در توسعهٔ فقه در این دوره، دو گرایش عمده پیرامون تحول مذاهب فقهی وجود داشت. نخست در دوران امامان بزرگ، بنیان‌گذاران مذاهب بزرگ، و شاگردان برجستهٔ ایشان رخ داد. گرچه این مذاهب به سرعت به هویت‌هایی متمایز بدل می‌شدند، آنان همچنان سنت انعطاف‌پذیری را در صدور و پذیرش احکام حقوقی ادامه دادند که ویژگی دوره‌های پیشین بود. دومین گرایش دورهٔ پس از درگذشت عالمان بزرگ مذاهب را در بر می‌گیرد. این گرایش آغاز آن سختگیری در صدور و پذیرش احکام حقوقی است که ویژگی اصلی مذاهب، و در نتیجه فقه، در نسل‌های بعدی است.

In the development of Fiqh during this period, there were two major trends relating to the evolution of the Madh-habs. The first occurred during the period of the Great Imaams, founders of the major Madh-habs, and their major students. Although these Madhhabs were fast becoming distinct entities, they continued the tradition of flexibility in making and accepting legal rulings which had characterized the earlier periods. The second trend covered the period following the death of the major scholars of the Madh-habs. It represents the beginning of that rigidity in making and accepting legal rulings which is the main characteristic of Madh-habs, and consequently of Fiqh, in succeeding generations.

تحوّلِ فقه در دوره‌ی ائمه‌ی بزرگ (۷۵۰ تا ۸۵۰ میلادی) و شاگردان برجسته‌ی آنان، تحت تأثیر عوامل زیر قرار گرفت.

The development of Fiqh in the period of the Great Imaams (750-850 CE) and their major students was affected by the following factors.

خلفای اولیه عباسی نسبت به شریعت اسلامی و علمای آن احترام بسیاری نشان می‌دادند. دلیل این امر آن بود که آنان مقام خلافت خود را مدیون ادعای خویش مبنی بر بازگشت به خلافتی مبتنی بر شریعت و تفسیر درست آن بودند. از این رو، خلفای عباسی این دوره به فرزندان خود افتخار می‌کردند که نزد علمای بزرگ زمان خود به تحصیل بپردازند و، افزون بر این، برخی از خلفا خود در علم فقه اسلامی صاحب‌نظر شدند؛ از جمله هارون الرشید (حکومت از ۷۸۶ تا ۸۰۹ میلادی). همچنین این خلفا معمولاً در بیشتر مسائل فقهی با علمای برجسته اسلامی مشورت می‌کردند. نمونه‌ای کلاسیک در این زمینه، امام مالک است که منصور خلیفه او را مأمور کرد کتابی معتبر از سنت پیامبر ﷺ گردآوری کند. پس از تکمیل آن، خلیفه با مالک مشورت کرد که آیا اجازه دهد این کتاب به عنوان قانون اساسی دولت قرار گیرد، که در آن صورت مذهب فقهی امام مالک بر همه مسلمانان الزامی می‌شد. اما امام از این کار سر باز زد، زیرا می‌دانست که مجموعه او تنها شامل احادیث پیامبر ﷺ است که در حجاز، جایی که امام مالک در آنجا تدریس و مذهب خود را بنیان نهاده بود، موجود بود. او به شدت معتقد بود که هیچ مذهب فقهی واحدی نباید بر همه مسلمانان الزامی باشد، چرا که هر مذهب واحدی احادیث بسیار دیگری را که صحابه‌ای که به سایر نقاط قلمرو دولت سفر کرده بودند روایت کرده‌اند، کنار می‌گذارد. این نمونه روشنی است از همان انعطافی که بنیانگذاران مذاهب فقهی به آن شناخته می‌شدند. عامل حمایت و پشتیبانی دولت از علمای فقه تا حد زیادی به شکوفایی مذاهب متعددی کمک کرد که در اواخر دوره اموی پدید آمده بودند.

The early ‘Abbaasid Caliphs made a show of great respect for Islamic law and its scholars. The reason for this lay in the fact that they owed their office to their claim that they were seeking a return to a caliphate based on Sharee’ah and its legitimate interpretation. Consequently, the ‘Abbaasid caliphs of this period all took pride in sending their children to study under the major scholars of the time, and, what is more, some of the caliphs became scholars of Islamic law in their own right; for example, Caliph Haroon arRasheed (rule 786-809 CE). Furthermore, these caliphs made a practice of consulting the outstanding Islamic scholars on most matters of Fiqh. A classical example is that of Imaam Maalik whom Caliph al-Mansoor commissioned to compile an authoritative book of the Sunnah of the Prophet (s.w.). On its completion, the Caliph consulted Maalik about allowing him to make it the state constitution, which would have made the Madh-hab of Imaam Maalik binding on all Muslims. However, the Imaam refused to have it done, since he was aware that his compilation including only those Hadeeths of the Prophet (s.w.) that were available in Hijaaz where Imaam Maalik had taught and founded his Madh-hab. He felt strongly that no single Madh-hab should be binding on all Muslims in view of the fact that any single Madh-hab would exclude the many other Hadeeths narrated by Sahaabah who had traveled to other parts of the state.111This is a clear example of that flexibility which characterized the founders of the Madh-habs. The factor of state support and patronization of Fiqh scholars contributed largely to the flourishing of the many Madh-habs which had arisen in the latter part of the Umayyad period.

هر گاه علما یا شاگردانشان با یکدیگر دیدار می‌کردند، درباره مسائل گوناگون اسلامی که در مناطق خاص خودشان پیش آمده بود، به تبادل نظر می‌پرداختند. اگر در مورد راه‌حلی خاص اختلاف نظر جدی وجود داشت، بحث و گفتگو را ادامه می‌دادند تا به نتیجه‌ای مشترک برسند یا دیدگاه‌های گوناگون پذیرفته شود.

Whenever scholars or their students met, they would exchange thoughts on various Islamic issues which had arisen in their particular areas. If there was a major difference of opinion about a particular solution, they would debate back and forth until a common conclusion was reached or various options were accepted.

این مناظرات فقهی از طریق نامه نیز انجام می‌شد، چنان‌که در مورد بحث میان امام مالک و امام اللیث درباره‌ی عرف‌های مدینه چنین بود.114

These legal debates also took place by mail, as in the case of the debate between Imaam Maalik and Imaam al-Layth about Madeenite customs.114

بهدنبال افزایش چشمگیر شمار جلسات مناظره، خواه از راه نامه و خواه در دیدارهای حضوری میان بنیانگذاران مذاهب مختلف و شاگردان ایشان، برخی مسائل مهم روشن شد و احکام یا قضاوتهای نادرست در میان فقیهان اسلامی کنار گذاشته شد.

The huge increase in the number of debating sessions, whether by mail or in face to face meetings between founders and students of various Madh-habs resulted in the clarification of certain important issues and the seeding out of mistaken rulings or judgements among scholars of Islamic law.

در این مرحلهٔ آغازین شکل‌گیری مذاهب فقهی، میان عالمان و شاگردانشان نشانهٔ آشکاری از نبود سختگیری و جزم‌اندیشی دیده می‌شد. یعنی مسائل به‌صورت عینی تحلیل می‌شدند و نتیجه‌گیری‌ها بر پایهٔ اعتبار دلایلی که ارائه می‌شد انجام می‌گرفت. در واقع امام ابوحنیفه و امام شافعی صریحاً بیان کرده‌اند که اگر حدیثی صحیح بودن آن معلوم باشد، همان باید مذهب ایشان به‌شمار آید. نمونهٔ قابل توجه در این زمینه، حکم نوشیدن خمر و سایر مسکرات است. امام ابوحنیفه، بنیان‌گذار مذهب حنفی، حکم کرده بود که نهی اسلامی از خمر تنها شامل فرآوردهٔ آب انگور تخمیرشده می‌شود (که معنای لغوی خمر همین است).

In this early stage in the development of Madh-habs there was a marked lack of rigidity or dogmatism on the part of scholars and their students. That is, issues were objectively analyzed and conclusions arrived at on the basis of the validity of the proofs presented. In fact Imaam Abu Haneefah and Imaam Shafi’ee were on record as stating that if a Hadeeth was known to be accurate, then that should be considered their Madh-hab. A noteworthy example concerns the law relating to the drinking of Khamr and other intoxicants. Imaam Abu Haneefah, founder of the Hanafee Madhhab, had ruled that the Islamic prohibition of Khamr covered only the product of fermented grape juice (the literal meaning of Khamr)