در فصل‌های پیشین، سیر تاریخی شکل‌گیری فقه و مذاهب را دنبال کردیم و نشان دادیم که این دو چگونه با یکدیگر پیوند دارند و چه سهمی در فهم کلی و جزئی اسلام، آن‌چنان که در قرآن و سنت آمده، داشته‌اند. باید توجه داشت که فقه (قانون اسلامی) و مذاهب (مکاتب اندیشه اسلامی) هم در گذشته و هم اکنون، افزوده‌های ضروری‌ای هستند که وحی الهی را تکمیل می‌کنند؛ وحیی که اصول بنیادین حقوق و مسئولیت‌های انسان را در روابطش با خداوند و هم‌نوعانش تعیین می‌کند. اراده الهی از راه کاربست مشخص تفسیرهای قرآن و سنت، در طول زمان و در گستره مکان، بر انسان آشکار می‌شود. عالمان اسلامی با توانایی‌های عقلی‌ای که خداوند به انسان عطا کرده، می‌توانند تفسیرهایی مناسب از امور کلی ارائه دهند تا پاسخگوی جزئیات باشند؛ و از این‌جاست ارزش و کاربرد مذهب (حلقه عالمان اسلامی) و فقه (مجموعه احکام اسلامی به همراه اصول استنباط این احکام). حقیقت اهمیت فقه و مذهب در اسلام در همین نکته نهفته است.

In the preceding chapters we have traced the historical development of Fiqh and the Madh-habs, showing their interrelationship and their contribution to a general, as well as specific, understanding of Islaam as revealed in the Qur’aan and the Sunnah. It should be noted that both Fiqh (Islamic law) and the Madh-habs (schools of Islamic thought) were and are necessary additions complementing the divine revelations which define the basic principles giverning man’s rights and responsibilities in his relationships with Allaah and his fellow man. It is through specific applications of the interpretations of the Qur’aan and the Sunnah that Allaah’s divine will can be made manifest to man over time and through space. With God-given intellectual powers man (specifically Islamic scholars) can provide relevant interpretations of the general to meet the particular: thence relevance of the Madh-hab (the circle of Islamic scholars) and Fiqh (the body of Islamic laws together with principles for deducing these laws). Herein lies the true importance of Fiqh and the Madh-hab in Islaam.

از آنجا که اسلام دینی است که از جانب خداوند برای همه انسان‌ها، در همه زمان‌ها و در همه سرزمین‌ها مقرر شده، به دانشمندانِ نواحی و دوره‌های گوناگون سپرده شد تا اصول فقه و احکام خاص فقهی را پدید آورند و به مسائل تازه‌ای که پیش می‌آمد پاسخ دهند. درستیِ اجتهادهای ایشان با توانایی‌های فطری هر یک و با نوع و مقدار دلیل‌هایی که در زمان صدور حکم در اختیارشان بود، متناسب بود. برخی افزون بر این، با عامل تفاوت‌های فرهنگی روبه‌رو بودند و بسیاری از کمک‌هایی که از مشورت با همکاران به دست می‌آید محروم بودند، زیرا از همکارانشان دور بودند و ارتباط میان ایشان دشوار بود. از این رو، اختلاف‌نظرهایی که از منطقه‌ای به منطقه دیگر پدید آمد. با همه موانعی که وجود داشت، دانشمندان نخستین با بهره‌گیری از نیروی خردی که خداوند به ایشان عطا کرده بود، وظیفه خود را نسبت به اسلام و نسبت به همنوعانشان ادا کردند و مقاصد خداوند را برای انسان‌ها تفسیر نمودند. ایشان که در بخش‌های مختلف دولت مسلمانان مستقر بودند، بنیان‌گذار مکتب‌های گوناگون اندیشه اسلامی شدند؛ از این رو در مرحله‌ای از تحول حقوق اسلامی و دولت مسلمانان، مذاهب فقهی چندین برابر شد. از نظر تاریخی، بنابراین، پیدایش بیش از یک مذهب فقهی اجتناب‌ناپذیر بود. افزون بر این، با افزایش شمار مذاهب و تأثیر ارتباطات و عوامل دیگر، اختلاف و تناقض نیز نتیجه طبیعی آن بود. با این حال، تا زمانی که دانشمندان توانستند هدف رسیدن به حقیقت را در صدر ذهن خود نگه دارند و به تعصب مذهبی، جزم‌اندیشی یا آرزوی جاه و پاداش شخصی گمراه نشوند، روح اساسی اسلام در مذاهب ایشان حفظ می‌شد. در چنین شرایطی، دانشمندان به هیچ روی از کنار گذاشتن نظرات فردی خود دریغ نمی‌کردند، به نفع احکامی از دیگران که آشکارا به معنای مقصودی که از قرآن و سنت استنباط می‌شود نزدیک‌تر نشان داده می‌شد. به عبارت دیگر، تا زمانی که عوامل منفی پیش‌گفته (تعصب فرقه‌ای و میل به شهرت و برتری شخصی) در زندگی برخی از علما غالب شدند، جستجوی حقیقت ادامه داشت. آن‌گاه، در حقیقت، پیروی کورکورانه از مذهب (تقلید) همراه با منع اجتهاد، به ترویج گسترده تعصب فرقه‌ای در میان توده‌ها و افول عمومی جستجوی حقیقت در میان بسیاری از علما انجامید.

Now since Islaam is a religion divinely ordained for all men at all times and in all climes, it was given to scholars in different regions and times to evolve principles of Fiqh as well as specific laws of Fiqh in order to resolve various new issues as they arose. The correctness of their interpretations was proportional to their innate capabilities and to the type and quantity of evidence available to them at the time of making rulings. Some were faced with the additional factor of cultural differences, and many were deprived of the assistance to be gained from mural consultation, owing to their distance from their colleagues and the consequent difficulties of communication. Hence the differences of opinion that arose from region to region. Despite various handicaps, the early scholars discharged their duties to Islaam and to their fellowmen by using their God-given powers of intellect to interpret Allaah’s purposes for men. Situated in different parts of the Muslim state, they became the founders of different schools of Islamic thought, hence the multiplication of Madh-habs at one stage in the evolution of the Islamic law and the Muslim state. Historically, therefore, the appearance of more than one Madh-hab was inevitable. Furthermore, as the numbers of Madh-habs increased and communication and other factors exercised their influence, difference and contradictions, too, were a natural outcome. However, so long as scholars managed to keep the goal to truth foremost in mind and were not led astray by sectarianism, fanaticism, or a desire for personal glory and reward, the essential spirit of Islaam was preserved in their Madh-habs. In such circumstances, scholars were in no way reluctant to abandon their individual opinions in favor of rulings by others which were clearly shown to be nearer the intended meaning deducible from the Qur’aan and the Sunnah. In others words, there was a continuing search for truth up until such time as the negative factors previously mentioned (sectarianism and desire for personal glory) became dominant in the lives of some of the scholars. Then, indeed, blind following of Madh-hab (Taqleed) coupled with the ban on Ijtihaad led to the widespread promotion of sectarianism among the masses and the general decline in the search for truth among many scholars.

پس از آن، چهار مذهب باقیمانده، با احکام متفاوت و گاه متناقض خود، جنبه عصمت به خود گرفتند، و احادیث جعلی برای تقویت این صفت ضدِّ اسلامی پدید آمد. در برابر این انحطاط، جنبش‌های اصلاحی گوناگون در طول اعصار خواستار وحدت مذاهب شده‌اند، یا در برخی موارد، نیاز به هرگونه مذهب را رد کرده‌اند. موضع نخست، همان‌گونه که نشان داده‌ایم، موضعی مشروع است؛ اما موضع دوم، موضعی افراطی و احتمالاً بدعت‌آمیز است، زیرا اهمیت یک مکتب واحد اندیشه اسلامی را به‌عنوان مکملی ضروری برای قرآن و سنت، در جهت فهم بهتر و قدردانی درست‌تر از احکام الهی خداوند، نادیده می‌گیرد.

Thereafter, the four survining Madh-habs, with their different and sometimes contradictory rulings, assumed the character of infallibility, and spurious Hadeeths arose to bolster this anti-Islamic trait. As a counter to this decline, various reform movements through the ages have called for a unification of the Madh-habs or, in some cases, rejection of the need for any Madh-hab. The former position is a legitimate one, as we have shown; the latter is an extremist one, possibly heretical since it overlooks the importance of a unified school of Islamic thought as a necessary complement to the Qur’aan and the Sunnah, for a better understanding and appreciation of Allaah’s divine laws.

از رشد تاریخی فقه و تحوّل مذاهب که در فصلهای پیشین شرح داده شد، دیدیم که دورهای وجود داشت که در آن اختلافهای طبیعی میان مذاهب گوناگون تا حد تعصّب فرقهای بزرگنمایی شد، به گونهای که علمای آن زمان اجتهاد را کنار گذاشتند و تقلید کورکورانه از یکی از چهار مذهب بزرگ را بر عموم مسلمانان تحمیل کردند. با این حال، امامانی که این چهار مذهب به آنان نسبت داده میشود، خود کاملاً با تثبیت این اختلافها مخالف بودند و شدیداً با تقلید، چه میان پیروان خودشان و چه در میان عامّه مردم، مبارزه میکردند. با وجود این، تا امروز بسیاری از مردم چنین احساس میکنند که اگر حدیثی صحیح باشد، پذیرفتن آن به معنای اعلام خطای امام مذهب آنان در حکمش خواهد بود و از نظر ایشان این کار نوعی بیاحترامی و همانند کفر است. آنان درنمییابند که ترجیح دادن رأی امامشان بر سخن پیامبر ﷺ خود در تضاد کامل با موضعی است که امامشان اتخاذ کرده است، و در واقع به نوعی شرک موسوم به «شرک در توحید الاتّباع» نزدیک میشود، یعنی شریک قرار دادن پیروی بیچونوچرا که تنها سزاوار پیامبر ﷺ است. زیرا در شهادت به اسلام (هیچ معبودی جز الله نیست و محمّد فرستادهٔ الله است)، پیامبر ﷺ به عنوان تنها کسی پذیرفته میشود که باید بیچونوچرا از او پیروی شود، چرا که پیروی از او برابر با پیروی از الله است.

From the historical development of Fiqh and the evolution of the Madh-habs described in the preceding chapters, we have seen that there was a period during which natural differences among the various Madh-habs became extremely exaggerated to the point of sectarianism, so much so that scholars of that time discarded Ijtihaad and imposed upon the generality of Muslims the blind following (Taqleed) of one of the four major Madh-habs. However, the Imaams to whom the four schools are attributed were themselves totally against the enthronement of these differences and fought vehemently against Taqleed either among their own followers or among the masses in general. Yet, till today, many people feel that if an authentic Hadeeth should be discarded because, accepting it would mean declaring that the Imaam of one’s Madh-hab was mistaken in his ruling which, in their opinion is an act of disrespect akin to blasphemy. Little do they realize that their preference of their Imaam’s opinion over the Prophet’s (s.w.) statement is itself in total opposition to the stand taken by their own Imaam, and is in fact bordering on a form of Shirk198 known as “Shirk fee Tawheed alIttibaa‘”, that is sharing the unquestioned following which belongs only to the Prophet (s.w.). For in the declaration of one’s Islaam (there is no god but Allaah and Muhammad is the messenger of Allaah), the Prophet (s.w.) is accepted as being the only person who should be followed unquestioningly, since following him is equivalent to following Allaah.

چون اکثر مسلمانان امروز از تناقض میان موضع امامان نخستین و مذهبی که امروز وجود دارد بی‌خبرند، شایسته است نگاهی دقیق‌تر به موضعی بیندازیم که امامان نخستین و شاگردانشان نسبت به تقلید اتخاذ کرده‌اند، آنچنان که در سخنان واقعی‌شان آشکار است.

As most Muslims today are unaware of the contradiction between the position of the early Imaams hand that of their Madhhab is it exists today, it is appropriate there to take a closer look at the stand taken by the early Imaams and their students towards Taqleed as revealed in their actual statements.