of eradicating Madh-hab fanaticism which had became so deeply ingrained.

۵. تلاش‌هایی برای تدوین قانون اسلامی صورت گرفت، اما نتایج آن‌ها از دیدگاه‌های فرقه‌ای آسیب دید، و با ظهور استعمار اروپایی، این قوانین جای خود را به مجموعه‌های قانونی اروپایی دادند.

5. Attempts at the codification of Islamic law were made, but the results suffered from sectarian views, and with the advent of European colonialism they were supplanted by European law codes.

۶. در سال‌های اخیر، بر اثر جنبش‌های اصلاحی و گسترش آموزش فقه مقارن در مؤسسات آموزشی نوین، از شدت تعصب مذهبی در برابر مذاهب فقهی کاسته شده است.

6. There has been some lessening of Madh-hab fanaticism in recent years as a result of the reformist movements and the wide-spread teaching of comparative Fiqh in modern institutions of learning.

۷. وضعیت رکود و انحطاط فقه و وجود تعصب‌های مذهبی و گروه‌گرایی تا امروز ادامه یافته است.

7. The state of stagnation and decline of Fiqh and the existence of Madh-hab factionalism have continued until the present day.