Shunday savol tug'iladi: agar, masalan, "vijdon erkinligi" haqiqatda mavjud bo'lsa, nega u vahiyda topilmaydi? "Lekin u vahiyda bor-ku!" deb hayqirishadi bu ziyolilar. Buni isbotlash uchun ular Qur'on, hadis va klassik ilmiy an'anani qidirib chiqadilar va ular qat'iy ta'kidlayotgan qadriyat yoki tushunchani ifodalaydi deb talqin qilish mumkin bo'lgan har qanday narsani topishga urinadilar. Lekin ularning metodologiyasi asosan noto'g'ri, chunki matnlardan ular qadriyatning misoli deb keltirgan har bir narsaga, unga zid keladigan o'nta misol bor. Ammo, albatta, bu o'nta misol ularning tadqiqotida ko'rinmaydi.
Because the obvious question is: If something like, for example, “freedom of conscience” is real, why is it not found in revelation? “But it is found in revelation!” these intellectuals exclaim. And to prove this, they scan the Quran, hadith, and classical scholarly tradition to find anything and everything that can conceivably be construed as expressing the concept or value they adamantly insist to be real. But their methodology is fundamentally flawed because for everything they cite as an example of that value in the texts, there are 10 examples that contradict it. But of course, those 10 examples don’t see the light of day in their research.
Bu har doim olim yoki ziyolilar biror narsani yashirmoqchi bo‘lgani yoki noroststlik qilgani uchun emas. Ba’zan ular haqiqatan ham qarshi misollarni ko‘ra olmaydi, chunki ular matnlarni o‘zlari izlayotgan tushunchalar va qadriyatlar bilan cheksiz ravishda rang berilgan bir ko‘zoynak orqali o‘qish va tushunishga o‘rgatilgan. Bu o‘zini-o‘zi kuchaytiradigan, ko‘pincha undan chiqish imkonsiz darajada qiyin bo‘lgan shafqatsiz doiraga olib keladi.
This is not always because the scholar or intellectual is trying to conceal anything or is being dishonest. Sometimes they honestly do not see the counterexamples because they have been conditioned to read and understand the texts with a lens that is inexorably colored by the same concepts and values they are trying to discover in the texts. This creates a vicious, self-reinforcing cycle that often proves to be impossibly difficult to break out of.
Yakuniy masalani aytib o'tish kerak: aniq qarshi dalilga e'tibor berish lozim. Nega bu shubha islomga va islomiy qadriyatlarga (siz ularni qanday deb hisoblamasangiz ham) qo'llanilmasligi kerak? Nega biz bu tushunchalar va qadriyatlarning haqiqatda asosga ega ekanligiga ishonishimiz kerak?
The final point to make is to address the obvious counterargument: Well, why can’t this skepticism be applied to Islam and Islamic values (whatever you may believe those to be)? Why should we believe those concepts and values have a basis in reality?
Oddiy javob shundan iboratki: biz buni shunchaki taxmin qilmaymiz. Biz tekshiramiz, tahlil qilamiz va mulohaza yuritamiz. Biz o'zimizni haqiqiy ilmiy manbalarga – ya'ni Qur'on, Sunnat va klassik ulamolar an'anasiga – tayanamiz, noqonuniy g'arazlarni kiritib qo'ymaslikka ehtiyot bo'lamiz. Albatta, bu faqat boshlanishdir. Shuningdek, tajriba qilish, his etish va ta'mini tatib ko'rish kerak. Bu ibodat, zikr, tilovat va Islom buyurgan boshqa amallar orqali erishiladi. Bu – haqiqatga empirik, aqliy va ruhiy jihatdan yetishishga imkon beradigan keng qamrovli hayot dasturidir, chunki bu bilish manbalarining barchasi o'zaro bog'liqdir.
The simple answer is: We don’t just assume this. We investigate. We analyze. We reflect. We ground ourselves in valid intellectual sources—i.e., Quran, Sunnah, and the classical scholarly tradition—cautious not to smuggle in any illegitimate biases. Of course, that is only the beginning. You also have to experience, feel, and taste. This comes through everything that Islam prescribes in terms of ibadah, dhikr, tilawa, etc. This is a comprehensive life program that allows one to arrive at reality and haqq empirically, rationally, and spiritually (since all these epistemic sources are interconnected).
Shunday qilib, muhim yana bir qadam bor. Aniqki, zamonaviy dunyoqarashga mahkam bog'langanlar ham o'z tushunchalari va qadriyatlarining haqiqatini "tatib ko'rganliklarini" da'vo qiladilar. Buni ular o'sha qadriyatlarni himoya qilishdagi shiddat, ba'zan esa zo'ravonlik va adovat orqali ko'rsatadilar. Unday bo'lsa, bu qarashlarning haqiqatini inkor etishga qanday asosimiz bor?
But there is another important step. Clearly those who are entrenched in the modern worldview also claim that they “taste” the truth of their concepts and values. This is apparent from the passion and, at times, violence and animosity with which they advocate for those values. So what grounds do we have to deny the truth of those views?