اختلافات میان صحابه - تکامل فقه | Quran Course

اختلافات میان صحابه - تکامل فقه | Quran Course

0% read · 3 min left

تکامل فقه Bookmark

This chapter was translated automatically from English and may contain mistakes. Read the original

Show original

اختلافات میان صحابه

Differences Among The Sahaabah

by Bilal Philips3 min readViewed 109 times

با توجه به این نکوهش‌های روشن قرآنی، پس چگونه باید اختلافی را توجیه کرد که گاه میان اصحاب پیامبر ﷺ و میان فقیهان نخستین رخ داده است؟

In view of these clear Qur’anic condemnations, how then do we account for the disagreement which occured at times among the Prophet’s (s.w.) companions (SahaabahO and the early scholars of Fiqh?

اختلاف‌هایی که میان صحابه پیش آمد، در بیشتر موارد طبیعی و اجتناب‌ناپذیر بود. بخش بزرگی از آن به تفاوت توان استنباط ایشان بازمی‌گشت که در برداشت‌های گوناگون‌شان از آیات قرآن و احادیث نمایان می‌شد. عوامل دیگری نیز در زمان ایشان موجب اختلاف گردید که بعدها از میان رفت؛ برای نمونه، گسترده‌شدن احادیث این امکان را از هیچ یک از صحابه نگرفته بود که از همه‌ی آن‌ها آگاه باشد، و از این رو در جاهایی که آگاهی کافی وجود نداشت، تصمیم‌های نادرست ناگزیر گرفته می‌شد. بدیهی است که نمی‌توان ایشان را به سبب این اشتباهات و اشتباهات مشابه که عمدی نبودند، سرزنش کرد.

The differences of opinion which occured among the Sahaabah were for the most part natural and unavoidable. A large portion of it was due to their different reasoning abilities which showed up in their various interpretations of Qur’anic verses and Hadeeths. There were other causes which led to differences during their time which later disappeared; for example, the wide distribution of Hadeeths made it impossible for any individual Sahabee to be aware of them all, and thus wrong dicisions were bound to be made where information was lacking. Obviously, they cannot be blamed for these and similar mistakes, which were not intentional.

علاوہ ازیں، یہ بات واضح ہے کہ جب کبھی درست معلومات یا زیادہ متعلقہ دلیل ان پر ظاہر ہوتی تو وہ اپنے غلط فیصلوں کو بلاتأمل بدل دیتے تھے۔ حق کی تلاش میں غلط فیصلوں کو ترک کرنے کی یہی آمادگی ان متضاد احکام کو مذموم اختلافات کے زمرے سے خارج کر دیتی ہے۔ اس سلسلے میں رسول اللہ ﷺ نے فرمایا: "اگر کوئی حاکم پوری کوشش کرے اور درست فیصلہ کرے تو اسے دو اجر ملتے ہیں، اور اگر کوشش کرے اور خطا کر جائے تو اسے ایک اجر ملتا ہے۔"[237] اسی حدیث کی بنا پر صحابہ کرام کو ان متضاد فیصلوں کے باعث الزام سے بری سمجھا جاتا ہے۔ تاہم ان کے مختلف فیصلوں میں جو اختلافات ظاہر ہوتے ہیں، انہیں نہ تو باعثِ فخر سمجھا جائے اور نہ ہی انہیں باقی رکھا جائے۔ درحقیقت وہ خود اختلاف کو ناپسند کرتے تھے، جیسا کہ امام الشافعی کے شاگرد المزنی کی روایت میں یہ واقعہ آتا ہے: دوسرے خلیفۂ راشد عمر بن الخطاب رضی اللہ عنہ اس بات پر ناراض ہوئے کہ صحابی ابی بن کعب اور ایک دوسرے صحابی ابن مسعود کے درمیان ایک ہی کپڑے میں نماز ادا کرنے کے بارے میں اختلاف ہوگیا۔ ابی بن کعب کے نزدیک ایسا کرنا بالکل درست تھا، جبکہ ابن مسعود کے نزدیک ایسا صرف اس وقت درست تھا جب کپڑا کم ہو۔ عمر رضی اللہ عنہ غصے میں اپنے گھر سے نکلے اور فرمایا: "کیا رسول اللہ ﷺ کے دو صحابی اختلاف کر بیٹھے ہیں، جن کو عوام قریب سے دیکھتے اور جن کی پیروی کرتے ہیں؟ ابی درست کہتے ہیں اور ابن مسعود کو رک جانا چاہیے! اگر اب کسی کے بارے میں سنوں کہ وہ اس معاملے میں جھگڑ رہا ہے تو میں اس کے ساتھ نمٹوں گا۔"238

Furthermore, it is clear that they readily corrected their wrong decisions when authentic information or more relevant evidence indicated that this should be done. It is this willingness to cast aside wrong decisions in the search for truth which excludes these conflicting rulings from the category of accursed disagreements. In this connection, the messenger of Allaah (s.w.) had said, “If a judge strives his utmost and makes a correct ruling, he receives two rewards, but if he strives and errs he still receives one.”237 Based on this Hadeeth, the Sahaabah are considered absolved from blame for conflicting rulings. However, any discrepencies apparent in their differnt rulings are not to be glorified and perpetuated. In fact they themselves disliked disagreements, as is shown in the following narration quoted by ash-Shaafi’ee’s student, al-Muzanee: ‘Umar ibn al-Khattaab, the second Righteous Caliph, got angry because of a dispute between the Sahaabee, ubayy ibn Ka’b, and another Sahaabee, Ibn Mas’ood, wver the performance of Salaah in a single piece of cloth. Ubayy considered in quite alright while Ibn Mas’ood felt that was so only when cloth was scarce. ‘Umar angrily left his residence and declared, “Have two of Allaah’s messenger’s companions disagreed and they are among those whom the masses watch closely and imitate? Ubayy is correct and Ibn Mas’ood should desist! If I hear of anyone disputing about this matter after this point, I will deal with him.”238

حقیقت تنها یکی است. آیا ممکن است دو نظر متضاد همزمان درست باشند؟ نظری که درست است تنها یکی می‌تواند باشد.»۲۴۰ شاگرد امام الشافعی، المزنی، این‌گونه گفته است: «یاران رسول‌الله ﷺ گاهی با یکدیگر اختلاف داشتند و هر یک دیگری را در اشتباه می‌دانست. برخی از آنان سخنان دیگران را بررسی کرده و به دقت به پژوهش درباره آن‌ها می‌پرداختند. بنابراین، اگر همه آنان معتقد بودند که آنچه می‌گویند درست است، هرگز سخنان یکدیگر را بررسی نمی‌کردند و یکدیگر را در اشتباه نمی‌دانستند.» المزنی همچنین گفته است: «این پرسش باید از کسی پرسیده شود که اختلاف را جایز می‌شمارد و ادعا می‌کند که اگر دو عالم در یک واقعه تلاش کنند و یکی حکم به حلال بودن و دیگری حکم به حرام بودن آن دهد، هر دو درست گفته‌اند: آیا این حکم را بر پایه یک متن اصلی (قرآن یا سنت) داده‌ای یا بر پایه قیاس؟» اگر ادعا کند که بر پایه قیاس است، باید از او پرسید: «چگونه متن اصلی اختلاف را رد می‌کند، اما تو از آن استنباط می‌کنی که اختلاف جایز است؟» هیچ انسان خردمندی، چه رسد به یک عالم، چنین چیزی را جایز نمی‌داند.241

the truth is only one. Can two opposing ominions be simultaneously correct? The opinion which is correct can be only one.’”240 Imaam ash-Shaafi’ee’s student, al-Muzanee, put it this way, “The companions of Allaah’s Messenger (s.w.) disagreed from time to time and declared each other mistaken. Some of them examined the statements of others and researched them thoroughly. Therefore, if all of them felt that whatever they said was correct, they would never have investigated each other’s statements or declared each other mistaken.” Al-Muzanee also said, “The following question should be put to the one who allows disagreement, claiming that if two scholars strive to strive at a decision concerningthe same incident on eruling that it is “Halaal” and the other that it is “Haraam”, both are correct. ‘Are you basing that judgement on a fundamental text (the Qur’aan or the Sunnah) or on Qiyaas (analogical deduction)?’ If the claims that it is by Qiyaas, he should be asked, ‘How could the fundamental text reject dispute and you in turn deduce from it that ispute is allowded?’ No common person capable of reason would allow that, much less a scholar.”241

برخی از عالمان متأخر که گرایش‌های فرقه‌ای محافظه‌کارانه داشتند، گاه اختلافات خود را حتی فراتر از آن حد برده و احکامی صادر کردند که به قلب برادری و وحدت اسلام ضربه می‌زد. برای نمونه، امام ابوحنیفه در میان امامان نخستین تنها کسی بود که معتقد بود ایمان نه کاهش می‌یابد و نه افزایش؛ انسان یا ایمان دارد یا ندارد.۲۴۲ بر اساس نظر ابوحنیفه، عالمان بعدی مذهب حکمی صادر کردند که اگر کسی بپرسد «آیا تو مؤمنی؟»، پاسخ دادن «من مؤمنم، اگر خدا بخواهد» حرام است، زیرا این پاسخ دلالت بر شک داشتن در وجود ایمان خود دارد.۲۴۳ بر اساس اجماع عالمان، شک در ایمان خود برابر با کفر است. از این رو باید پاسخ داد: «من به راستی مؤمنم».۲۴۴ معنای ضمنی و بیان‌نشده این حکم آن بود که پیروان سایر مکاتب فکری در ایمان خود شک دارند و از این رو کافرند. این موضوع هرگز از سوی مکتب حنفی نخستین بیان نشد، اما برخی عالمان متأخر از آن این حکم را استنباط کردند که پیروان مذهب حنفی از ازدواج با پیروان مذهب شافعی، که در آن زمان دومین مذهب برجسته بود، منع شده‌اند. این استنباط بعدها از سوی عالمان مذهب حنفی نقض شد،۲۴۵ اما همچنان به‌عنوان شاهدی تاریخی بر خطرات فرقه‌گرایی باقی مانده است.

Conservative sectarians among later scholars at times carried their differnces even beyond that extreme, making rulings which struck at the very heart of the brotherhood and unity of Islaam. For example, Imaam Abu Haneefah alone among the early Imaams felt that Eemaan (belief) neither decreased nor increased; one eiter believed or he disbelieved.242 On the basis of Abu Haneefah’s opinion, a ruling was made by later scholars of the Madh-hab stating that if one is asked the question, “Are you a believer?” It is Haraam to reply, “I am a believer, if Allaah so wills it,” as it implied that one is in doubt about the existence of his belief.243 According to the Ijmaa’ of the scholars, doubt about one’s belief is equivalent to disbelief (Kufr). Therefore, one should reply, “I am truly a believer”.244 The implied but unstated meaning of this ruling was that the followers of the other schools of thought were in doubt about their Eemaan and thus in disbelief. This was never state dby early Hanafee school, but some later scholars deduced from it the ruling that followers of the Hanafee Madh-hab were prohibited from marrying followers of the Shaafi’ee Madh-hab Which was the second most prominent Madh-hab at that time. This deductin was later over-ruled by scholars of the Hannafee Madh-hab,245 but stands as historical evidence documenting the dangers of sectarianism.

۱. موضع عموم مسلمانان این است که مذاهب چهارگانه معصوم‌اند، هر کس باید از یکی از آن‌ها پیروی کند، و مقلدان نباید مذهب خود را تغییر دهند یا احکامی را از مذاهب دیگر برگزینند.246

1. The position of the generality of Muslims is that the four Madhhabs are infallible, everyone must follow one of them and followers must not change Madh-habs or pick rulings from other Madh-habs.246

۲. کسی که به عصمت (مصون بودن از خطا) مذاهب اربعه قائل نیست یا از هیچ یک از مذاهب چهارگانه پیروی نمی‌کند، معمولاً اما به اشتباه، به عنوان بدعت‌گذار طبقه‌بندی می‌شود و به غلط «وهابی» یا «اهل حدیث» نامیده می‌شود.

2. One who does not subscribe to the infallibility of the Madh-habs or does not follow any of the four Madh-habs is commonly, but mistakenly classified as a heretic and mislabelled either “Wahhabi” or “Ahl-i-Hadeeth”.

۳. احادیثی که برای دفاع از تعصب مذهبی به کار می‌روند، یا نادرست تفسیر شده‌اند یا غیرصحیح‌اند.

3. The Hadeeths used to defend Madh-hab sectarianism are either misinterpreted or unauthentic.

۴. قرآن کریم به‌صراحت و به‌طور ضمنی، کشمکش و اختلاف میان مسلمانان را نکوهش می‌کند.

4. The Qur’aan explicity and implicity condemns conflict and dispute among Muslims.

۵۔ اختلافاتِ صحابہؓ کا سبب ان کی مختلف فہم و استنباط کی صلاحیتیں اور نبی ﷺ کی احادیث سے ان کے واقف ہونے کی مختلف حدیں تھیں۔ ان کے مختلف فیصلوں کو جب اس کے خلاف دلیل سامنے آتی تو وہ اس پر سختی سے اڑے نہیں رہتے تھے۔

5. Differences among the Sahaabah were due to varying interpretational abilities and the extent to which they were exposed to Hadeeths of the Prophet (s.w.). Their different rulings were not rigidly clung to in the face of evedence to the contrary.

۶. علمای نخستین بر این نکته تأکید کرده‌اند که تنها آن احکامی از صحابه که در درازمدت درستی آنها ثابت شده باشد، به‌عنوان حکم صحیح پذیرفته و پیروی می‌شود.

6. Early scholars emphasized the fact that only those rulings of the Sahaabah, which were proven to be correct in the long run were to be followed as correct.

۷. اختلاف‌های میان صحابه هرگز به تفرقه و جدایی میان آنان نینجامید، در حالی که در میان علمای متأخر مذاهب، اختلاف‌ها به ناهماهنگی میان مسلمانان تبدیل شد.

7. Disagreements among the Sahaabah never led to disunity and division amongst them, whereas, among later scholars of the Madh-hab, differences evolved into disharmony among Muslims.

237 از عبدالله بن عمرو بن العاص روایت شده و توسط البخاری (صحیح البخاری، عربی-انگلیسی، جلد ۴، ص ۴۴۲، شماره ۶۶۷) و مسلم (صحیح مسلم، ترجمه انگلیسی، جلد ۳، ص ۹۳۰، شماره ۴۲۶۱) گردآوری شده است.

237 Narrated by ‘Abdullah ibn ‘Amr ibn al’Aas and collected by al-Bkhaaree (Sahih Al-Bukhari, (Arabic English), vol. 4, p.442, no.667) and Muslim (Sahih Muslim (English Trans.), vol.3, p. 930, no. 4261).

جامع بیان العلم، جلد ۲، صفحات ۸۳-۸۴.

238 Jaami’ Bayaan al-‘Ilm, vol. 2, pp. 83-4.

جامع بیان العلم، جلد ۲، صفحات ۸۱-۸۲.

239 Jaami’ Bayaan al-‘Ilm, vol. 2, pp. 81-82.

۲۴۰ همان، جلد ۲، صفحات ۸۲، ۸۸، ۸۹.

240 Ibid., vol.2, pp. 82, 88, 89.

۲۴۱ جامع بیان العلم، جلد ۲، صفحه ۸۹۔ ۲۴۲ این دیدگاه با هم قرآن و هم حدیث در تضاد است۔ الله متعال مؤمنان واقعی را چنین توصیف می‌کند: «کسانی که وقتی مردم به آنان گفتند: مردم [دشمن] علیه شما گرد آمده‌اند، پس از آنان بترسید، ایمانشان افزایش یافت» (آل عمران: ۱۷۳)۔ و در جای دیگر آمده است: «و هرگاه آیات او بر آنان خوانده شود، ایمانشان افزون می‌گردد» (انفال: ۲)۔ پیامبر ﷺ نیز فرمودند: «هیچ یک از شما ایمان نمی‌آورد مگر آن‌که من نزد او از فرزندش، پدرش و همه مردم محبوب‌تر شوم»۔ این نفی، نفی کمال تلقی می‌شود نه نفی اصل وجود؛ وگرنه هیچ یک از ما مسلمان شمرده نمی‌شدیم۔ این حدیث را البخاری و مسلم روایت کرده‌اند۔ نگاه کنید به صحیح البخاری (عربی-انگلیسی)، جلد ۱، صفحه ۲۰، شماره ۱۴ و صحیح مسلم (ترجمه انگلیسی)، جلد ۱، صفحه ۳۱، شماره ۷۱۔

241 Jaami’Bayaan al-‘Ilm, vol. 2, p. 89. 242 The position is at variance with both Qur’aan and Hadeeth. Allaah described true believers as “Those whose Eemaan increases when people tell them to beware the (enemy) which has gathered to attack them” (3:173). Elsewhere we find, “And if His signs are read to them, their Eemaan increases.” (8:2) The prophet (s.w.) also said, “None of you believes until I become more beloved to him than his offspring, father, and all mankind.” The negation here is taken to be a negation of perfection and not a negation of existence; otherwise, none of us could be considered Muslims. The Hadeeth is collected by al-Bukhaaree and Muslim. See Sahih Al-Bukhari (Arabic-English), vol. 1,p. 20, no. 14 and Sahih Muslim (English Trans.), vol. 1, p. 31, no. 71.

243 این استدلال آشکارا با حدیث زیر در تناقض است، که در آن پیامبر ﷺ به ما آموخت که در گورستان این دعا را بخوانیم: «سلام بر مؤمنان و تسلیم‌شدگان این سراها، خداوند بر پیشینیان و آیندگان ما رحمت کند.»

243 This line of reasoning is clearly contradicted by the following Hadeeth in which the Prophet (s.w.) taught us to make the following prayer at graveyards: “Peace be on the believing and submitting people of these abodes, may Allaah have mercy on our predecessors and our Successors.

«وَإِنْ شَاءَ اللَّهُ بِكُمْ لَاحِقُونَ» (روایت شده از عایشه، و نقل‌شده توسط مسلم و ابوداود. نگاه کنید به صحیح مسلم (ترجمه انگلیسی)، جلد ۲، صص ۴۶۱-۴۶۲، ش ۲۱۲۷ و سنن ابوداود (ترجمه انگلیسی)، جلد ۲، صص ۹۱۹-۹۲۰، ش ۳۲۳۱). پیامبر ﷺ در مرگ خود هیچ تردیدی نداشت.

And Allaah willing, we will be joining you all” (Reported by ‘Aa’eshah and collected by Muslim and Abu Daawood. See Sahih Muslim (English Trans.), vol. 2, pp. 461-2, no. 2127 and Sunn Abu Dawud (English Trans.), vol. 2, pp. 919-20, no. 3231). The Prophet (s.w.) was not in doubt about dying.

۲۴۴ ابن أبي العز، شرح العقيدة الطحاوية، (بيروت: المكتب الإسلامي، الطبعة الأولى، ۱۹۷۲م)، صص ۳۹۵-۳۹۷.

244 Ibn Abee al-‘Izz, Sharh al-‘Aqeedah at-Tahaaweeyah, (Beirut: al-Maktab al-Islaamee, first edition , 1972), pp. 395-397.

245 حکم جدید را فقیه مشهور حنفی ملقّب به «مفتیِ الثّقلین» صادر کرد؛ او بر پایهٔ جواز ازدواج با زنان مسیحی و یهودی، ازدواج با زنان شافعی را روا دانست. (زین‌الدین نُجَیم، به نقل از فقیه حنفیِ مصری در قرن شانزدهم، در اثر هشت‌جلدیِ او با عنوان «البحر الرائق».) با این حال، این حکم مستلزم آن بود که زنان حنفی همچنان نمی‌توانند با مردان شافعی ازدواج کنند، همان‌گونه که نمی‌توانند با مردان مسیحی و یهودی ازدواج کنند! 246 مؤلف کتاب «تقلید و اجتهاد»، زیر عنوان «مذهبِ کسی که اسلام آورده» چنین می‌نویسد: «اگر چنین شخصی در مکانی زندگی کند که یک مذهب خاص در آن رایج است، یا در مکانی باشد که چند مذهب به‌طور تقریباً برابر در آن جاری است، آزاد خواهد بود که هر مذهبی را که برایش پذیرفتنی است برگزیند. اما هنگامی که انتخاب انجام شد، ملزم خواهد بود که بر مذهب انتخابی خود پایدار بماند.» (ص ۱۳)

245 The new ruling was made by the famous Hanafee scholar titled, “Muftee ath-Thaqalayn”, who allowd the marriage of Shaafi’ite women on the basis of the allowance of marriage to christian and Jewish women (Zayn ad-Deen Nujaym, quoted by the 16th century Egyptian Hanafee scholar in his eight volume work entitled al-Bahr ar-Raa’iq. However, this ruling implied that Hanafite women were still not allowed to marry Shaafi’ite men just as they cannot marry chiristian and Jewish men! 246 Under the heading Math-bah of the Convert the author of Taqleed and Ijtihad writes: “If such a person lives in a place where a particular Math-hab is happens to be in a place where several Matha-hib are in 0peration on a more or less equivalent basis, then the will be free to choose any Math-hab acceptable to him. However, once the choice is made, he will be obliged to remain steadfast on the Math-hab of his choice.” (p.13)