این دوره از سال ۹۵۰ میلادی تا غارت بغداد (۱۲۵۹ میلادی) را در بر می‌گیرد و نشان‌دهنده‌ی زوال خلافت عباسیان تا فروپاشی نهایی آن است. مناظرات رقابت‌آمیزی که «مناظرات» (مُنَاظَرَات) نام داشتند همچنان زیر حمایت خلفای عباسی رونق داشتند و برخی از این مناظرات در کتاب‌ها ثبت شدند. با گذشت زمان، روحیه‌ی رقابتی که عمدتاً از این مناظرات برمی‌خاست به توده‌های مردم سرایت کرد و تعصب مذهبی و گروه‌گرایی فقهی (مذهب‌گرایی) فراگیر شد. تعداد مذاهب فقهی به شدت کاهش یافت و ساختار و شیوه‌ی عمل چهار مذهبی که باقی ماندند، بسیار نظام‌مند شد. عالمان هر مذهب ملزم شدند که اجتهادات خود را تنها بر پایه‌ی اصول بنیادین (أُصول) مذهب خاص خود استوار کنند. در این دوران، تدوین فقه بیش از پیش رسمیت یافت و برای تقویت رقابت میان مذاهب به کار گرفته شد.

This stage covers the period between the year 950 CE and the sacking of Baghdad (1259 CE) and represents the decline of the ‘Abbaasid dynasty until its eventual collapse. Competitive debates called MunaadHaraat continued to flourish under the patronage of the ‘Abbaasid caliphs and some of these debates were actually recorded in books. In time, the spirit of rivalry largely generated by these debates spread to the masses, and Madh-hab factionalism became widespread. There was a drastic reduction in the number of Madh-habs, and the structure and operatin of the four that survived became highly systematized. Scholars within a Madh-hab were obliged to base their Ijtihaads solely on the fundamental principles (Usool) of their particular Madh-hab. During this period the compilation of Fiqh was further fomalized and used to further Madhhab rivalry.

در این دوره، شمار مذاهب فقهی بزرگ به چهار مذهب کاهش یافت؛ سه مذهب بزرگ و یک مذهب کوچک‌تر. به بیان دیگر، مذاهب امامان بزرگی چون الأوزاعی، سفیان الثوری، ابن أبی لیلی، أبو ثور و اللیث بن سعد از میان رفتند و تنها مذاهب أبو حنیفه، مالک، الشافعی و أحمد بن حنبل باقی ماندند. با گذشت زمان، این مکاتب فقهی چنان فراگیر شدند که مردم عادی به زودی فراموش کردند که مکاتب دیگری نیز وجود داشته‌اند. هر یک از این مکاتب به‌زودی پویایی خاص خود را یافت و پیروان آن‌ها آغاز به نامیدن خویش به نام مذهب مربوطه کردند. برای نمونه، الحسین بن مسعود البغوی، مؤلف کتاب فقهی معروف شرح السنة، شافعی خوانده می‌شد، به سبب پیروی از مذهب شافعی.

During this stage, the number of major Madh-habs (schools of Islamic law) dwindled to four; three major and one minor. In order words , the Madh-habs of great Imaams like al-Awzaa’ee, Sufyaan ath-Thawree, Ibn Abee Laylaa, Abu Thawr and al-Layth ibn Sa’d had all disappeared leaving only the Madh-habs of Abu Haneefah, Maalik, ash-Shaafi’ee and Ahmad ibn Hambal. In time, these schools of Islamic legal thought became so predominant that the common people soon forgot that any other schools, even existed. Each of these schools soon took on a dynamism of its own and their followers started the practice of naming themselves after their respective Madh-habs. For example, al-Husayn ibn Mas’oud alBaghawee, author of the Fiqh classic, Sharh as-Sunnah, was Shaafi’ee after the Shaafi’ee Madh-hab.

در این مرحله، دانشمندان هر مذهب، همه احکام پیشوایان مذهب خود را بررسی کردند، اصول بنیادینی را که احکام آنان بر آن استوار بود استخراج نمودند و آن‌ها را تدوین کردند. همچنین در مسائلی که بنیان‌گذاران مذهب با آن‌ها روبه‌رو نشده بودند، اجتهادهای محدودی انجام دادند. با این حال، این عرصه به‌زودی به سبب گسترش فقه فرضی، هم در درون و هم در بیرون مناظرات قضایی، رو به پایان رفت.

During this stage the scholars of each Madh-hab analysed all the rulings of their Madh-habs’ founding scholars, deduced the fundamental principles behind their rulings and codified them. They also made limited Ijtihaads on issues which the founders had not come across. However, this area soon became exhausted due to the widespread use of hypothetical Fiqh, in and outside of court debates.

در نهایت، اجتهادِ مستقل کنار گذاشته شد و به جای آن، اجتهادی که بر پایه‌ی اصول تثبیت‌شده‌ی یک مذهبِ فقهیِ خاص انجام می‌گیرد، جایگزین آن گردید.

Ultimately independent Ijtihaad was discarded in favor of Ijtihaad based upon the established principles of a particular Madh-hab.

اجتهاد مذہبی، جیسا کہ اس نئے طرزِ استدلال کو جانا جانے لگا، نئے مسائل کے احکام کے استنباط پر مبنی تھا۔ اس دور کے علماء بعض اوقات اپنے مذہب کے بانیوں سے فروع (ثانوی اصولوں) کے بارے میں اختلاف کرتے تھے، مگر اصول (بنیادی اصولوں) کے بارے میں شاذ ہی اختلاف کرتے تھے۔

Ijtihaad Madh-habee, as this new form of reasoning came to be known, was based on the deduction of laws for new issues according to the scholars of this period sometimes differed with the founders of their Madh-habs with respect to the Furoo’ (secondary principles), but rarely with regard to the Usool (fundamental principles).